| YouTube Channel

त्रय (traya)

 
शब्दसागरः
English
त्रय nf. (-यं-यी)
1. The third.
2. (In composition) Tree, as गुणत्रयं the
three properties.
E.
 त्रि, अयच्
aff.
Capeller Eng
English
त्रय॑
f.
 ई triple, threefold
n.
 a triad
f.
 त्रयी the
same (esp. the three Vedas)
त्रयी॑ विद्या॑ the threefold knowledge
((r. )).
Yates
English
त्रय (यं-यी) 1.
n.
 3.
f.
 The third.
Spoken Sanskrit
English
त्रय - traya -
adj.
 - triple
त्रय - traya -
adj.
 - chanting
त्रय - traya -
adj.
 - consisting of 3
त्रय - traya -
adj.
 - the triple sacred science
त्रय - traya -
adj.
 - of 3 kinds
त्रय - traya -
adj.
 - threefold
त्रय - traya -
adj.
 - reciting hymns
त्रय - traya -
n.
 - summit
त्रय - traya -
n.
 - ironwood plant [ Vernonia anthelmintica - Bot.]
त्रय - traya -
n.
 - woman whose husband and children are living
त्रय - traya -
n.
 - collection of three
त्रय - traya -
n.
 - triad
त्रय - traya -
n.
 - also see sumati
विमा-त्रय - vimA-traya -
n.
 - three dimensions
त्रय - traya -
adj.
 - chanting
उद्गीति - udgIti -
f.
 - chanting
कीर्तिन - kIrtina -
n.
 - chanting
सामगायिन् - sAmagAyin -
adj.
 - chanting the sAma-veda
उद्गीथ - udgItha -
m.
 - chanting of the sAma-veda
निनर्दति { निनर्द् } - ninardati { ninard } - verb - prolong a note in chanting
सामन्य - sAmanya -
adj.
 - skilful in chanting or singing
प्रतिगृणाति { प्रतिगॄ } - pratigRNAti { pratigRR } - verb - respond in recitation or chanting
प्रतिगृणीते { प्रतिगॄ } - pratigRNIte { pratigRR } - verb - respond in recitation or chanting
प्रत्युद्गीत - pratyudgIta -
adj.
 - answered in singing or in chanting
हीष् - hIS -
ind.
 - an exclamation introduced in chanting
सामध्वनि - sAmadhvani -
m.
 - sound of the chanting of the sAma-veda
हायि - hAyi -
ind.
 - an exclamation used in chanting a sAman
प्रतिगीर्य - pratigIrya -
adj.
 - to be answered in recitation or chanting
अनिरुक्तगान - aniruktagAna -
n.
 - particular mode of chanting the sAma-veda
निःस्वरति { निःस्वृ } - niHsvarati { niHsvR } - verb - sing or chant away i.e. expel by singing or chanting
व्यवस्तोभति { व्यवस्तुभ् } - vyavastobhati { vyavastubh } - verb - interpose certain sounds or interjections in chanting the sAmaveda
हुम् - hum -
indecl.
 - sound used immediately before the singing of the prelude as well as during the chanting of the response [ Ved. ]
Wilson
English
त्रय
nf. (-यं-यी)
1 The third.
2 (In composition) Three, as गुणत्रयं the three properties.
E.
 त्रि, टयप्
aff.
Apte
English
त्रय [traya],
a.
 (-यी
f.
 ) Triple, threefold, treble, divided into three parts, of three kinds
त्रयी वै विद्या ऋचो यजूंपि सामानि Śat. Br.
Ms.*
 1.23. -यम् A triad, a group or collection of three
अदेयमासीत्त्रयमेव भूपतेः शशिप्रभं छत्रमुभे च चामरे
R.*
 3.16
लोकत्रयम्
Bg.*
 11.2, 43
Ms.*
 2.76.
Apte 1890
English
त्रय a. (यी f.) Triple, threefold, treble, divided into three parts, of three kinds
त्रयी वै विद्या ऋचो यजूंषि सामानि Śat. Br.
Ms. 1. 23.
यं A triad, a group or collection of three
अदेयमासीत्वयमेव भूपतेः शशिप्रभं छत्रमुभे च चामरे R. 3. 16
लोकत्रयं Bg. 11. 20, 43
Ms. 2. 76.
Monier Williams Cologne
English
त्रय॑ mf(ई॑)n. (fr. त्रि॑,
Pāṇ.
 v, 2, 43) triple, threefold, consisting of 3, of 3 kinds,
RV.
 x, 45, 2
AV.
 iv, 11, 2
VS.
&c.
 (°यी॑ विद्या॑), ‘the triple sacred science’, reciting hymns, performing sacrifices, and chanting [RV. , YV. , and
SV.
 ],
ŚBr.
AitBr.
&c.
त्रय॑
n.
 a triad (chiefly ifc. ),
ChUp.
KaṭhUp.
Mn.
&c.
त्रयः
=
 °यस्.
Monier Williams 1872
English
त्रय त्रय, अस्, ई, अम् (fr. त्रि), triple, three-
fold, consisting of three, divided into three parts, of
three kinds, treble
(ई), f., scil. विद्या, the threefold
knowledge, the triple science (i. e. sacred revelation
in its threefold form of hymn, sacrificial formula,
and song, afterwards represented by the Ṛg, Yajur,
and Sāma Vedas), the three Vedas collectively
(omitting the Atharvan, which is not of equal au-
thority)
a triad, three collectively, a triplet, three,
(e. g. शत-त्रयी, 300)
a matron, a married woman
whose husband and children are living
intellect,
understanding
N. of a plant (Conyza Serratula), =
सोम-राजिन्
(अम्), n. a triad, three collectively,
three, τριάς.
—त्रयी-तनु, उस्, m. an epithet of
the Sun (having the three Vedas for a body, either as
celebrated in the Vedas or because the Sāma-veda
and portions of the other Vedas are said to have
proceeded from the Sun)
an epithet of Śiva.
—त्रयी-धर्म, अस्, m. the duty enjoined by the
Vedas (i. e. the forms of sacrifice &c. prescribed by
them).
—त्रयी-मय, अस्, ई, अम्, consisting of the
three Vedas, containing them, resting on them, &c.
—त्रयी-मुख, अस्, m. a Brāhman (‘having the
three Vedas in his mouth’).
—त्रयी-विद, अस्, आ, अम्,
Ved. knowing the triple science
[cf. त्रयी and
त्रैविद।]
Macdonell
English
त्रय tray-á,
a.
 (ī) threefold, triple: trayī́ 🞄vidyā, the threefold knowledge, knowledge 🞄of the three Vedas
n.
 triplet, trial
ī,
f.
 id.
🞄the three Vedas
the Buddhist trial, Buddha, 🞄Dharma, and Saṃgha
summit.
Benfey
English
त्रय त्रय, i. e. त्रि + अ,
I,
adj.
 ,
f.
 यी,
Threefold, Man. 1, 23.
II.
f.
 यी,
1.
The three Vedas, Man. 4, 125.
2. Triad,
Rājat. 5, 143 (
शत-, Three hundreds).
III.
n.
 Triad, Daśak. in Chr. 197, 17.
--
Comp.
अग्नि-,
n.
 The three holy fires,
Rām. 3, 12, 3.
Apte Hindi
Hindi
त्रय
वि* - त्रि + अयच्
" तेहरा, तिगुना, तीन भागों में विभक्त, तीन प्रकार का"
त्रयम्
नपुं*
 - -
" तिगड्डा, तीन का समूह"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
त्रय
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೂರು /ಮುಮ್ಮಡಿ /ಮೂರರಸಮುದಾಯ /ಮೂರರ ಗುಂಪು
निष्पत्तिः - > "अयच्" (५-२-४३)
व्युत्पत्तिः - > त्रयोऽवयवा अस्य
प्रयोगाः - > "मुनित्रयं नमस्कृत्य‍ तदुक्तीः परिभाव्य च"
उल्लेखाः - > सि०कौ०
L R Vaidya
English
traya {% (I) a. (f. यी) %} Triple, threefold, divided into three parts, त्रयं ब्रह्म सनातनम् M.i.23.
traya {% (II) n. %} A triad, a group of three, अदेयमासीत्त्रयमेव भूपतेः शशिप्रभं छत्रमुभे च चामरे R.iii.16, लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् Bg.xi.20.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
३, अग्नि, अनल, आज्यभुक्, आज्याश, उषर्बुध, काल, कृशानु, कृष्णवर्त्मन्, क्रम, गुण, गुप्ति, जगत्, ज्योति, ज्वलन, ज्वाल, तपन, तृतीय, त्रय, त्रिकटु, त्रिकाल, त्रिगत, त्रिगुण, त्रिजगत्, त्रिनेत्र, त्रिपदी, त्रैत, दह, दहन, दीप्ति, द्युति, धाम, नेत्र, पद, पावक, पुं, पुर, पुरुष, पुष्कर, ब्रह्मन्, भुवन, रत्न, राम, रुद्राक्ष, रोहित, लोक, लोचन, वचन, वह्नि, विक्रम, विष्णु, विष्णुक्रम, वृत्त, वैश्वानर, शक्ति, शिखा, शिखिन्, शिवनेत्र, शूल, सप्तार्चि, सहोदर, हरनयन, हरनेत्र, हव्यभुक्, हव्यवाहन, हव्याश, हुतभुज्, हुतवह, हुताश, हुताशन, होतृ
Bopp
Latin
त्रय n. (a त्रि s. अ, ut द्वय par, a द्वि) trium numerus, trini-
tas, τϱιάς. BH. 11. 20. 43.
Lanman
English
trayá, a. triple, threefold, 57^13
as n. triad,
triplet, τριάς. [tri, 489^4.]
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
त्रयं,
क्ली,
 (त्रयोऽवयवा यस्य । त्रि + “संख्यायाअवयवे तयप् ।” ५ । २ । ४२ । इति तयप् ।“द्बित्रिभ्यां तयस्यायज्वा ।” ५ । २ । ४३ ।इति तयस्यायच् ।) त्र्यवयवम् । इति मुग्ध-बोधम् ॥
तिन इति भाषा ॥
(यथा, मनुः ।२ । ७६ ।“अकारञ्चाप्युकारञ्च मकारञ्च प्रजापतिः ।वेदत्रयात् निरदुहत् भूर्भुवःस्वरितीति च ॥
”)
त्रयः,
पुं,
 (तरतीति । तॄ + “तरतेर्ड्रिः ।” उणां५ । ६६ । इति ड्रिः ।) त्रिसंख्या । तिन इतिभाषा । त्रिशब्दस्य बहुवचनान्तरूपोऽयम् ।अस्य स्त्रीलिङ्गक्लीवलिङ्गयो रूपे तिस्रः त्रीणि ।इति व्याकरणम् ॥
तद्वाचकानि यथा, --कालः १ अग्निः २ भुवनम् ३ गङ्गामार्गः ४शिवचक्षुः ५ गुणः ६ ग्रीवारेखा ७ कालिदास-काव्यम् ८ वलिः ९ सन्ध्या १० पुरम् ११ पुष्क-रम् १२ रामः १३ विष्णुः १४ ज्वरपादः १५ ।इति कविकल्पलता ॥
त्रिसंख्याविशिष्टे, त्रि ।इत्यमरः ॥
“तिस्रोभार्य्या त्रिशालाश्च त्रयो भृत्याश्च बान्धवाः ।ध्रुवं वेदविरुद्धाश्च न ह्येते मङ्गलप्रदाः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
त्रय
न०
 स्त्री त्रयाणामवयवम् अयच् । त्रितये १ त्रित्वसंख्यायाम्“वेदत्रयं निरदुहत् भूर्भुवः स्वरितीति च” मनुः ।स्त्रीत्वपक्षे ङीप् । “व्याघोतिष्ट सभावेद्यामसौनरशिखित्रयी” माघः त्रयोऽवयवा अस्य अयच् । २ त्रित्व-संख्यान्विते
त्रि०
 स्त्रियां ङीप् । “प्रत्यक्षमनुमानञ्चशास्त्रञ्च विविधागमम् । त्रयं सुविदितं कार्य्यं धर्म-शुद्धिमभीप्सताः” मनुः ङीषन्तः “ऋग्यजुःसामरूपे३ वेदत्रये त्रित्वसंख्यान्वितेषु ऋगादिवेदेषु अमरः “एत-द्विदन्तोविद्वांसस्त्रयीनिष्कर्षमन्वहम्” “त्रैविद्येभ्यस्तवींविद्याद्दण्डनीतिञ्च शाश्वतीम्” मनुः । “ब्रह्माऽथ पुरुषोरुद्रस्त्रयमेतत् त्रयीमयम् । सर्गादावृङ्मयो ब्रह्मास्थितौ विष्णुर्यजुर्मयः । रुद्रः साममयोऽन्ताय तस्मात्तस्याशुचिर्ध्वनिः” मनुः । ४ पुरन्ध्र्यां ५ सुमतौ स्त्र्यी विश्वः६ सोमराजीवृक्षे स्त्री शब्दच० । ७ भवान्याम् दुर्गायाम् ।यथा “ऋग्यजुःसामभागेन साङ्गवेदगतापि या । त्रयीतिपट्यते लोके दृष्टा दृष्टार्थसाधिनीति” देवीपु० ।
Capeller
German
त्रय
f.
 ई dreifach, dreierlei.
f.
 त्रयी die
Dreizahl, die drei Veden
त्रयी॑ विद्या॑
die dreifache Wissenschaft (r.).
n.
 die
Dreizah, Triade.
Grassman
German
trayá, a., dreifach [von trí].
-ā́ṇi dhā́ma {871, 2}.
Burnouf
French
त्रय त्रय [en compos.] trois, cf. त्रि। -- S.
n.
 triade,
gr.
τριάς.
त्रयस्त्रिंशत्
m.
 au pl. les 33 dieux du 2ᵉ ordre, Bd.
त्रयी
f.
 la réunion des 3 Vedas [Ṛk, Sāma, Yajus].
Femme ayant son mari et un enfant vivant.
Intelligence,
compréhension.
Conyza serratula, bot.
त्रयीलनु
m.
 le Soleil.
त्रयीधर्म
m.
 les 3 livres de la Loi [les 3 Vedas].
त्रयीमुख
m.
 le dieu aux trois bouches, c-à-d. Brahmā de
qui procèdent les 3 Vedas.
त्रयोदश a. [f. ई] treizième. -- F. le 13ᵉ jour de
la quinzaine lunaire.
त्रयोदशन् a. treize.
Lat. tredecim.
Stchoupak
French
त्रय-
-ई- a. (nom.
m.
pl.
 -ए ou -आस्) triple, de trois
espèces, contenant trois parties
nt. (ord. ifc.) triade
f.
 triade,
trinité
ensemble des trois Veda.
त्रयी-धर्म-
m.
 devoir enseigné, enjoint par les trois Veda.
°निष्कर्ष-
m.
 essence des trois Veda.
°परिध्वंस-
m.
 destruction des, infraction aux trois Veda.
°वर्जम् adv. à l'exception des trois Veda.
°विद्या-
f.
 triple connaissance, les trois Veda.
त्रयः°
त्रयश्° v. त्रयस्°।