| YouTube Channel

विष्णु (viSNu)

 
शब्दसागरः
English
विष्णु
m.
 (-ष्णुः) VISHṆU, one of the three principal Hindu deities, and
the preserver of the world: during the periods of temporary anni-
hilation, he is supposed to sleep on the waters floating on the
serpent Śesha: BRAHMĀ is fabled to have sprung from a lotus,
which originally grew from the navel of VISHṆU, and the holy
river Ganges is said to spring from his foot: the different
Avatārs are considered as emanations of this deity, and in
KRISHṆA, he is supposed to have been really and wholly
incarnate: LAKSHMĪ is his wife, and he is usually represented as a
mild and benevolent deity.
2. AGNI or fire.
3. One of the demigods
called Vasus.
4. A pure or pious man.
5. The name of an ancient
law-giver.
E.
 विश् to enter or pervade, (the universe, ) नुक् Unādi
aff.
Capeller Eng
English
वि॑ष्णु
m.
N.
 of a god
abstr.
 °त्व†
n.
Yates
English
विष्णु (ष्णुः) 2.
m.
 Vishnu the pre-
server
fire
good man.
Spoken Sanskrit
English
विष्णु - viSNu -
m.
 - God Vishnu
विष्णु ऋक्ष - viSNu RkSa -
n.
 - lunar mansion zravaNa
Wilson
English
विष्णु
m.
 (-ष्णुः) VIṢṆU, one of the three principal Hindu
deities, and the preserver of the world: during the periods of temporary
annihilation, he is supposed to sleep on the waters floating on the serpent
Śeṣa: BRAHMĀ is fabled to have sprung from a lotus, which originally grew
from the navel of VIṢṆU, and the holy river Ganges is said to spring from
his foot: the different Avatāras are considered as emanations of this deity,
and in KṚṢṆA, he is supposed to have been really and wholly incarnate:
LAKṢMĪ his wife, and he is usually represented as a mild and benevolent deity.
2 AGNI or fire.
3 One of the demigods called Vasus.
4 A pure or pious man.
5 The name of an ancient law-giver.
E.
 विश to enter or pervade (the universe), नु Uṇādi
aff.
Apte
English
विष्णुः [viṣṇuḥ], [विष् व्यापने नुक्
Uṇ.*
 3.39]
The second deity of the sacred Triad, entrusted with the preservation of the world, which duty he is represented to have duly discharged by his various incarnations
(for their descriptions see the several avatāras s. v. and also under अवतार)
the word is thus popularly derived: यस्माद्विश्व- मिदं सर्वं तस्य शक्त्या महात्मनः । तस्मादेवोच्यते विष्णुर्विशधातोः प्रवेशनात् ॥.
N.
 of Agni
विष्णुर्नामेह यो$ग्निः
Mb.
 * 3.221.12.
A pious man.
N.
 of a law-giver, author of a Smṛiti called विष्णुस्मृति.
N.
 of one of the Vasus.
The lunar mansion called Śravaṇa (presided over by Viṣṇu).
N.
 of the month चैत्र.
Comp.
 -काञ्ची
N.
 of a town. -क्रमः the step or stride of Viṣṇu. -क्रान्ता
N.
 of various plants. -गुप्तः
N.
 of Chāṇakya. -ग्रन्थिः a particular joint of the body. -जनः a devotee, saint
अध्यगान्मह- दाख्यानं नित्यं विष्णुजनप्रियः
Bhāg.*
 1.7.11. -तिथिः
N.
 of the 11th and 12th lunar days of each fortnight. -तैलम् a kind of medicinal oil. -दत्तः
N.
 of परीक्षित. -दैवत्या
N.
 of the eleventh and twelfth days of each fortnight (of a lunar month).
धर्मः Dharma enjoining the proper worship of Viṣṇu.
a kind of श्राद्ध. -धर्मोत्तरपुराणम्
N.
 of an उपपुराण.
पदम् the sky, atmosphere.
the sea of milk.
the foot of Viṣṇu (worshipped at Gayā).
a lotus.
पदी an epithet of the Ganges
निर्गता विष्णुपादाब्जात् तेन विष्णुपदी स्मृता Brav.
P.
Bhāg.*
 1.19. 7.
the sun's passage (into the zodiacal signs वृषभ, सिंह, वृश्चिक and कुम्भ). -पुराणम्
N.
 of one of the most celebrated of the eighteen Purāṇas.
प्रिया basil.
Lakṣmī. -प्रीतिः
f.
 land granted rent-free to Brāhmaṇas to maintain Viṣṇu's worship. -माया
N.
 of Durgā. -मित्रः a common name (like अमुक)
तस्मादपि विष्णुमित्र इत्यनवस्थितिः
Bhāg.*
 5.14.24. -रथः an epithet of Garuḍa. -रातः
N.
 of king Parīkṣita
स विष्णुरातो$तिथय आगताय तस्मै सपर्यां शिरसा जहार
Bhāg.*
 1.19.29. -विङ्गी a quail. -लोकः Viṣṇu's world
मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति Stotra.
वल्लभा an epithet of Lakṣmī.
the holy basil. -वाहनः, -वाह्यः epithets of Garuḍa. -शक्तिः Lakṣmī -हिता basil.
Apte 1890
English
विष्णुः [विष् व्यापने नुक् Uṇ. 3. 39] 1 The second deity of the sacred Triad, entrusted with the preservation of the world, which duty he is represented to have duly discharged by his various incarnations
(for their descriptions see the several avatāras s. v. and also under अवतार)
the word is thus popularly derived:
यस्माद्विश्वमिदं सर्वं तस्य शक्त्या महात्मनः । तस्मादेवोच्यते विष्णुर्वीशधातोः प्रवेशनात् ॥.
2 N. of Agni.
3 A pious man.
4 N. of a law-giver, author of a Smṛti called विष्णुस्मृति.
5 N. of one of the Vasus.
6 The lunar mansion called Śravaṇa (presided over by Viṣṇu).
Comp.
कांची N. of a town.
क्रमः the step or stride of Viṣṇu.
गुप्तः N. of Cāṇakya.
तैलं a kind of medicinal oil.
दैवत्या N. of the eleventh and twelfth days of each fortnight (of a lunar month).
पदं {1} the sky, atmosphere. {2} the sea of milk. {3} the foot of Viṣṇu (worshipped at Gayā). {4} a lotus.
पदी an epithet of the Ganges.
पुराणं N. of one of the most celebrated of the eighteen Purāṇas.
प्रीतिः f. land granted rent-free to Brāhmaṇas to maintain Viṣṇu's worship.
माया N. of Durgā.
रथः an epithet of Garuḍa.
रातः N. of king Parīkshit.
लिंगी a quail.
लोकः Vishṇu's world.
वल्लभा {1} an epithet of Lakṣmī. {2} the holy basil.
वाहनः,
वाह्यः epithets of Garuḍa.
Monier Williams Cologne
English
वि॑ष्णु
m.
 (prob.
fr.
 √ विष्, ‘All-pervader’ or ‘Worker’)
N.
 of one of the principal Hindū deities (in the later mythology regarded as ‘the preserver’, and with Brahmā ‘the creator’ and Śiva ‘the destroyer’, constituting the well-known Tri-mūrti or triad
although Viṣṇu comes second in the triad he is identified with the supreme deity by his worshippers
in the Vedic period, however, he is not placed in the foremost rank, although he is frequently invoked with other gods
[esp. with Indra whom he assists in killing Vṛtra and with whom he drinks the Soma juice
cf.
 his later names Indrānuja and Upendra]
as distinguished from the other Vedic deities, he is a personification of the light and of the sun,
esp.
 in his striding over the heavens, which he is said to do in three paces [See त्रि-विक्रम and
cf.
 बलि, वामन], explained as denoting the threefold manifestations of light in the form of fire, lightning, and the sun, or as designating the three daily stations of the sun in his rising, culminating, and setting
Viṣṇu does not appear to have been included at first among the Ādityas [q.v.], although in later times he is accorded the foremost place among them
in the Brāhmaṇas he is identified with sacrifice, and in one described as a dwarf
in the Mahā-bhārata and Rāmāyaṇa he rises to the supremacy which in some places he now enjoys as the most popular deity of modern Hindū worship
the great rivalry between him and Śiva [cf. वैष्णव and शैव] is not fully developed till the period of the Purāṇas: the distinguishing feature in the character of the Post-vedic Viṣṇu is his condescending to become incarnate in a portion of his essence on ten principal occasions, to deliver mankind from certain great dangers [cf. अवतार and
IW.
 327]
some of the Purāṇas make 22 incarnations, or even 24, instead of 10
the Vaiṣṇavas regard Viṣṇu as the supreme being, and often identify him with Nārāyaṇa, the personified Puruṣa or primeval living spirit
[described as moving on the waters, reclining on Śeṣa, the serpent of infinity, while the god Brahmā emerges from a lotus growing from his navel
cf.
 Manu. i, 10]
the wives of Viṣṇu are Aditi and Sinīvālī, later Lakṣmī or Śrī and even Sarasvatī
his son is Kāma-deva, god of love, and his paradise is called Vaikuṇṭha
he is usually represented with a peculiar mark on his breast called Śrī-vatsa, and as holding a शङ्ख, or conch-shell called Pāñcajanya, a चक्र or quoit-like missile-weapon called Su-darśana, a गदा or club called Kaumodakī and a पद्म or lotus
he has also a bow called Śārṅga, and a sword called Nandaka
his वाहन or vehicle is Garuḍa q.v.
he has a jewel on his wrist called Syamantaka, another on his breast called Kaustubha, and the river Ganges is said to issue from his foot
the demons slain by him in his character of ‘preserver from evil’, or by Kṛṣṇa as identified with him, are Madhu, Dhenuka, Cāṇūra, Yamala, and Arjuna [see यमलार्जुन], Kāla-nemi, Haya-grīva, Śakaṭa, Ariṣṭa, Kaiṭabha, Kaṃsa, Keśin, Mura, Śālva, Mainda, Dvi-vida, Rāhu, Hiraṇya-kaśipu, Bāṇa, Kāliya, Naraka, Bali
he is worshipped under a thousand names, which are all enumerated in
MBh.
 xiii, 6950-7056
he is sometimes regarded as the divinity of the lunar mansion called Śravaṇa),
RV.
&c.
&c.
 (cf.
RTL.
 44
IW.
 324)
N.
 of the month Caitra,
VarBṛS.
(with प्राजापत्य) of the author of
RV.
 x, 84
of a son of Manu Sāvarṇa and Bhautya,
MārkP.
of the writer of a law-book,
Yājñ.
of the father of the 11th Arhat of the present Avasarpiṇī,
L.
(also with गणक, कवि, दैवज्ञ, पण्डित, भट्ट, मिश्र, यतीन्द्र, वाजपेयिन्, शास्त्रिन्
&c.
 ) of various authors and others,
Inscr.
Cat.
=
 अग्नि,
L.
=
 वसु-देवता,
L.
=
 शुद्ध,
L.
वि॑ष्णु
f.
N.
 of the mother of the 11th Arhat of the present Avasarpiṇī,
L.
वि॑ष्णु
n.
pl.
 (in a formula),
ĀpŚr.
(विष्णोर् with अपमर्णम्, आज्य-दोहम्, व्रतम्
[ओः] साम, स्वरीयः
N.
 of Sāmans
with षोडश-नाम-स्तोत्रम्, अनुस्मृतिः, अष्टाविंशति-नाम-स्तोत्रम्, and महा-स्तुतिः
N.
 of works.)
Monier Williams 1872
English
विष्णु विष्णु, उस्, उस्, उ (in Uṇādi-s. III.
39. said to be fr. rt. 2. विष्, ‘to pervade
’ according
to some fr. rt. 1. विश्), all-pervading, encompassing,
pervading, penetrating (Ved)
(उस्), m., N. of one
of the principal Hindū deities, (in the later mythology
regarded as ‘the preserver, ’ and with Brahmā ‘the
creator’ and Śiva ‘the destroyer, ’ constituting the
well-known Tri-mūrti or triad
although Viṣṇu
comes second in the triad he is identified with the
supreme deity by his worshippers
in the Vedic
period, however, he is not placed in the foremost
rank, and though frequently invoked with Indra,
Varuṇa, the Maruts, Rudra, Vāyu, and the Ādityas,
his superiority to these is never stated, and he is even
described in one place as celebrating the praises of
Indra and deriving his power from that god [cf.
his later name इन्द्रानुज, ‘younger brother of
Indra’], the point which distinguishes him from the
other Vedic deities being chiefly his striding over the
heavens, which he is said to do in three paces [see
त्रि-विक्रम], explained as denoting the threefold
manifestations of light in the form of fire, lightning,
and the sun, or as designating the three daily stations
of the sun in his rising, culminating, and setting
the later legend of the Vāmana Ava-tāra grew out
of this Vedic conception [see बलि]
he does not
appear to have been included at first among the
Ādityas or sons of Aditi, whose number in the Vedic
period varies from six to eight, though in later times,
when their number was raised to twelve, represent-
ing the sun in the twelve months of the year, Viṣṇu
is accorded the foremost place among them
in the
Brāhmaṇas he is identified with sacrifice, and in one
described as a dwarf
in the Mahā-bhārata and Rāmā-
yaṇa he is not connected with the sun, but gradually
rises to the supremacy which he now enjoys as the most
popular deity of modern Hindū worship, and although
in some passages of the former he is represented as
paying homage to Śiva [cf. his name शिव-कीर्तन],
the great rivalry between these gods and their wor-
shippers — who are respectively called Vaiṣṇavas and
Śaivas, and who each exalt their favourite to the first
place in the Hindū Pantheon — is not fully developed
till the period of the Purāṇas: the distinguishing
feature in the character of the Post-vedic Viṣṇu is
his condescending to become incarnate in a portion
of his essence on ten principal occasions, to set right
particular disturbances or deliver mankind from certain
great dangers
his ten principal incarnations or Ava-
tāras are, 1. the Matsya or ‘fish
’ 2. the Kūrma or
‘tortoise
’ 3. the Varāha or ‘boar
’ 4. the Nara-
siṃha or ‘man-lion
’ 5. the Vāmana or ‘dwarf’ [see
बलि]
6. Paraśu-rāma or ‘Rāma with the axe, ’
i. e. Rāma, son of Jamad-agni
7. Rāma-candra or
‘the illustrious Rāma, ’ i. e. Rāma, the son of Daśa-
ratha and hero of the Rāmāyaṇa
8. Kṛṣṇa or
‘the dark One, ’ who is held by the Vaiṣṇavas to be
not so much an incarnation of Viṣṇu as the very
essence of Viṣṇu or rather Viṣṇu himself, so that
the Bala-rāma incarnation, which is sometimes mixed
up with this eighth Ava-tāra, is also occasionally
substituted for it
9. Buddha or ‘the enlightened
One, ’ by adopting whom the Brāhmans appear to
have desired to effect a compromise between their
own creed and Buddhism
10. Kalki, which is
yet to come
see these various incarnations s. v.
some of the Purāṇas multiply these Ava-tāras to the
number of twenty-two or even twenty-four
as the
supreme being Viṣṇu is often identified with Nārā-
yaṇa, the personified Puruṣa or primeval living spirit
[described as moving on the waters, reclining on
Śeṣa, the serpent of infinity, while the god Brahmā
emerges from a lotus growing from his navel
cf.
Manu I. 10]
the wife of Viṣṇu is Lakṣmī or
Śrī, and his paradise is called Vaikuṇṭha
he is
usually represented with a peculiar mark on his breast
called Śrī-vatsa, and as holding a शङ्ख or conch-
shell called Pāñcajanya, a चक्र or quoit-like missile-
weapon called Su-darśana, a गदा or club called Kau-
modakī, and a पद्म or lotus
he has also a bow
called Śārṅga, and a sword called Nandaka
his वाहन
or vehicle is Garuḍa, q. v.
he has a jewel on his
wrist called Syamantaka, another on his breast called
Kaustubha, and the river Ganges is said to issue from
his foot
the demons slain by him in his character of
‘preserver from evil, ’ or by Kṛṣṇa as identified
with him, are Madhu, Dhenuka, Cāṇūra, Yamala,
and Arjuna [see यमलार्जुन], Kālanemi, Haya-
grīva, Śakaṭa, Ariṣṭa, Kaiṭabha, Kaṃsa, Keśin,
Mura, Sālva, Mainda, Dvi-vida, Rāhu, Hiraṇya-
kaśipu, Vāṇa, Kāliya, Naraka, Bali
he is wor-
shipped under a thousand names, which are all
enumerated in the Anuśāsana-parvan of the Mahā-
bhārata, II. 6950-7056
for his epithet, ‘younger
brother of Indra, ’ see बलि
he is sometimes regarded
as the divinity of the lunar mansion called Śravaṇa
Viṣṇu Prājāpatya is said to be the author of Ṛg-
veda X. 184)
N. of Agni or fire
of one of the
Vasus
of an ancient law-giver or writer of a law-
book
a pure or pious person (= शुद्ध).
—विष्णु-
ऋक्ष, अम्, n. (according to the Śabda-k.) the
Nakṣatra or lunar mansion called Śravaṇa (presided
over by Viṣṇu).
—विष्णु-कन्द, a species of bul-
bous root (= जल-वास, बहु-सम्पुट).
—विष्णु-
कवि, इस्, m., N. of a poet.
—विष्णु-काञ्ची, f., N. of
a town (said to have been founded by Śaṅkara).
—विष्णु-कान्ती-तीर्थ, अम्, n., N. of a place.
—विष्णु-क्रम, अस्, m. the step of Viṣṇu
[cf.
त्रि-विक्रम।]
—विष्णु-क्रान्ता, f. the plant Clitorea
Ternatea (= अ-पराजिता).
—विष्णु-गुप्त, अस्, m.
‘hidden by Viṣṇu, ’ N. of the Muni Vātsyāyana
of the saint Kauṇḍinya (said to have been concealed
by Viṣṇu when pursued by Śiva, whom he had in-
censed)
N. of the sage Cāṇakya
of a follower of
Śaṅkarācārya
a species of root (= विष्णु-कन्द)।
—विष्णु-गुप्तक, अम्, n. a kind of root (= चा-
णक्य-मूलक).
—विष्णु-गृह, अम्, n. ‘Viṣṇu's
abode, ’ N. of a country or city, (also called Stamba-
pura.)
—विष्णु-चक्र, अम्, n. the discus or quoit-
like weapon of Viṣṇu
epithet of a particular mys-
tical circle (formed from the lines in the hand).
—विष्णु-चन्द्र, अस्, m., N. of an astronomer.
—विष्णु-तत्त्व-निर्णय, अस्, m. ‘investigation or
proof of the essence of Viṣṇu, ’ N. of a work.
—विष्णु-तीर्थ, अम्, n. ‘Viṣṇu's Tīrtha, ’ N. of
a place of pilgrimage.
—विष्णु-तुल्य-पराक्रम,
अस्, आ, अम्, having power equal to that of Viṣṇu,
—विष्णु-तैल, अम्, n. a kind of medicinal oil (said
to have been fabricated by the Aśvins, = पूरण).
—विष्णु-दत्त, अस्, m. ‘Viṣṇu-given, ’ a proper N.
—विष्णु-दत्तक, अस्, m., N. of a scribe.
—विष्णु-
दास, अस्, m. ‘Viṣṇu's slave, ’ N. of a Brāhman.
—विष्णु-दैवत, अस्, &c., having Viṣṇu for a
presiding deity.
—विष्णु-दैवत्य, अस्, आ, अम्,
having Viṣṇu for a presiding deity
(आ), f., N. of
the eleventh and twelfth lunar day of each fort-
night.
—विष्णु-धर्म, अस्, m. a kind of
Śrāddha.
—विष्णु-धर्मोत्तर (°म-उत्°), अम्,
n., N. of a work consisting of a dialogue between
the son of Janam-ejaya and Śaunaka, &c.
—विष्णु-
द्विष्, ट्, m. ‘hating Viṣṇu, ’ (with Jainas) an
epithet of nine beings at enmity with Vāsudeva
(= प्रति-वासुदेव).
—विष्णु-पञ्जर, अम्, n.
a kind of mystical prayer or charm for securing
the favour of Viṣṇu, (see पञ्जर।)
—विष्णु-
पद, अम्, n. ‘station or step of Viṣṇu, ’ the
meridian sky (Ved. = माध्यन्दिनम् अन्तरि-
क्षम्), the sky, heaven, atmosphere
an image of
the foot of Viṣṇu worshipped at Gayā
the sea of
milk
a lotus
(ई), f., N. of the Ganges (as issuing
from Viṣṇu's foot)
one of the twelve Saṅkrāntis
or sun's passages into a sign of the zodiac (especially
the first sign after the equinox).
—विष्णुपद-
तीर्थ, अम्, n., N. of a Tīrtha sacred to Viṣṇu.
—विष्णुपदी-चक्र, अम्, n. a particular astrologi-
cal circle or diagram.
—विष्णुपद्य्-उत्पत्ति, इस्, f.
‘source of the Viṣṇu-padī, ’ N. of a chapter in the
Sṛṣṭi-khaṇḍa of the Padma-Purāṇa.
—विष्णु-पुर,
अम्, n. Viṣṇu's city or abode
(ई), f., N. of a city.
—विष्णु-पुराण, अम्, n., N. of one of the most
celebrated of the eighteen Purāṇas, (this Purāṇa con-
forms more than any other to the definition पञ्च-
लक्षण, q. v.
it is divided into six books, the first
treats of the details of creation, and explains how the
universe proceeded from Pra-kṛti or the eternal germ
of all material things, and how after the world had
been fitted for the reception of living creatures, it was
peopled by the Prajā-patis or patriarchs and their
posterity, who are described as governing the earth
during the Svāyambhuva Manv-antara
the second
continues the kings of this period, and the mention
of Bharata, who gave his name to India, leads to
many curious geographical and astronomical details
the third treats of the Vedas and other sacred writings,
as well as of caste and the principal Hindū institutions
the fourth gives a list of dynasties and a kind of his-
torical chronicle mixed with fable
the fifth is entirely
devoted to the life of Kṛṣṇa
the sixth contains an
account of the dissolution of the world and the end
and renovation of all things.)
—विष्णु-प्रीति, इस्,
f. land granted rent-free to Brāhmans in honour of
Viṣṇu or to maintain his worship.
—विष्णु-भक्त,
अस्, m. a worshipper of Viṣṇu.
—विष्णु-भक्ति,
इस्, f. the worship of Viṣṇu.
—विष्णु-भक्ति-चन्-
द्रोदय (°र-उद्°), अस्, m., N. of a work.
—विष्णु-
भक्ति-रहस्य, अम्, n. ‘mystery of the worship of
Viṣṇu, ’ N. of a work.
—विष्णु-भट्ट, अस्, m., N.
of a scribe.
—विष्णु-मन्दिर, अम्, n. Viṣṇu's
temple
= विष्णु-गृह, q. v.
—विष्णु-मय, अस्,
ई, अम्, emanated from Viṣṇu.
—विष्णु-माया, f.
‘Viṣṇu's illusion, ’ N. of Durgā.
—विष्णु-माहात्-
म्य, अम्, n. ‘the glory or majesty of Viṣṇu, ’ N.
of a chapter of the Liṅga-Purāṇa.
—विष्णु-मित्र,
अस्, m., N. of a priest
of the author of a Prāti-
śākhya commentary (with the surname Kumāra).
—विष्णु-यशस्, आस्, m., N. of the son of Brahma-
yaśas and father of Kalki.
—विष्णु-यामल-तन्त्र,
N. of a Tantra work.
—विष्णु-रथ, अस्, m. ‘Vish-
ṇu's chariot, ’ N. of Garuḍa, the bird and vehicle of
Viṣṇu.
—विष्णु-रहस्य, अम्, n. ‘mystical doc-
trine of Viṣṇu, ’ N. of a work.
—विष्णु-रात, अस्,
m. ‘Viṣṇu-given, ’ N. of king Parīkṣit.
—विष्णु-
लिङ्गी, f. a quail.
—विष्णु-लोक, अस्, m. Viṣṇu's
world
= ब्रह्म-लोक (according to some accounts
or placed above it, according to others).
—विष्णु-
वल्लभ, अस्, आ, अम्, beloved by Viṣṇu
(आ), f.
the plant Echites Caryophyllata
a small fragrant
shrub, Ocymum Sanctum
an epithet of Lakṣmī.
—विष्णु-वाजपेयिन्, ई, m., N. of an author.
—विष्णु-वाहन or विष्णु-राह्य, अस्, m. ‘Vish-
ṇu's vehicle, ’ epithet of Garuḍa.
—विष्णु-शर्मन्,
आ, m., N. of a leader of the sect of Bhaktas
of the
author of the Pañca-tantra
of a scribe.
—विष्णु-
सरस्-तीर्थ, अम्, n., N. of a Tīrtha sacred to
Viṣṇu.
—विष्णु-सहस्र-नाम-कथन, अम्, n.
‘enumeration of the thousand names of Viṣṇu, ’ N.
of a small portion of the Ānuśāsanika section of the
Anuśāsana-parvan (ll. 6936-7078) of the Mahā-
bhārata.
—विष्णु-सहस्र-नाम-भाष्य, अम्,
n., N. of a commentary by Śaṅkarācārya on the
thousand names of Viṣṇu.
—विष्णु-सिंह, अस्, m.
a proper N.
—विष्णु-सूक्त, अम्, n., N. of a Vedic
hymn.
—विष्णु-स्वामिन्, ई, m., N. of the original
teacher of the Vaiṣṇava sect of the Rudra-sampradā-
yins, (he was the predecessor of a more celebrated
teacher called Vallabhācārya, q. v.)
a temple or
statue built in honour of Viṣṇu.
—विष्णूत्तर (°णु-
उत्°), a grant of land rent-free for the worship of
Viṣṇu.
—विष्णूत्सव (°णु-उत्°), अस्, m. ‘Viṣṇu's
festival, ’ a particular day sacred to Viṣṇu.
—विष्ण्व्-
अवतार, अस्, m. a descent or incarnation of Viṣṇu.
Macdonell
English
विष्णु viṣ-ṇu,
m.
 [Worker: √ viṣ] N. of a 🞄god of the upper region (personification of 🞄the sun) who traverses the world in three 🞄strides, companion of Indra, mentioned with 🞄the Ādityas, husband of Sinīvālī (V.)
janitor 🞄of the gods (Br.)
his head when cut off 🞄becomes the sun (Br.). In C. he is the second 🞄of the triad, the Preserver, husband of Lakṣmī 🞄or Śrī, and Sarasvatī, father of the god 🞄of love, on the serpent Śeṣa, and has 🞄Garuḍa for his vehicle, descends to earth in 🞄several Avatārs
N. of a lawgiver.
Benfey
English
विष्णु विष्णु, i. e. 2. विष् + नु,
m.
1.
Viṣṇu, one of the three principal
Indian deities, Chr. 291, 7 = Rigv. i. 85,
7
Pañc. 44, 16.
2. Agni.
3. One
of the Vasus.
4. The name of an
ancient law-giver.
5. A pious man.
Hindi
Hindi
जीवन की परिरक्षक
Apte Hindi
Hindi
विष्णुः
पुं*
 - विष् + नुक्
"देवत्रयी में दूसरा, जिसको संसार का पालनपोषण सौंपा गया है"
विष्णुः
पुं*
 - -
अग्नि
विष्णुः
पुं*
 - -
पुण्यात्मा
विष्णुः
पुं*
 - -
विष्णुस्मृति के प्रणेता
विष्णुः
पुं*
 - विष्+नुक्
त्रिदेव में दूसरा
विष्णुः
पुं*
 - -
अग्नि
विष्णुः
पुं*
 - -
पावन पुरुष
विष्णुः
पुं*
 - -
स्मृतिकार
विष्णुः
पुं*
 - -
एक वसु
विष्णुः
पुं*
 - -
श्रवण नक्षत्रपुंज
विष्णुः
पुं*
 - -
चैत्र का महीना
L R Vaidya
English
vizRu {% m. %} 1. Name of the second deity of the Hindu triad, regarded as the preserver of the universe
(the word is thus derived- यस्माद्विश्वमिदं सर्वं तस्य शक्त्या महात्मनः । तस्मादेवोच्यते विष्णुर्विशधातोः प्रवेशनात्
for his ten incarnations, See under अवतार)
2. an epithet of fire
3. a pious man
4. name of a law-giver.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
३, अग्नि, अनल, आज्यभुक्, आज्याश, उषर्बुध, काल, कृशानु, कृष्णवर्त्मन्, क्रम, गुण, गुप्ति, जगत्, ज्योति, ज्वलन, ज्वाल, तपन, तृतीय, त्रय, त्रिकटु, त्रिकाल, त्रिगत, त्रिगुण, त्रिजगत्, त्रिनेत्र, त्रिपदी, त्रैत, दह, दहन, दीप्ति, द्युति, धाम, नेत्र, पद, पावक, पुं, पुर, पुरुष, पुष्कर, ब्रह्मन्, भुवन, रत्न, राम, रुद्राक्ष, रोहित, लोक, लोचन, वचन, वह्नि, विक्रम, विष्णु, विष्णुक्रम, वृत्त, वैश्वानर, शक्ति, शिखा, शिखिन्, शिवनेत्र, शूल, सप्तार्चि, सहोदर, हरनयन, हरनेत्र, हव्यभुक्, हव्यवाहन, हव्याश, हुतभुज्, हुतवह, हुताश, हुताशन, होतृ
Bopp
Latin
विष्णु m. deus Vischnus.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
हरि
पु
हरि, अर्क, मर्कट, मण्डूक, विष्णु, वासव, वायु, तुरङ्ग, सिंह, सितांशु, यम, इन्द्र, भानु, मरुत्, भेक, वाजिन्, कपि, अंशु, भीरु, सोम, शुक्ल, सर्प, स्वर्णवर्ण
अर्क-मर्कट-मण्डूक-विष्णु-वासव-वायवः ।
तुरङ्ग-सिंह-सितांशुर्यमाश्च हरयो दश ॥ ७ ॥
हरिरिन्द्रो हरिर्भानुर्हरिर्विष्णुर्हरिर्मरुत् ।
हरिः सिंहो हरिर्भेको हरिर्वाजी हरिः कपिः ॥ ८ ॥
हरिरंशुर्हरिर्भीरुर्हरिः सोमो हरिर्यमः ।
हरिः शुक्लो हरिः सर्पः स्वर्णवर्णो हरिः स्मृतः ॥ ९ ॥
verse 1.1.1.7
page 0001
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
विष्णु pupil of the astronomer Gopīrāja. Mentioned in
Mārtaṇḍavallabhā.
विष्णु father of Dhanaṃjaya (Daśarūpaka). Oxf. 203^a.
विष्णु father of Dhanika (Daśarūpakaṭīkā). Oxf. 203^a.
विष्णु father of Rāmeśvara (Rasarājalakṣmī). Oxf. 321^a.
विष्णु son of Hīrabhaṭṭa, grandson of Kṛṣṇa, father of
Koṇeribhaṭṭa, grandfather of Rudra Bhaṭṭa (Vaidya-
jīvanaṭīkā). Oxf. 318^a.
विष्णु of the Daśaputra family, father of Gadādhara,
grandfather of Sadāśiva (Liṅgārcanacandrikā). L. 1944.
विष्णु Mentioned in Āśvalāyanagṛhyakārikā 1, 31.
विष्णु
Āśvalāyanaprayogavṛtti. He follows Devasvāmin,
Nārāyaṇa, and others.
विष्णु
Kālyaṣṭaka.
विष्णु
Kuṇḍamarīcimālā.
विष्णु
Vidhyaparādhaprāyaścitta.
विष्णु
Śivamahimnaḥstotra.
विष्णु
Gaṇapāṭha.
विष्णु son of Muktinātha (Mūrtinātha):
Anargharāghavaṭīkā.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Viṣṇu,
(1) n. (i.e. prob. an element in the compound name) of a large group of kings: prabhanāmā sahasrāṇi viṣṇunāmā tathaiva ca Mmk 〔625.24〕 (vs), thousands with names containing prabha, and also containing Viṣṇu
in 26 a single one of them, perhaps referred to as named Viṣṇu, simply: teṣām apaścimo rājā viṣṇunāmā bhaviṣyati
(2) n. of a yakṣa leader: Māy 〔235.31〕.
Lanman
English
víṣṇu, m. Vishnu, name of a god, whose
chief work in the Veda is the measuring
of the sky in three paces, and who became
one of the Hindu Trinity, and extremely
important in the later sectarian development
of India
cf. brahmán 2 and
śivá. [prob. ‘the mighty worker, ’ √viṣ,
1162.]
Sanskrit Tibetan
Tibetan
khyad 'phags
१) उत्कर्ष २) विशिष्ट ३) विसिष्यते ४) विशेषेण ५) विष्णु
khyab 'gro
१) आसार २) विष्णु
khyab 'jug
१) अ २) अज ३) कृष्ण ४) पुरुषोत्तम ५) विधि ६) विष्णु ७) सकीर्ण
khyab 'jug rkang
विष्णु
khyu mchog
१) आर्षभ २) ऋषभ ३) गवेन्द्र ४) गोपति ५) धुर्वर्ती (?) ६) पुंगव ७) भूवर ८) सासभ ९) विष्णु १०) वृष ११) वृषभ १२) शृंगिन् १३)
mkha 'gro'i dbang phyug
१) खगेश्वर २) विष्णु ३) व्योमचारिन्
jug sel
विष्णु
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
नाभिश्च जितशत्रुश्च जितारिरथ संवरः ।
मेघो धरः प्रतिष्ठश्च महासेननरेश्वरः ॥ ३६ ॥
सुग्रीवश्च दृढरथो विष्णुश्च वसुपूज्यराट् ।
कृतवर्मा सिंहसेनो भानुश्च विश्वसेनराट् ॥ ३७ ॥
सूरः सुदर्शनः कुम्भः सुमित्रो विजयस्तथा ।
समुद्रविजयश्चाश्वसेनः सिद्धार्थ एव च ॥ ३८ ॥
-wordlist-
अर्हत्पितृ (पुं), नाभि (पुं), जितशत्रु (पुं), जितारि (पुं), संवर (पुं), मेघ (पुं), धर (पुं), प्रतिष्ठ (पुं), महासेननरेश्वर (पुं), सुग्रीव (पुं), दृढरथ (पुं), विष्णु (पुं), वसुपुज्यराज् (पुं), कृतवर्मन् (पुं), सिंहसेन (पुं), भानु (पुं), विश्वसेनराज् (पुं), सूर (पुं), सुदर्शन (पुं), कुम्भ (पुं), सुमित्र (पुं), विजय (पुं), समुद्रविजय (पुं), अश्वसेन (पुं), सिद्धार्थ (पुं)
--source--
मरुदेवा विजया सेना सिद्धार्था च मङ्गला ।
ततः सुसीमा पृथ्वी लक्ष्मणा रामा ततः परम् ॥ ३९ ॥
नन्दा विष्णुर्जया श्यामा सुयशाः सुव्रताचिरा ।
श्रीर्देवी प्रभावती च पद्मा वप्रा शिवा तथा ॥ ४० ॥
वामा त्रिशला क्रमतः पितरो मातरोऽर्हताम् ।
-wordlist-
अर्हन्मातृ (स्त्री), मरुदेवा (स्त्री), विजया (स्त्री), सेना (स्त्री), सिद्धार्था (स्त्री), मङ्गला (स्त्री), सुसीमा (स्त्री), पृथ्वी (स्त्री), लक्ष्मणा (स्त्री), रामा (स्त्री), नन्दा (स्त्री), विष्णु (स्त्री), जया (स्त्री), श्यामा (स्त्री), सुयशा (स्त्री), सुव्रता (स्त्री), अचिरा (स्त्री), श्री (स्त्री), देवी (स्त्री), प्रभावती (स्त्री), पद्मा (स्त्री), वप्रा (स्त्री), शिवा (स्त्री), वामा (स्त्री), त्रिशला (स्त्री)
--source--
विष्णुर्जिष्णुजनार्दनौ हरिहृषीकेशाच्युताः केशवो
दाशार्हः पुरुषोत्तमोऽब्धिशयनोपेन्द्रावजेन्द्रानुजौ ।
विष्वक्सेननरायणौ जलशयो नारायणः श्रीपति-
र्दैत्यारिश्च पुराणयज्ञपुरुषस्तार्क्ष्यध्वजोऽधोक्षजः ॥ २१४ ॥
गोविन्दषड्बिन्दुमुकुन्दकृष्णा वैकुण्ठपद्मेशयपद्मनाभाः ।
वृषाकपिर्माधववासुदेवौ विश्वंभरः श्रीधरविश्वरूपौ ॥ २१५ ॥
दामोदरः शौरिसनातनौ विधुः पीताम्बरो मार्जजिनौ कुमोदकः ।
त्रिविक्रमो जह्नुचतुर्भुजौ पुनर्वसुः शतावर्तगदाग्रजौ स्वभूः ॥ २१६ ॥
मुञ्जकेशिवनमालिपुण्डरीकाक्षबभ्रुशशबिन्दुवेधसः ।
पृश्निशृङ्गधरणीधरात्मभूः पाण्डवायनसुवर्णबिन्दवः ॥ २१७ ॥
श्रीवत्सो देवकीसूनुर्गोपेन्द्रो विष्टरश्रवाः ।
सोमसिन्धुर्जगन्नाथो गोवर्धनधरोऽपि च ॥ २१८ ॥
यदुनाथो गदाशार्ङ्गचक्रश्रीवत्सशङ्खभृत् ।
-wordlist-
विष्णु (पुं), जिष्णु (पुं), जनार्दन (पुं), हरिकेश (पुं), हृषीकेश (पुं), अच्युत (पुं), केशव (पुं), दाशार्ह (पुं), पुरुषोत्तम (पुं), अब्धिशयन (पुं), उपेन्द्र (पुं), अज (पुं), इन्द्रानुज (पुं), विष्वक्सेन (पुं), नरायण (पुं), जलशय (पुं), नारायण (पुं), श्रीपति (पुं), दैत्यारि (पुं), पुराणपुरुष (पुं), यज्ञपुरुष (पुं), तार्क्ष्यध्वज (पुं), अधोक्षज (पुं), गोविन्द (पुं), षड्बिन्दु (पुं), मुकुन्द (पुं), कृष्ण (पुं), वैकुण्ठ (पुं), पद्मेशय (पुं), पद्मनाभ (पुं), वृषाकपि (पुं), माधव (पुं), वासुदेव (पुं), विश्वम्भर (पुं), श्रीधर (पुं), विश्वरूप (पुं), दामोदर (पुं), शौरि (पुं), सनातन (पुं), विधु (पुं), पीताम्बर (पुं), मार्ज (पुं), जिन (पुं), कुमोदक (पुं), त्रिविक्रम (पुं), जह्नु (पुं), चतुर्भुज (पुं), पुनर्वसु (पुं), शतावर्त (पुं), गदाग्रज (पुं), स्वभू (पुं), मुञ्जकेशिन् (पुं), वनमालिन् (पुं), पुण्डरीकाक्ष (पुं), बभ्रु (पुं), शशबिन्दु (पुं), पृश्निशृङ्ग (पुं), धरणीधर (पुं), पाण्डवायन (पुं), सुवर्णबिन्दु (पुं), श्रीवत्स (पुं), देवकीसूनु (पुं), गोपेन्द्र (पुं), विष्टरश्रवस् (पुं), सोमसिन्धु (पुं), जगन्नाथ (पुं), गोवर्धनधर (पुं), यदुनाथ (पुं), गदाभृत् (पुं), शार्ङ्गभृत् (पुं), चक्रभृत् (पुं), श्रीवत्सभृत् (पुं), शङ्खभृत् (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
विष्णु
विष्णु, कृष्ण, केशव, मञ्जुकेशी, श्रीवत्साङ्क, श्रीपति, पीतवासस्, विष्वक्सेन, विश्वरूप, मुरारि, शौरि, शार्ङ्गिन्, पद्मनाभ, मुकुन्द, गोविन्द, धरणिधर, सुपर्णकेतु, वैकुण्ठ, जलशयन, चतुर्भुज, दैत्यारि, मधुमथन, रथाङ्गपाणि, दाशार्ह, क्रतुपुरुष, वृषाकपि, जनार्दन, अधोक्षज, वासुदेव, दामोदर, श्रीधर, अच्युत, उपेन्द्र, इन्द्रावरज, बभ्र, हरि, हृषीकेश, आत्मभू, पुण्डरीकाक्ष, श्रीवत्स, विष्टरश्रवस्, नारायण, जगन्नाथ, वनमाली, गदाधर, सनातन, जिन, शम्भु, विधि, वेधस्, गदाग्रज, कैटभारि, अज, जिष्णु, कंसजित्, पुरुषोत्तम
विष्णुः कृष्णः केशवो मञ्जुकेशी,
श्रीवत्साङ्कः श्रीपतिः पीतवासाः ।
विष्वक्सेनो विश्वरूपो मुरारिः,
शौरिः शार्ङ्गी पद्मनाभो मुकुन्दः ॥ २१ ॥
गोविन्दो धरणिधरः सुपर्णकेतु-
र्वैकुण्ठो जलशयनश्चतुर्भुजश्च ।
दैत्यारिर्मधुमथनो रथाङ्गपाणि-
र्दाशार्हः क्रतुपुरुषो वृषाकपिः स्यात् ॥ २२ ॥
जनार्दनाधोक्षजवासुदेवं दामोदरं श्रीधरमच्युतं च ।
उपेन्द्रमिन्द्रावरजं च बभ्रं हरिं हृषीकेशमुदाहरन्ति ॥ २३ ॥
आत्मभूः पुण्डरीकाक्षः श्रीवत्सो विष्टरश्रवाः ।
नारायणो जगन्नाथो वनमाली गदाधरः ॥ २४ ॥
सनातनो जिनः शम्भुर्विधिर्वेधा गदाग्रजः ।
कैटभारिरजो जिष्णुः कंसजित्पुरुषोत्तमः ॥ २५ ॥
verse 1.1.1.21
page 0004
हरि
हरि, अर्क, मर्कट, मण्डूक, विष्णु, वासव, वायु, तुरङ्ग, सिंह, शीतांशु, यम
अर्कमर्कटमण्डूकविष्णुवासववायवः ।
तुरङ्गसिंहशीतांशुयमाश्च हरयो दश ॥ ८५६ ॥
verse 5.1.1.856
page 0098
नाममाला
Sanskrit
कृष्ण, दामोदर, विष्णु, उपेन्द्र, पुरुषोत्तम, केशव, हृषीकेश, शार्ङ्गिन्, नारायण, हरि, केशीसूदन, मधुसूदन, बलिसूदन, बाणसूदन, हिरण्यकशिपुसूदन, मुरसूदन, शौरि, पद्मनाभ, अधोक्षज, गोविन्द, वासुदेव
कृष्णो दामोदरो विष्णुरुपेन्द्रः पुरुषोत्तमः ।
केशवश्च हषीकेशः शार्ङ्गी नारायणो हरिः ॥ ७४ ॥
केशी मधुर्बलिर्बाणो हिरण्यकशिपुर्मुरः ।
तदादिसूदनः शौरिः पद्मनाभोऽप्यधोक्षजः ॥ ७५ ॥
गोविन्दो वासुदेवश्च लक्ष्मीः श्रीर्गोमिनीन्दिरा ।
तत्पतिः शैलभूम्यादिधरश्चक्रधरस्तथा ॥ ७६ ॥
verse 0.1.1.74
page 0039
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
ए, विष्णु
ॡर्वाराह्यां भवेदेस्तु विष्णावैस्तु वृषध्वजे ॥ ७ ॥
verse 1.1.1.7
page 0119
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: विष्णुः
Root: विष्णु
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
Meaning(s):
⇒ Viṣṇu
One of the primeval triad
Shloka(s):
1|1|10|1 ► विष्णुर्नारायणो बभ्रुश्चक्रपाणिर्जनार्दनः। (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|10|2 ► तैत्यारिः पुण्डरीकाक्षस्त्रिककुद्विष्टरश्रवाः॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|11|1 ► पीताम्बरो हृषीकेशो विष्वक्सेनश्चतुर्भुजः। (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|11|2 ► श्रीवत्सः श्रीपतिः शार्ङ्गी श्रीवत्साङ्कोऽच्युतो हुणः॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|12|1 ► वासुदेवः स्वभूश्चक्री वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः। (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|12|2 ► अरिष्टनेमिरजितः श्रीधरो यज्ञपूरुषः॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|13|1 ► मुञ्जकेशी मुररिपुर्गदापाणिरधोऽक्षजः। (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|13|2 ► अनन्तशायी वृन्दाको मुकुन्दो धरणीधरः॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|14|1 ► शतानन्दः शतावर्तो युगावर्तः सुरोत्तमः। (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|14|2 ► कालकुन्थो रन्तिदेवः केशवो गरुडध्वजः॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|15|1 ► पद्मनाभो विश्वरूपः कृष्णो हरिरसंपुषः। (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|15|2 ► कैटभारिर्ब्रह्मनाभो गोविन्दो मधुसूदनः॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|1|10|1 ⇢ विष्णुः (विष्णु) (पुं) ⇒ Viṣṇu
One of the primeval triad ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|10|1 ⇢ नारायणः (नारायण) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|10|1 ⇢ बभ्रुः (बभ्रु) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|10|1 ⇢ चक्रपाणिः (चक्रपाणि) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|10|1 ⇢ जनार्दनः (जनार्दन) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|10|2 ⇢ दैत्यारिः (दैत्यारि) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|10|2 ⇢ पुण्डरीकाक्षः (पुण्डरीकाक्ष) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|10|2 ⇢ त्रिककुद् (त्रिककुद्) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|10|2 ⇢ विष्टरश्रवाः (विष्टरश्रवस्) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|11|1 ⇢ पीताम्बरः (पीताम्बर) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|11|1 ⇢ हृषीकेशः (हृषीकेश) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|11|1 ⇢ विष्वक्सेनः (विष्वक्सेन) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|11|1 ⇢ चतुर्भुजः (चतुर्भुज) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|11|2 ⇢ श्रीवत्सः (श्रीवत्स) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|11|2 ⇢ श्रीपतिः (श्रीपति) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|11|2 ⇢ शार्ङ्गी (शार्ङ्गिन्) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|11|2 ⇢ श्रीवत्साङ्कः (श्रीवत्साङ्क) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|11|2 ⇢ अच्युतः (अच्युत) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|11|2 ⇢ हुणः (हुण) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|12|1 ⇢ वासुदेवः (वासुदेव) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|12|1 ⇢ स्वभूः (स्वभू) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|12|1 ⇢ चक्री (चक्रिन्) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|12|1 ⇢ वैकुण्ठः (वैकुण्ठ) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|12|1 ⇢ पुरुषोत्तमः (पुरुषोत्तम) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|12|2 ⇢ अरिष्टनेमिः (अरिष्टनेमि) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|12|2 ⇢ अजितः (अजित) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|12|2 ⇢ श्रीधरः (श्रीधर) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|12|2 ⇢ यज्ञपूरुषः (यज्ञपूरुष) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|13|1 ⇢ मुञ्जकेशी (मुञ्जकेशिन्) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|13|1 ⇢ मुररिपुः (मुररिपु) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|13|1 ⇢ गदापाणिः (गदापाणि) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|13|1 ⇢ अधोऽक्षजः (अधोऽक्षज) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|13|2 ⇢ अनन्तशायी (अनन्तशायिन्) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|13|2 ⇢ वृन्दाकः (वृन्दाक) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|13|2 ⇢ मुकुन्दः (मुकुन्द) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|13|2 ⇢ धरणिधरः (धरणीधर) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|14|1 ⇢ शतानन्दः (शतानन्द) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|14|1 ⇢ शतावर्तः (शतावर्त) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|14|1 ⇢ युगावर्तः (युगावर्त) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|14|1 ⇢ सुरोत्तमः (सुरोत्तम) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|14|2 ⇢ कालकुन्थः (कालकुन्थ) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|14|2 ⇢ रन्तिदेवः (रन्तिदेव) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|14|2 ⇢ केशवः (केशव) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|14|2 ⇢ गरुडध्वजः (गरुडध्वज) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|15|1 ⇢ पद्मनाभः (पद्मनाभ) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|15|1 ⇢ विश्वरूपः (विश्वरूप) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|15|1 ⇢ कृष्णः (कृष्ण) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|15|1 ⇢ हरिः (हरि) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|15|1 ⇢ असम्पुषः (असम्पुष) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|15|2 ⇢ कैटभारिः (कैटभारि) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|15|2 ⇢ ब्रह्मनाभः (ब्रह्मनाभ) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|15|2 ⇢ गोविन्दः (गोविन्द) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
➠ 1|1|15|2 ⇢ मधुसूदनः (मधुसूदन) (पुं) ⇒ Epithet of Viṣṇu ⇒ आदिदेवेषु एकः - विष्णुः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ देवः
जातिः ➡ ईश्वरः
धर्म-धर्मी-भावः ➡ सूक्ष्मा
अवतारः ➡ हयशिरः
स्व_स्वामीसंबन्धः ➡ सुदर्शनम्
जन्य_जनकसंबन्धः ➡ मन्मथः
पति_पत्नीसंबन्धः ➡ लक्ष्मीः
गुण-गुणी-भावः ➡ श्रीवत्सः
Mahabharata
English
Vishṇu^1, one of the Ādityas, also named Hari, identified with the Supreme Lord Nārāyaṇa, husband of Lakshmī (Śrī, Padmā)
in the Mhbhr. his principal incarnation is that as Kṛshṇa Vāsudeva. § 2 (Anukram.): I, 1, 24 (Hṛshīkeśaṃ …Hariṃ).--§ 10 (Parvasaṅgr.): I, 2, 357 (śiśoś caryā Vºoḥ, sc. as Kṛshṇa).--§ 28 (Amṛtamanthana): I, [17, 1109 (Nārāyaṇo devaḥ, caused the ocean to be churned)]
18, 1115, 1117, 1142, (1143), [1147 (Nārāyaṇe, obtained the Kaustubha)]
19, 1159 (disguised as a woman, V. (Nārāyaṇa) recovered the amṛta from the Asuras), 1160, 1177 (defeated the Asuras with his cakra Sudarśana).--§ 30b (Samudra): I, 22, [1216 (gāṃ vindatā bhagavatā Govindenāmitaujasā/varāharūpiṇā cāntarvikshobhitajalāvilaṃ, sc. the ocean)], 1218 (adhyātmayoganidrāñ ca Padmanābhasya sevataḥ /yugādikālaśayanaṃ Vºoḥ, sc. the ocean).--§ 33 (Garuḍa): I, 23, 1251 (Garuḍa identified with V.).--§ 37 (Indra): I, 25, 1291 (Indra identified with V.)--§ 46 (Garuḍa): I, 33, 1506 (Nārāyaṇaḥ), 1510 (Garuḍa became his vehicle and the device of his banner), [1533 (devadevaṃ…Hariṃ)].-§ 71 (Ādivaṃśāvataraṇap.): I, 61, 2276 (ºoḥ śatruvadheshv iva).--§ 82 (Kṛshṇa Vāsudeva): I, 63, 2428 (incarnate as Kṛshṇa, the son of Vasudeva and Devakī).--[§ 84 (Ādivaṃśāvataraṇap.): I, 64, 2505 (Nārāyaṇam amitraghnaṃ Vaikuṇṭhaṃ)].--[§ 85 (Aṃśāvat.): I, 65, 2509 (Nārāyaṇena, incarnates a portion of himself)].--§ 88 (do.): I, 65, 2524 (the youngest of the twelve Ādityas and superior to them all).--§ 120 (do.): I, 66, 2600 (do.):--[§ 132 (do.): I, 67, 2785 (Nārāyaṇaḥ…devalevaḥ, a portion of him incarnate as Kṛshṇa)].--§ 133 (Dushyanta): I, 68, 2811 (bale Vºsamaḥ, sc. Dushyanta).--§ 147 (Devayānī): I, 82, 3408 (ºoḥ…gṛhe)
83, 3432 (Śakra-Vºū ivāparau, sc. Yadu and Turvasu).--§ 149 (Yayāti): I, 88, †3572 (Śakrārka-Vºpratimaprabhāraṃ, sc. Yayāti).--§ 190d (Arjuna): I, 123, 4795 (Adityā Vºnā prītir yathābhūt
ºsamaḥ…Arjunaḥ), 4799 (ºtulyaparākramaḥ, sc. Arjuna). --§ 191 (do.): I, 123, 4824 (the twelfth of the Ādityas).-§ 234 (Svayaṃvarap.): I, 190, 7101 (sākshād vā Vºr Acyutaḥ).--[§ 238 (Pañcendrop.): I, 197, 7306 (Nārāyaṇaṃ), 7307 (Hariḥ) (a black and a white hair of Hari Nārāyaṇa were born as Kṛshṇa and Balarāma)].--[§ 270 (Brahmasabhāv.): II, 11, 468 (devo Nārāyaṇaḥ, in the palace of Brahmán)].--§ 277 (Jarāsandhavadhap.): II, 24, 939 (Śakra-Vºū hi saṅgrāmaṃ caretus Tārakāmaye tena rathena), 956 (= Kṛshṇa).--[§ 286 (Rājasūyikap.): II, 33, 1213 (Hariḥ = Kṛshṇa)].--[§ 289 (Arghāharaṇap.): II, 36, 1318 (Hariṃ), 1319 (Nārāyaṇaḥ, all. to § 85), 1321 (Nārāyaṇaḥ Śambhuḥ…ajāyata Yadukshaye)].--§ 299 (Dyūtap.): II, 68, 2295 (= Kṛshṇa, invoked by Draupadī).--[§ 310b (Sūrya): III, 3, 171 (devāḥ…sopendrāḥ, worshipped Sūrya)].--§ 317 (Arjunābhigamanap.): III, 12, 470 (lokanāthasya = Kṛshṇa).--§ 317b (Kṛshṇa Vāsudeva): III, 12, 484 (= Kṛshṇa), [505 (Harir Nārāyaṇaḥ = do.)], 511 (= do.).--§ 332 (Mahādevastava): III, 39, 1627 (Śivāya Vºrūpāya Vºave Śivarūpāya).--§ 333b (Arjuna): III, 40, 1637 (Purushottame = Kṛshṇa).--§ 334 (Kairātap.): III, 41, 1688 (= Kṛshṇa) [1698 (Ajitena = do.)].--§ 339 (Indralokābhīgamanap.): III, 47, 1891 (= Kṛshṇa, in Badarī), 1896 (bhūmigataḥ śrīmān Vºr Madhunisūdanaḥ Kapilo nāma devo 'sau bhagavān ajito Hariḥ = Kapila
born as Kṛshṇa).-§ 356 (Tīrthayātrāp.): III, 80, 3091 (Ādityānāṃ yathā Vºḥ).--§ 358 (do.): III, 82, 5006 (had in the tīrtha Varadāna obtained a boon from Durvāsas), 5017 (ºunā… purā śaucaṃ kṛtaṃ…hatvā Daiteya-Dānavān).--§ 359 (Vaḍavā): III, 82, 5038 (worshipped by the gods, etc., in the tīrtha Vaḍavā).--[§ 360 (Tīrthayātrāp.): III, 82, 5067 (Keśavaṃ, worshipped at saṅgamaṃ…Sarasvatyāḥ)].-§ 362 (do.): III, 83, 5080 (ºoḥ sthānaṃ, a tīrtha), 5088 (vārāharūpeṇa, in the tīrtha Vārāha).--§ 364 (do.): III, 83, 6014 (had, in the tīrtha Lokoddhāra, taken up (uddhṛtāḥ) the worlds), [6073 (Vāmanaṃ, to be worshipped in the tīrtha Vishṇupada)].--[§ 368 (do.): III, 83, 7040 (devaiḥ… Nārāyaṇapurogamaiḥ), 7043 (Nārāyaṇaṃ…Padmanābhaṃ)]. --§ 370 (do.): III, 84, 7097 (adored Śiva in the tīrtha Suvarṇa), 8099 (recovered a koṭī of tīrthas which had been carried away by an Asura in the shape of a tortoise), 8101 (in Nārāyaṇasya sthānaṃ), 8102 (Śālagrāma iti khyātaḥ), 8103 (Trilokeśaṃ), [8109 (Hariṃ, to be worshipped in the tīrtha Vāmana)], 8125 (Mahādevaṃ, to be worshipped in the tīrtha Agnidhārā).--[§ 371 (Tuṅgaka): III, 85, 8192 (Harir Nārāyaṇaḥ, in Tuṅgaka)].--[§ 373 (Prayāga): III, 85, 8215 (Hariḥ, in Prayāga)].--§ 377 (Dhaumyatīrthak.): III, [88, 8352 (Puṇḍarīkāksho Devadevaḥ), 8353 (Hariḥ… Madhusūdanaḥ) (= Kṛshṇa, in Dvārakā)]
90, 8395 (Nārāyaṇaḥ…Purushottamaḥ, in Badarī).--§ 383 (Paraśurāma): III, 99, 8657 (incarnate as Rāma Dāśarathi), 8677 (i.e. Rāma Dāśarathi), 8681 (do.), 8683 (do.), 8688 (do.).--§ 384 (Agastyop.): III, 101, [8722 (Nārāyaṇaṃ prabhuṃ)], 8723, 8724, 8725 (bestowed his energy on Indra), 8728 (yathā mahāśailavaraḥ purastāt sa Mandaro Vºkarād vimuktaḥ)
[102, 8755 (Vaikuṇṭhaṃ…Madhusūdanaṃ)]
(c (v. 8756 foll.): V. is the creator, protector (kartā, read bhartā), and destroyer (hartā) of the gods and the universe. His former incarnations are mentioned, viz. as a boar (varāha) in order to raise the sunken earth from the sea
as narasiṃha (half man and half lion) in order to slay the Ādidaitya Hiraṇyakaśipu
as a dwarf (vāmana) in order to deliver the three worlds from the great Asura Bali. He had also slain the Asura Jambha, the great bowman, who obstructed sacrifices)
103, (8768), 8774 (when the Kāleyas had taken their abode in the sea, V. told the gods to apply to Agastya, that he might dry up the sea).--§ 386 (do.): III, 105, 8823 (tridaśā Vºnā sārdhaṃ, applied to Brahmán about the refilling of the sea). --§ 392 (Tīrthayātrāp.): III, 114, †10121 (ºo retas), †10122 (retodhā Vºoḥ).--§ 394 (Arjuna Kārtavīrya): III, 115, 10139 (Devadevaṃ surārighnaṃ, incarnate as Rāma Jāmadagnya).--§ 400 (Tīrthayātrāp.): III, 118, †10224 (ºoḥ, sc. āyatanaṃ, visited by Yudhishṭhira).--§ 407 (Mandhātrup.): III, 126, 10424 (iva), 10457 (vyajayad lokāṃs trīn Vºr iva vikramaiḥ).--§ 422b (Naraka): III, 142, 10915 (purātanena devena Vºnā…Daityo nihataḥ, sc. Naraka), 10919, 10921 (devagaṇeśvaraṃ), (10923), 10925 (slew Naraka).--§ 422bis (Varāhāvatāra): III, 142, 10926, (10942) (V.'s avatāra as a boar (varāha)).--§ 425 (Hanūmad-Bhīmasaṃv.): III, 147, 11197 (mānusharūpeṇa, i.e. incarnate as Rāma Dāśarathi). --[§ 426b (Kṛtayuga): III, 149, 11242 (Nārāyaṇaḥ, becomes white in the Kṛtayuga)].--[§ 427 (Tretāyuga): III, 149, 11247 (Acyutaḥ, becomes red in the Tretāyuga)]. --§ 428 (Dvāpara): III, 149, 11251 (becomes yellow in the Dvāparayuga).--[§ 429 (Kaliyuga): III, 149, 11257 (Keśavaḥ, becomes black in the Kaliyuga)].--§ 431 (Saugandhikāharaṇa): III, 151, 11324 (Rāmābhidhānaṃ Vºṃ, sc. as the son of Daśaratha).--§ 439 (Yakshayuddhap.): III, 163, [11857 (anādinidhanaṃ devaṃ prabhuṃ Nārāyaṇaṃ paraṃ)], 11859 (sthānaṃ Vºoḥ), [11860 foll. (description of Nārāyaṇasthāna (near Meru))].--§ 458 (Mārkaṇḍeyas.): III, 188, 12813 (Nārāyaṇāṅkaprakhyaḥ, sc. Mārkaṇḍeya, Vºoḥ, sc. karṇikoddharaṇaṃ (?), at the beginning of the yuga), [12821 foll. (Svayambhuve, etc., i.e. Nārāyaṇa, identified with Kṛshṇa, description of the end of one [great]
yuga and the beginning of the new)].--§ 459 (do.): III, 189, 12954 (ahaṃ Vishṇuḥ, etc., says Nārāyaṇa explaining his nature to Mārkaṇḍeya (v. 12950--98)), 13005 (Ādidevaṃ Ajaṃ = Kṛshṇa).--§ 474b (Dhundhumārop.): III, 201, 13492, 13504, (13506), 13514 (Uttaṅka praised V. with the hymn, vv. 13494--13503, and obtained the boon that Dhundhu might be slain by Kuvalāśva). --§ 476 (do.): III, 202, 13542 (all. to § 474b).--§ 477 (do.): III, 203, 13556, 13557 (V. (Hari, Govinda, Keśava, Madhusūdana), slew Madhu and Kaiṭabha at the beginning of the yuga).--§ 478 (do.): III, 204, 13586, 13587 (Dhundhu, the son of Madhu and Kaiṭabha, assailed V. and the gods), 13594 (filled Kuvalāśva with his energy), 13617 (sakhyañ ca Vºnā me, sc. Kuvalāśva's), 13625 (ºoḥ samanukīrtanaṃ).--§ 512 (Ghoshayātrāp.): III, 249, 15095 (ºur devagaṇān iva, sc. jñātīn…anupaśyethāḥ).--§ 516 (Duryodhanayajña): III, 255, 15292 (before Duryodhana only V. had performed the Vaishṇava sacrifice).--§ 520 (Mudgala): III, 261, 15482 (Brahmaṇaḥ sadanād ūrdhvaṃ tad Vºoḥ paramaṃ padaṃ).--[§ 521 (Draupadīharaṇap.): III, 263, 15545 (Harir Īcvaraḥ/Viśvātmā), 15553 (Hariº--i.e. Kṛshṇa)].--§ 524c (Jayadrathavimokshaṇap.): V. is the infinite Spirit (pradhānapurushaḥ), etc., who, at the termination of a yuga in the form of the all-consuming fire (Kālāgniḥ, v. 15809), burns the world and the Nāgalokas who dwell in the Pātāla, whereafter clouds appear in the sky and pour down rain that extinguishes the fire (saṃvarttāgni-). When, at the end of 4, 000 yugas, the earth becomes flooded with water, the Supreme being (Purusha), under the name of Nārāyaṇa, with 1, 000 eyes, and 1, 000 feet, and 1, 000 heads, sleeps upon Śesha, who has 1, 000 hoods, etc., enveloping all space with nocturnal gloom. And when his creative faculty in stirred (sattvodrekāt) he awakes and finds the world descrted Etymology of the name Nārāyaṇa (v. 15819). When he was engaged in meditation for the re-creation of the universe, a lotus came into existence from his navel, and from this the four-faced Brahmán came out, who, sitting on the lotus, from his mind (mānasān) created the nine great ṛshis Marīci, etc., who were equal to himself. They created the Yakshas, Rākshasas, Bhūtas, Piśācas, serpents, and men. In the form of Brahmán he creates, in the form of Purusha (Paurushī tanuḥ) he preserves, and in the form of Rudra he destroys the universe (the three conditions of Prajāpati): III, 272, 15808 (Devadevaḥ…Suraguruḥ).--§ 524d (do.): V.'s incarnations are the following: (1) a boar (yajñavarāhaḥ, v. 15832) 10 yojanas in length
(2) half lion, half man, when he killed the Daitya king Hiraṇyakaśipu, who attacked him with his śūla (trident)
(3) the son of Kaśyapa and Aditi, in the form of a dwarf (vāmana), born 1, 000 years after the conception, of the hue of rain-charged clouds and with bright eyes
when he, accompanied by Bṛhaspati, entered the sacrificial assembly of Bali, the king of the Dānavas, he, in three paces, took in the earth (! medinīṃ) and gave it to Indra
(4) Kṛshṇa, with conchshell, discus, and macc, adorned with the Śrīvatsa, clad in yellow silken robes, who protects Arjuna, riding in the same chariot with him: III, 272, 15825, 15846 (devaḥ sanātanaḥ), 15849 (Kṛshṇeti parikīrtyate).--§ 526 (Rāmopākhyānap.): III, 276, 15933 (Caturbhujaḥ, incarnate as Rāma Dāśarathi he will slay Rāvaṇa), 15935 (ºoḥ sahāyān, = Rāma Dāśarathi).--[§ 547 (Karṇa): III, 310, 17205 (Varāham aparājitaṃ/Nārāyaṇam acintyaṃ = Kṛshṇa)].--§ 548 (Āraṇeyap.): III, 315, 17461 (e: having assumed the form of the horse-headed (aśvaśiras), V. lived for a long time unrecognized, intending to enter the womb of Aditi, then he [born from Aditi]
as a dwarf, took the shape of a brahman and deprived Bali of his kingdom by his [three]
steps), [17464 (Hariṇā, do.: V. entered in the thunderbolt of Indra and lay concealed in it)], 17467 (do.: living disguised in the abode of Daśaratha (i.e. as Rāma Dāśarathi) V. slew Daśagrīva (i.e. Rāvaṇa) in battle).-[§ 549f (Durgā): IV, 6, 186 (Padmā Nārāyaṇaparigrahaḥ)]. --§ 553 (Vaivāhikap.): IV, 71, 2304 (º-Mahendrakalpau, sc. Nakula and Sahadeva).--§ 555 (Indravijaya): V, 9, 288
10, 293 (ºoḥ kshayaṃ), 295 296 (Sarvadeveśaṃ), 297 (b: The gods and the ṛshis said: “In former times you pervaded the three worlds in three steps, you procured the amṛta and destroyed the Asuras, you suppressed the great Asura Bali and raised Indra to the throne of heaven, you are the Lord of the gods, and this entire universe is pervaded by you…”), (300), 328, 330, 334 (tribhuvanaśreshṭha) (from fear of Vṛtra the gods, etc., applied to V., who promised to enter the thunderbolt of Indra)
13, 410 (Devadevena), 413, 416 (distributed the sin of brahmanicide)
15, 457
16, 499 (º-tejaḥ).--§ 556 (Sañjayayānap.): V, 22, †674 (= Kṛshṇa), †676 (read with B. Indrā-Vºū Daityaseṇāṃ yathaiva), †677 (Vṛshṇivīraḥ = Kṛshṇa).--§ 561c (Kṛshṇa Vāsudeva): V, 48, †1891 (= Kṛshṇa, slew Naraka).--§ 561 (Yānasandhip.): V, 48, †1895 (i.e. Kṛshṇa)
59, 2333 (Indra-Vºsamau, sc. Kṛshṇa and Arjuna)
[68, 2536 (Hariḥ = Kṛshṇa)]
70, 2562 (etymology = Kṛshṇa), 2564 (= Kṛshṇa), 2571 (etymology = Kṛshṇa), [†2578 (Hariṃ = Kṛshṇa).--§ 564 (Mātalīyop.): V, 97, 3503 (Ādityānāṃ hi sarveshāṃ Vºr eko sanātanaḥ)
[99, 3551 (Ādityo Hayagrīvaḥ, in Pātāla)]
100, 3571 (Asurāḥ Kālakañjāś ca tathā Vºpadodbhavāḥ)
101, 3592 (kulaṃ Vºparigrahaṃ, sc. the Suparṇas), 3593 (worshipped by the Suparṇas)
104, 3666 (caturbhujaḥ), 3667, 3669, (3670)
105, 3682, 3699, 3705, 3708, 3710 (in order to save Sumukha, V. humiliated Garuḍa).--§ 565 (Gālavacarita): V, 107, 3755 (Kṛshṇaṃ), [3759 (Vāsavāvarajaḥ)]
110, 3818 (anādinidhanasyātra--i.e. in the west-Vºoḥ sthānaṃ)
111, 3827 (atra--i.e. in the north--Vºḥ sahasrākshaḥ sahasracaraṇo 'vyayaḥ | sahasraśirasaḥ śrīmān anekaḥ paśyati māyayā), 3841 (Vishṇupadaṃ…kramatā Vºnā kṛtaṃ)
113, 3881 (sanātanaḥ)
[117, 3969 (reme …yathā Nārāyaṇo Lakshmyāṃ)].--§ 574 (Jambūkh.): VI, 8, [302 (Hariḥ…Vaikuṇṭhaḥ, i: On the north of the milky ocean (kshīrodasya samudrasya) Hari Vaikuṇṭha dwells in his chariot of gold with eight wheels, etc., and adorned with jāmbūnada gold
he is the lord of all creatures
in him the universe merges and from him it again emanates
he is Sacrifice's self, and fire is his mouth)], 308 (Naro Nārāyaṇaś caiva sarvajñaḥ sarvabhūtakṛt | devā Vaikuṇṭham ity āhur narā Vºm iti prabhuṃ).--[§ 575 (Bhūmip.): VI, 12, 450 (Nārāyaṇo Hariḥ, on the mountain Gomanta in Krauñcadvīpa)].--§ 576 (Bhagavadgītāp.): VI, [21, 774 (Harir Vikuṇṭhaḥ = Kṛshṇa)]
34, 1225 (Ādityānām ahaṃ Vºḥ, sc. asmi, says Kṛshṇa)
35, [1255 (= Kṛshṇa, who declares himself to be the Supreme Lord)], †1270 (= Kṛshṇa), †1276 (do.)
[42, 1531 (Hariṃ, do.)].--§ 578 (Bhīshmavadhap.): VI, 50, 2074 (ºr Vajrabhṛteva, sc. uktaḥ, only B., C. has Jishṇur).--§ 580 (Bhīshmavadhap.): VI, 59, †2588 (ºr yathā Vṛtranisūdanasya, sc. cakāra sāhāyyaṃ), [†2610 (Hariṃ = Kṛshṇa)], †2611 (= Kṛshṇa).--§ 581 (do.): VI, 65, 2960, 2968 (= Aniruddha) (Brahmán praised the Supreme Lord (Purusha, v. 2941) with the hymn 2944--72, asking him to be born on earth [as Kṛshṇa])
[67, 3016 (Purushottamaḥ = Kṛshṇa, description of the creation, etc.), 3027 (Madhusūdanaṃ, Varāhaś caiva Siṃhaś ca Trivikraṁagatiḥ prabhuḥ = do.), 3028 (Hariḥ = do.)]
68, 3039 (only B.), [3046 (Hariḥ = do.)].--§ 589 (Droṇābhishekap.): VII, 4, 118 (yathā Vºr divaukasāṃ).--§ 590 (do.): VII, 13, 476 (sahito devaiḥ)
14, 543 (yathā Vºḥ purā…Hiraṇyāksheṇa saṃyuge).--§ 592 (Saṃśaptakavadhap.): VII, 21, 891 (yathā Daityagaṇe Vºḥ, sc. cakāra kadanaṃ mahat).-§ 593 (Abhimanyuvadhap.): VII, 36, 1544 (= Kṛshṇa, mātulaṃ, sc. Abhimanyu's), 1578 (ºr ivācintyaḥ)
49, 1927 (= Kṛshṇa, ºoḥ svasur nandakaraḥ, i.e. Abhimanyu).-§ 594 (Akampana): VII, 52, 2037 (Indra-Vº-samadyutiḥ, sc. Hari, the son of Akampana).--§ 596 (Pratijñāp.): VII, 79, 2783 (= Kṛshṇa, read with B., Vºr Jishṇupriyaṅkaraḥ)
81, 2910 (Indra-Vºū yathā prītau Jambhasya vadhakāṅk shiṇau).--§ 597 (do.): VII, 83, 2963 (Devadeveśa sanātana viśātana/Vºo Jishṇo Hari Kṛshṇa Purushottama = Kṛshṇa). --§ 599c (Vṛtra): VII, 94, 3460.--§ 599 (Jayadrathavadhap.): VII, 94, 3479 (Hiraṇyagarbheṇa yathā baddhaṃ Vºoḥ purā raṇe, sc. kavacaṃ)
149, 6474 (only B.).--§ 600 (Ghaṭotkacavadhap.): VII, 170, 7669 (yathendraḥ samare …prāha Vºṃ)
174, 7879 (ºr ivāhave).--§ 602 (Droṇavadhap.): VII, 191, 8790 (yathā rūpaṃ purā Vºor Hiraṇyakaśipor vadhe)
192, 8858 (purāṇaṃ Purushaṃ).--[§ 603 (Nārāyaṇāstramokshap.): VII, 197, 9104 (saṃkruddham iva garjantaṃ Hiraṇyakaśipur Hariṃ, sc. abravīt)].--[§ 603b (Nārāyaṇa): VII, 201, 9447 (Nārāyaṇaḥ…Viśvakṛt)].-§ 603d (Tripura): VII, 202, 9568 (became the shaft of Śiva), 9574 (śaraṃ…Vº-Somasamāyutaṃ, sc. Śiva's).-§ 603 (Nārāyaṇāstramokshap.): VII, 202, 9600 (identified with Śiva).--§ 604 (Karṇap.): VIII, 3, 65 (º-Vāsavayor iva, sc. vikrāntaṃ).--§ 605 (do.): VIII, 10, 378 (ºṃ dṛshṭveva Dānavāḥ, sc. dravishyanti)
20, †820 (jite Balau Vºm ivāmareśvaraḥ, sc. apūjayat)
31, 1268 (Karṇasya bhujayor vīryaṃ Śakra-Vºsamaṃ).--§ 606 (Tripurākhyāna): VIII, 34, 1471 (V., Soma and Agni became the arrow of Śiva), 1502 (do.), 1510 (bāṇaṃ…Soma-Vishnv-Agnisambhavaṃ, sc. Śiva's, C. has by error ºVishvº), 1535 (ishuṃ…VºSomāgnisambhavaṃ, sc. Śiva's), 1555 (Somāgni-Vºūnāṃ), [1556 (Nārāyaṇaḥ, became a bull and raised the chariot of Śiva)].--§ 607 (Karṇap.): VIII, 37, †1720 (MahendraVºpratimau, sc. Bhīshma and Droṇa), †1726 (º-Purandaropamaṃ, sc. Droṇa)
45, 2105 (Janārdanaḥ).--§ 608 (do.): VIII, 51, 2493 (ºr ivāsurān, sc. pothayām āsa)
65, 3304 (hate mahāsure Jambhe Śakra-Vºū yathā Guruḥ, sc. abhyanandat)
68, †3392 (balena Vºoḥ)
73, 3690 (ºr iva hatvā Daiteya-Dānavān), [3691 (prayaccha medinīṃ rājñe Śakrāyaiva Herir yathā)], 3692 (ºunā nihateshv eva Dānaveyeshu)
77, †3865 (trailokyahetor Asurair āsīd devasya Vºoḥ, sc. samāgamaḥ): 79, †4060 (Jishṇor Vāsudevātmajasya, i.e. Kṛshṇa)
87, 4398 (ºvīryasamau, sc. Karṇa and Arjuna), 4446 (svayaṃ = Kṛshṇa, charioteer of Arjuna)
94, †4951 (samānayānāv iva Vº-Vāsavau), †4961 (sadasyahūtāv iva Vº-Vāsavau)
96, †5042, †5044, †5045.--§ 613 (Gadāyuddhap.): IX, 33, 1914 (yathā Vºḥ Śacīpateḥ, sc. prayacchorvīṃ).--[§ 614 (do.): IX, 34, 1964 (Brahmāṇam iva Deveśam Indropendrau, sc. pūjayām āsatuḥ)].--§ 615u (Skanda): IX, 44, 2479
45, 2506 (Indra-Vºū), 2530 (senāṃ Vºrūpiṇīṃ), 2539 (gave three companions to Skanda)
46, 2667 (gave Skanda the garland Vaijayantī).--§ 615ee (Ādityatīrtha): IX, 49, 2850 (having slain Madhu and Kaiṭabha V. performed his ablutions in Ādityatīrtha).--§ 615kk (Kurukshetrak.): IX, 53, 3034 (Brahma-Vº-Maheśvaraiḥ).--§ 615 (Baladevatīrthayātrā): IX, 54, 3039 (devaḥ, performed austerities).--§ 618 (Jalapradānikap.): XI, 7, 188 (paraṃ sthānaṃ Vºoḥ)
8, 217 (V. had promised to the Earth that Duryodhana should cause her burden to be lightened by a battle in Kurukshetra).-§ 637 (Rājadh.): XII, 43, 1503 (Viśvakarman namas te 'stu Viśvātman Viśvasambhava | Vºo Jishṇo Hare Kṛshṇa Vaikuṇṭha Purushottama), [1506 (Varāhaḥ…Urukramaḥ), 1510 (Vāmanaḥ)]
(Bhīshma praised Kṛshṇa as Vishṇu (Nārāyaṇa) with the hymn, vv. 1500--14)
45, 1547 (purushavigrahaṃ, sc. as Kṛshṇa)
47, 1602 (yogeśvaraṃ Padmanābhaṃ Vºṃ Jishṇuṃ Jagatpatiṃ), 1674, 1682, 1685 (ºmayaṃ), 1687 (Bhīshma praised Kṛshṇa as Vishṇu (Nārāyaṇa) with the hymn vv. 1602--88).--§ 641 (do.): XII, 59, 2208 (Prajāpatiṃ), [2209 (Nārāyaṇaḥ, created Virajas)].--§ 641f (Pṛthu Vainya): XII, 59, 2237, 2248, 2249 (entered the body of Pṛthu), 2252 (a golden lotus appeared on the forehead of V., from that Śrī was born).--§ 641 (Rājadh.): XII, 63, †2364
64, 2392 (sarvabhūteśvaraṃ Nārāyaṇaṃ, the kings repaired to V. to be informed about chastisement), 2399, 2401, 2409
65, 2448 (bhavanaṃ Vºoḥ) (in the form of Indra, V. instructed Māndhātṛ)
98, 3654 (ºvikramakrāmī)
[110, 4076 (Nārāyaṇaṃ devaṃ = Kṛshṇa), 4080 (Nārāyaṇaṃ Hariṃ, do.)]
120, †4397
121, 4431 (daṇḍo hi bhagavān Vºr daṇḍo hi Nārāyaṇaḥ prabhuḥ)
122, 4490 (mahādevaṃ), [4492 (Śūlavarāyudhaḥ), 4495 (do.)]
(V. created chastisement and appointed leaders of the different classes of beings), 4504, 4505 (V. accepted chastisement from Śiva and made it over to Aṅgiras) [4515 (Hayaśirāḥ)].--§ 653b (Gṛdhragomāyusaṃv.): XII, 153, 5752.--§ 656 (Khaḍgotpattik.): XII, 166, 6185, 6186 (obtained the sword from Rudra and made it over to Marīci).--§ 660b (Bhṛgu-Bharadvājasaṃv.): XII, 182, [6779 (padmaṃ sṛshṭaṃ Svayambhuvā)], 6784 (anantaḥ, created Ahaṃkāra (= Brahmán)).--§ 662b (Jāpakop.): XII, 200, 7342 (ºḥ sahasraśīrshaś ca devo 'cintyaḥ).--§ 663 (Mokshadh.): XII, 206, 7497 (is superior to Kāla (Time)).--§ 664 (do.): XII, 207, 7518, [7519 (Nārāyaṇaṃ, Kṛshṇa is the supreme Lord (Vishṇu Nārāyaṇa), description of the creation, etc.)], 7543 (one of the Ādityas, born as Vāmana (the dwarf)).--§ 665 (do.): XII, 208, 7582 (the twelfth of the Ādityas).--§ 666 (do.): XII, 209, 7616 (varāharūpiṇaṃ), 7619 (vārāhaṃ rūpam āsthāya), 7628, 7633 (vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ) (V.'s incarnation as the boar = Kṛshṇa (vv. 7604 and 7636)).--§ 667 (do.): XII, 210, 7651 (= Kṛshṇa), 7653 (Devadevasya, do.)
213, 7743 (avyaktasaṃsthānaṃ)
[216, 7825 (yogeśvaro Hariḥ)]
217, 7874 (avyaktasañjñitaṃ), [7875 (ātmasthaṃ Hariṃ)].--§ 673b (Bali-Vāsavasaṃv.): XII, 227, 8219 (ºkrānteshu lokeshu, all. to Vishṇu's depriving Bali of the worlds by his three steps).--§ 677 (Mokshadh.): XII, 240, 8741 (krānte--i.e. in the feet--Vºḥ).--§ 681 (do.): XII, 266, 9476 (ºm evābhijānanti sarvayajñeshu brāhmaṇāḥ).--§ 692 (do.): XII, 280, 10019 (enumeration of names of Hari Nārāyaṇa)
281, 10026, 10029, 10030, 10031, (), 10052, †10075 (sthānaṃ …Vºoḥ), †10076 (devasya Vºoḥ paramasya, sc. sthānaṃ), †10083 (Vºor anantasya sthānaṃ) (Sanātkumāra discoursed to Vṛtra on the greatness of V.).--§ 693 (do.): XII, 282, 10098 (Vṛtra was devoted to V.), 10099 (padaṃ Vºoḥ), 10101 (ºbhaktaḥ, sc. Vṛtra).--§ 693b (Vṛtravadha): XII, 282, 10120, 10128 (entered the thunderbolt (vajra))
283, 10152 (vajreṇa Vºyuktena).--§ 694b (Jvarotpatti): XII, 284, 10268 (paramaṃ sthānaṃ Vºoḥ, thither went Vṛtra after death), 10269 (ºbhaktyā
ºoḥ sthānaṃ).--§ 695b (Dakshayajñavināśa): XII, 285, †10295 (ºoḥ…bhāgaṃ).-§ 702 (Mokshadh.): XII, 293, 10763 (adored by the ṛshis he granted them success)
297, 10888 (viśvasya…jagataḥ pradhānaṃ).--§ 704 (do.): XII, 301, 11094, [†11098 (yogī…Nārāyaṇātmā)
302, 11117 (read with B. ºṃ krānte, cf. v. 8741), [11120 (deve Nārāyaṇe)], 11155 (ºor māyāśataiḥ), [11174 (Nārāyaṇaḥ), 11193 (ātmānam avyayaṃ paraṃ Nārāyanātmānaṃ)].--§ 705 (do.): XII, 303, 11251 (pañcaviṃśatimaḥ, i.e. the supreme Soul).-§ 707 (do.): XII, 314, 11607 (the adhidaivata of the feet). --§ 714b (Himavat): XII, 328, 12319 (c: V. performed austerities on the Himavat in order to get a son), 12323 (e: in order to honour Skanda V. did only shake the dart of Skanda, though he was able to raise it), 12326.--§ 714 (Śukakṛtya): XII, 329, 12394 (devayānacaro Vºoḥ), 12419 (ºor niśvāsato vātaḥ).--[§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 335--336 (v. Nārāyaṇa)].--§ 717c (Uparicara): XII, 336--338 (v. Nārāyaṇa (= Vishṇuḥ, v. 12849)).--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, [339--341 (v. Nārāyaṇa, description of the different avatāras (v. 12938--12968))], 342, 13157, 13160, 13171 (etymology) (Kṛshṇa (Hariḥ, v. 13131), who is Vishṇu (Nārāyaṇa, q.v.), explained his names to Arjuna)
343, 1), ††13200 (= Nārāyaṇa (q.v.), description of the creation, V. identified with Agni)
VII) ††13213 (entered the thunderbolt (vajra), ††13217
VIII, ††13218 (origin of the śrīvatsa)
[XIII) ††13222 (Nārāyaṇaḥ, born as the ṛshi Vaḍavāmukha)], [() (Kṛshṇa (= Vishṇu, Nārāyaṇa (q.v.)) continued the explanation of his names)]
344 (v. Nārāyaṇa (= Vishṇuḥ, v, 13324))
[345 (v. Nārāyaṇa)]
346, 13425 (V., Vṛshākapi in the form of the boar offered piṇḍas)
347, 13432 (avyayaṃ), 13434 (= Nārāyaṇa, q.v.)
348, 13452 (hayaśiro mahat/havyakavyabhujo Vºuḥ, assuming a horsehead V. (= Nārāyaṇa, q.v.) recovered the Vedas and slew Madhu and Kaiṭabha), 13543 (Vāsudeveti)
[349 (v. Nārāyaṇa)]
[350 (v. Nārāyaṇa)].--[§ 717d (Brahma-Rudra-saṃv.): XII, 352 (v. Nārāyaṇa)].--§ 719b (GautamīlubdakavyālaMṛtyu-Kālasaṃv.): XIII, 1, 55.--§ 723 (Ānuśāsanik.): XIII, 6, 312 (yena lokās trayaḥ sṛshṭā Daityāḥ sarvāś ca devatāḥ/sa esha bhagavān Vºḥ samudre tapyate tapaḥ), 329 (Baliḥ…Vºpurushakāreṇa Pātālasadanaḥ kṛtaḥ).--[§ 727 (do.): XIII, 11 (v. Nārāyaṇa)].--§ 730 (do.): XIII, 14, 591 (Brahma-Vº-Sureśānāṃ srashṭā, sc. Śiva), 596 (Nārāyaṇāt…śaṅkhacakragadādharāt), 606 (= Kṛshṇa), [(), 626 (Hariḥ)].--§ 730c (Mandara): XIII, 14, 664 (ºoś cakraṃ).--§ 730g (Upamanyu): XIII, 14, 731 (BrahmaVº-Surendrāṇāṃ…vapur dhārayate Bhavaḥ), (), 795 (uttamaiśvaryaṃ Brahma-Vºpurogamaṃ), (), 824 (worships the liṅga of Śiva), (), 857 (Brahma-Vº-sureshu), [(), 870 (Nārāyaṇaḥ…Vainateyaṃ samāruhya śaṅkhacakragadādharaḥ), 876 (Nārāyaṇaḥ, praised Śiva), 877 (do., do.)], (), 912 (kratūnāṃ Vºr ucyate, sc. Śiva), 914 (Ādityānāṃ bhavān Vºr, sc. Śiva), 940 (created from the left side of Śiva).-§ 730 (Ānuśāsanik.): XIII, 14, (971) (Śrīº = Kṛshṇa, so B.), (), 986 (Śatakratuś ca bhagavān Vºś cāditinandanau), (1002) (= Kṛshṇa)
16, 1052 (does not comprehend Śiva), 1058 (identified with Śiva) (), 1105 (does not know Śiva truly)
[17 (v. Nārāyaṇa)]
18, (†1368) (= Kṛshṇa).-§ 734 (do.): XIII, 26, 1851 (ºpadīṃ…Jāhnavīṃ).-§ 737 (do.): XIII, 31, 2013.--§ 746 (do.): XIII, 62, 3150
82, 3857
83, 3904 (having performed austerities Aditi became quick with V.--Vºau garbhatāṃ āgate).--§ 759 (do.): XIII, 109^10, 5376 (merit of worshipping Kṛshṇa as V. in the month of Caitra), 5386 (the twelve names under which Vishṇu (Kṛshṇa) is to be worshipped).--§ 766 (do.): XIII, [125, 5932 (Nārāyaṇaḥ)]
126, (6006), 6015, †6043 (ºpade)
[132, 6165 (yadā Nārāyaṇaḥ śrīmān ujjahāra vasundharāṃ)]
134, (6189).--§ 768 (do.): XIII, 139, 6295 (i.e. Kṛshṇa), 6306 (do.), 6307 (do., read Vºur giriṃ with B.).--§ 768b (Kṛshṇa Vāsudeva): XIII, 147, [6807 (Hariḥ, i.e. Kṛshṇa)], 6854 (i.e. Kṛshṇa).--§ 768c (Balarāma): XIII, 147, 6866 (Balarāma is V.).--§ 768 (Ānuśāsanik.): XIII, 148, 6892 (Trivikramaḥ = Kṛshṇa).-§ 769 (do.): XIII, 149, 6941 (Anādinidhanaṃ), 6947 (ºor nāmasahasraṃ), 6949 (ºor nāmasahasrasya), 6950, 6977 (1000 names), 7019 (do.), 7076, 7077 (stavaṃ…Vºoḥ) (Bhīshma praised V. = Kṛshṇa, reciting his 1000 names (v. infra)).--§ 770 (do.): XIII, 151, 7093 (the twelfth of the twelve Ādityas), (), 7106 (devaḥ).--§ 773b (Kṛshṇa Vāsudeva): XIII, 159, 7391 (= Kṛshṇa, only B. [= Nārā yaṇaḥ, v. †7400]).--§ 773d (Śiva): XIII, 161, 7485 (Śiva made V. his arrow--śarottamaṃ).--§ 775 (Ānuśāsanik.): XIII, 166, 7635 (Nārāyaṇaḥ).--§ 778b (SaṃvarttaMaruttīya): XIV, 4, 87 (ºr ivāparaḥ).--§ 782b (Brāhmaṇagītā): XIV, 21, 631
[25 (v. Nārāyaṇa)].--§ 782g (Guruśishyasaṃv.): XIV, 40, 1085 (ºr Jishṇuḥ Śambhuś ca = mahān ātmā), 1095 (Svayambhūḥ)
42, 1126 (the adhidaivata of the feet), (), 1167
43, 1178 (balavatāṃ varaḥ), 1181 (bhūtaṃ parataraṃ…na vidyate), 1182 (brahmamayo …Hariṃ)
44, 1223 (Svayambhūḥ), 1227 (bhūtaṃ parataraṃ…neha vidyate).--§ 784b (Uttaṅka): XIV, 54, 1576 (i.e. Kṛshṇa)
55, 1591 (do.)
56, 1625 (do.).-§ 785 (Anugītāp.): XIV, 87, 2581 (Bhojarājanyavardhanaḥ, i.e. Kṛshṇa).--§ 788 (Āśramavāsap.): XV, 25, †663 (º-Mahendrakalpau, sc. Nakula and Sahadeva).--[§ 789 (Putradarśanap.): XV, 31, 854 (Nārāyaṇaṃ, incarnate as Hṛshīkeśa, i.e. Kṛshṇa)].--§ 793 (Mausalap.): XVI, [3, 68 (Hariḥ, i.e. Kṛshṇa)
4, †130 (Nārāyaṇaḥ, i.e. Kṛshṇa)
7, 251 (Haridhyānaikatatparāḥ)]
8, 277 (Janārdanaṃ = Kṛshṇa).--[§ 794 (Mahāprasthānikap.): XVII, 1, 12 (Hariṃ), 38 (Nārāyaṇasya, i.e. Kṛshṇa)].--[§ 795 (Svargārohaṇap.): XVIII, 5, 170 (Nārāyaṇaḥ…devadevaḥ, Kṛshṇa entered Nārāyaṇa, of whom he was a portion).]--§ 795c (Mahābhārata): XVIII, 6, 258 (ºoḥ…salokatāṃ), [300 (Hariḥ)], 301 (ºkathā). Cf. Kṛshṇa (with synonyms), Nārāyaṇa, and the following synonyms:-Abhibhū: III, 12984: XII, 1509 (= Kṛshṇa). Acintya, q.v., add III, 17205 (Nārāyaṇaṃ)
VII, 1578 (Vº)
XII, 7342 (Vº), 7566 (i.e. Kṛshṇa). Acyuta, q.v. (cf. Additions and Corrections). Aśvaciras, Ādideva, Ādikara, q.v. Aditinandana (“the son of Aditi”): XIII, 986 (ºau = Śatakratuś ca Vºś ca). Ādityapati (“the lord of the Ādityas”), q.v. Aja, q.v. Ajita: III, 1698, 1896 (i.e. Kṛshṇa?). Amadhya: XII, †13249. Anādi: I, 2431
VI, 1207
XII, 1658 (i.e. Kṛshṇa)
XIII, 7050 (1000 names). Anādimadhyanidhana: XII, 2398, 12716. Anādhimadhyānta: VI, 1265, 2972. Anādimadhyaparyanta: XII, 1623 (i.e. Kṛshṇa). Anādinidhana: I, 2429
II, 2607
III, 11857, 12824, 13936
V, 3818
VII, 6468 (i.e. Kṛshṇa)
XII, 1624 (do.), 13473, 13909
XIII, 6941, 6954 (1000 names). Anādya: XII, †13249. Ananta: I, 2431, 7306
III, 12984
VI, 1283 (i.e. Kṛshṇa)
XII, 1663 (do.), 6784, 6798, †13249
XIII, 6939, 7019 (1000 names), 7044 (do.)
XVIII, 169. Aravindāksha, Asurasūdana, Avyakta, Avyaya, q.v. Bhagavat, q.v. Bhūtācārya, Bhūtarāj: XII, 7630. Cakradhara, Cakragadāpāṇī, Cakrapāṇi, Cakrāyudha, v. Kṛshṇa. Caturbhuja (“four-armed”): III, 15933
V, †2512 (= Kṛshṇa), 3666
XIII, 6891, 6964 (1000 names). Caturmūrtidhṛt, q.v. Śakrānuja (“younger brother of Indra”): VII, 6458/59 (only B.). Śālagrāma, Śambhu, q.v. Śaṅkhacakragadādhara, v. Kṛshṇa. Śipivishṭa, Śrīdhara, Śūlavarāyudha, Śveta, q.v. Devaśreshṭha (see additions), Devadeva, Devadeveśvara, Devādhideva, Deveśa, q.v. Ekaśṛṅga, q.v. Govinda, v. Kṛshṇa. Guhya, q.v. Hari: I, 24 (Hṛshīkeśaṃ), 426 (i.e. Kṛshṇa), 512 (do.), 1167, 1533 (Devadevaṃ), 2508, †7307, 7359 (i.e. Kṛshṇa), 8318 (do.)
II, 550 (do.), 1213 (= Kṛshṇa), 1318 (Puṇḍarīkākshaṃ, do.), 1323 (= Kṛshṇa)
1325 (Nārāyaṇaṃ, do.), 1385 (= Kṛshṇa), 1521 (tejāṃśaś ca Hºeḥ, sc. Śiśupāla), 1616 (i.e. Kṛshṇa), 1623 (do.), †2229 (Kṛshṇaṃ), 2291 (= Kṛshṇa), 2293 (do.), †2295 (Kṛshṇaṃ)
III, 480 (= Kṛshṇa), 498 (do.), 505 (Nārāyaṇaḥ, do.), 740 (Madhunihā, i.e. Kṛshṇa), 1896 (Vishṇuḥ = Kṛshṇa), 1951 (Janārdanaḥ = Kṛshṇa), 1985 (i.e. Kṛshṇa, will become the charioteer of Arjuna), 5080 (in the tīrtha Vishṇoḥ sthānaṃ), 5081, 8109 (in the tīrtha Vāmana), 8192 (Nārāyaṇaḥ, in the tīrtha Devahrada), 8215 (in Prayāga), 8353 (Madhusūdanaḥ = Kṛshṇa, in Dvārakā), 11863 (Nārāyaṇaṃ), 12560 (i.e. Kṛshṇa), 13003 (Kṛshṇo Vārshṇeyaḥ), 13505, 13558, 13562, 15545 (īcvaraḥ), 15553 (= Kṛshṇa), 15845 (incarnate as a dwarf), 17464
V, 2536 (= Kṛshṇa), †2578 (do.)
VI, 301 (Vaikuṇṭhaḥ, in Airāvatavarsha), 450 (Nārāyaṇaḥ, on Gomanda), 774 (= Kṛshṇa), 1255 (= Kṛshṇa), 1531 (do.), 1532/33 (only B.), 1587 (i.e. Kṛshṇa, counsellor of Yudhishṭhira), †2610 (i.e. Kṛshṇa), †2612 (do., only B.), 3028 (do., only C.), 3046 (do.)
VII, 2963 (do.), 3923 (i.e. Kṛshṇa), 6220 (Kṛshṇaḥ), 6474 (only B.), 9104 (iva)
VIII, 2863 (i.e. Kṛshṇa), 3691 (prayaccha medinīṃ rājñe Śakrāyaiva Hºr yathā), 4018 (i.e. Kṛshṇa)
XI, 327 (i.e. Kṛshṇa), 328 (Janārdanaḥ, do.)
XII, 16 (Kṛshṇaṃ), 1503 (= Kṛshṇa), 1606 (Nārāyaṇaḥ), 1611 (= Kṛshṇa), 1625 (Nārāyaṇaṃ, do.), 1684 (ºr ity aksharadvayaṃ), 1690 (i.e. Kṛshṇa), 4080 (Nārāyaṇaṃ = Kṛshṇa), 7825 (yogeśvaraḥ), 7875 (ātmasthaṃ, i.e. the Supreme Soul), 8937 (?ºyarthaṃ), 10018 (Nārāyaṇaḥ), 10043 (do.), 12658 (the third form of Nārāyaṇa born as the son of Dharma), 12667 (do.), 12712 (Nārāyaṇaṃ), 12729, 12767, 12788, 12797, 12839 (Surāsuraguruḥ), 12848 (Surapatiṃ, Nārāyaṇaḥ), 12857 (Purushaḥ…īśvaraḥ), 12872 (Nārāyaṇaḥ), 13112, 13117 (Īśvaraḥ), 13130 (Prajāpatipateḥ), 13131 (i.e. Kṛshṇa), 13159 (Nārāyaṇaṃ), ††13192 (Purushaḥ …avyayaḥ), 13226 (only C., read hare with B.), 13227 (etymology), 13292, 13308 (Nārāyaṇaṃ), 13322 (Viśveśvarasya), 13327, 13334 (avyayaṃ), 13370, 13428 (avyayaṃ), 13433 (Nārāyaṇaṃ), 13437 (ºgītāsu, i.e. the Bhagavadgītā), †13445, 13453 (lokadhāriṇā), 13467 (Viśvaksenaḥ), 13486, 13507 (devo Hayaśirodharaḥ), 13517, 13521, 13523, 13524 (Aśvaśirāḥ), 13530, 13539, 13540 (Nārāyaṇaḥ), 13547, 13550, 13572 (Nārāyaṇaḥ), 13581 (Deveśaṃ…Nārāyaṇaṃ), 13586 (Nārāyaṇaḥ), 13590 (ºyonaye Brahmaṇe), 13593(?), 13594, 13600 (ºgītāsu, i.e. the Bhagavadgītā), 13603 (Īśvaraḥ), 13604 (kshetrajñaḥ), 13619, 13624, 13656 (Īśvaraṃ), 13659, 13662, 18663, 13678, 13696, 13709, 13710
XIII, 602 (Acyutaḥ = Kṛshṇa), 626 (PCR. Agni), 6005 (Īśvaraḥ), 6316, 6807 (śāśvataḥ purushaḥ, i.e. Kṛshṇa), 6851 (Nārāyaṇaḥ, i.e. Kṛshṇa), 6863 (= Balarāma), 6898 (i.e. Kṛshṇa), 6909 (only C.), 6988 (1000 names), 7018 (do.)
XIV, 1182 (kartāram akṛtaṃ)
XVI, 68 (i.e. Kṛshṇa), 251 (ºdhyānaikatatparāḥ, do., only C.)
XVII, 12 (= Kṛshṇa)
XVIII, 300 (do.). Harimedhas, Havyakavyabhuj, Hayaśiras, Hayaśirodhara, Hayamukha, q.v. Hṛshīkeśa, v. Kṛshṇa. Iśāna, Īśvara, q.v. Indrānuja (“the younger brother of Indra”): I, 5353 (ºsamaḥ, sc. Arjuna)
V, †2580 (= Kṛshṇa)
VI, 2000 (ºsamaṃ), †2614 (= Kṛshṇa). Indrāvaraja (do.): I, †7052 (ºprabhāvaḥ, sc. Arjuna)
VIII, †701 (v. Dhanañjaya), †4698 (i.e. Kṛshṇa)
IX, †901 (do.). Jagannātha, Jagatpati, Jagatprabhu, q.v. Janārdana, v. Kṛshṇa. Jishṇu, Kapardin, Kapila, q.v. Keśava, v. Kṛshṇa. Kshetrajña, q.v. Lokakartṛ, q.v. Madhuhan, Madhukaiṭabhahan, Madhunihan, Madhusūdana, Madhunisūdana, q.v. Mahābhūtādhipati, Mahādeva, Mahāpurusha, Mahāvarāha, Maheśvara, q.v. Mahendrāvaraja (“the younger brother of Indra”): VI, 2598 (i.e. Kṛshṇa), †2601 (do.). Mrñjakeśa, Muñjakeśavat, Muñjakeśin, q.v. Nishkriya, q.v. Padmalocana, Padmanābha, q.v. Paramātman, Parameśvara, Parameshṭhin, q.v. Pītavāsas, v. Kṛshṇa. Prabhu, Prajāpati, Prajāpatipati, Puṇḍarīkāksha, Purusha, Purushavara, Purushottama, Pushkarāksha, Pushkarekshaṇa, q.v. Rathacakrabhṛt, q.v. Sādhya, Sahasraśirasa, Sahasraśīrsha, Sahasrāksha, Sarvabhūtapitāmaha, Sarvabhūteśvara, Sarvadeveśa, Sarvalokeśvara, Siṃha, Suraśreshṭha, Suraganaśreshṭha, Suraguru, Surapati, Surārighna, Surāsuraguru, Suravarottama, Sureśa, Svayambhū, q.v. Tribhuvanaśreshṭha, Tribhuvaneśvara, q.v. Tridaśavarāvaraja (“the younger brother of Indra”): VIII, †1213 (ºopamaṃ). Trilokeśa, Trilokeśvara, Trivartman, Trivikrama, Trivikramagati, q.v. Upendra, Urukrama, q.v. Vaikuṇtha, Vāmana, Varada, Varāha, Vārāha, Vareṇya, q.v. Vāsavānantaraja (“born immediately after Indra”): VI, †2590 (i.e. Kṛshṇa). Vāsavānuja (“the younger brother of Indra”): V, 2947 (i.e. Kṛshṇa), 4383 (do.)
XII, 1562 (do.), 1712 (do.)
XIII, 6984 (1000 names). Vāsavāvaraja (do.): V, 3759. Vibhu, Vibudhaśreshṭha, Viśva, Viśvabhū, Viśvabhuj, Viśvagupta, Viśvakarman, Viśvakṛt, Viśvamūrti, Viśvapara, Viśvarūpa, Viśvarūpadhṛk, Viśvātman, Viśveśa, Viśveśvara, Virāj, Viriñca, Vikuṇṭha, Vishvaksena, q.v. Yajñapati, Yogeśvara, Yogīśa, Yogīśvara, Yogin, q.v. Vishṇu's 1000 names (XIII, 149, 6950--7056). The names are the following, alphabetically arranged:--Abhiprāya, 7042
Acala, 7028
Acintya, 7038
Acyuta, 6960, 6984, 7008 (PCR. takes Saṅkarshaṇo 'cyutaḥ as one name)
Aśoka, 6986
Āśrama, 7040
Aśvattha, 7037
Adbhuta, 7044
Ādhāranilaya, 7051
Adhishṭhāna(ṃ), 6984
Adhokshaja, 6993
Adhṛta, 7039
Ādideva, 6985, 7001
Āditya, 6954, 7009
Adṛśya, 6982
Agrāhya, 6956
Agraja, 7044
Agraṇī, 6973
Ahar, 6959, 6974
Aja, 6960, 6971, 7005
Akrūra, 7047
Akshara(ḥ), 6951
Akshara(ṃ), 7000
Akshobhya, 7035, 7056
Amānin, 7029
Amaraprabhu, 6955
Ambhonidhi, 7004
Ameyātman, 6960, 6968
Amitāśana, 6989
Amitavikrama, 7004, 7017
Amogha, 6961, 6966
Amṛta, 6962
Amṛtāśa, 7036
Amṛtāṃśūdbhava, 6980
Amṛtapa, 7003
Amṛtavapus, 7036
Amṛtyu, 6971
Amūrti, 7038
Amūrtimat, 7026
Anādi, 7050
Anādinidhana, 6954
Anagha, 6965, 7038
Anala, 6981, 7025
Anāmaya, 7022
Ānanda, 7005
Ananta, 7019 (PCR. takes vīro'nantaḥ as one name), 7044
Anantaśrī, 7049, Anantajit, 6982
Anantarūpa, 7049
Anantātman, 7004
Anartha, 6995
Anekamūrti, 7026
Anīśa, 7016
Anila, 6974, 7036
Animisha, 6972
Anirdeśyavapus, 6968, 7019
Aniruddha, 6969, 7017
Anirviṇṇa, 6996, 7044
Anivartin (C. Anirvº), 7013
Anna(ṃ), 7054
Annāda, 7054
Antaka, 7004
Aṇu, 7039
Anukūla, 6986
Anuttama, 6958
Apāṃ nidhi(ḥ), 6984
Aparājita, 7025, 7041
Apramatta, 6984
Aprameya, 6955
Aprameyātman, 6976
Apratiratha, 7017
Araudra, 7046
Aravindāksha, 6987
Arcishmat, 7017
Arcita, 7017
Arha, 7042
Arka, 7034
Artha, 6995
Asaṅkhyeya, 6976
Asat (neutr.), 7000
Atīndra, 6966
Atīndriya, 6967
Ātmayoni, 7055
Ātmavat, 6958
Atula, 6988
Aushadha(ṃ), 6980
Āvartana, 6974
Avijñātṛ, 7000
Avyakta(ḥ), 7026
Avyaktarūpa, 6982
Avyaṅga, 6963
Avyaya(ḥ), 6951, 6953, 7045
Ayonija, 7010
Babhru, 6962
Bahuśiras, 6962
Bhagahan, 7009
Bhagavat, 7009
Bhaktavatsala, 7027
Bhānu, 6963, 6980
Bhārabhṛt, 7040
Bhartṛ, 6953
Bhāskaradyuti, 6979
Bhāva, 6950
Bhāvana, 6953
Bhayāpaha, 7049
Bhayakṛt, 7038
Bhayanāśana, 7038
Bheshaja(ṃ), 7011
Bhīma, 6988, 7050
Bhīmaparākrama, 7050
Bhishaj, 7011
Bhojana(ṃ), 6965, (PCR. takes bhojanaṃ bhoktā as one name)
Bhoktṛ, 6965 (v. Bhojana(ṃ)), 7002, 7044
Bhrājishṇu, 6955
Bhū, 6996, 7050 (PCR. takes bhūr bhuvaḥ as one name), 7053 (PCR. takes bhūr bhuvaḥ svaḥ as one name)
Bhūśaya, 7016
Bhūgarbha, 6957
Bhujagottama, 6970
Bhūridakshiṇa, 7002
Bhūshaṇa, 7016
Bhūtabhāvana, 6950
Bhūtabhavyabhavannātha, 6981
Bhūtabhavyabhavatprabhu, 6950
Bhūtabhṛt, 6950
Bhūtādi, 6953
Bhūtakṛt, 6950
Bhūtamaheśvara, 7001
Bhūtātman, 6950
Bhūtāvāsa, 7025
Bhūti, 7016
Bhuvas, 7050, 7053 (cf. Bhū)
Bīja(m) avyaya(ṃ), 6995
Brahmajña, 7020
Brahmakṛt, 7020
Brahmán, 7020
Bráhman, 7020
Brāhmaṇa, 7020
Brāhmaṇapriya, 7020
Brahmaṇya, 7020
Brahmavid, 7020
Brahmavivardhana, 7020
Brahmin, 7020
Bṛhadbhānu, 6985
Bṛhadrūpa, 6978
Bṛhat (neutr.), 7039
Cakragadādhara, 7007
Cakrin, 7046, 7056
Cala, 7028
Candanāṅgadin, 7028
Candrāṃśu, 6979
Cāṇūrāndhranishūdana, 7037
Caturasra, 7049
Caturātman, 6964, 7031
Caturbāhu, 7031
Caturbhāva, 7031
Caturbhuja, 6964
Caturdaṃshṭra, 6964
Caturgati, 7031
Caturmūrti, 7031
Caturvedavid, 7031
Caturvyūha, 6964, 7031
Chinnasaṃśaya, 7015
Śabdasaha, 7046
Śabdātiga, 7046
Śaśabindu, 6980
Śāśvata, 6956, 6962, 7016 (PCR. takes śāśvataḥ sthiraḥ as one name)
Śaktimatāṃ śreshṭha(ḥ), 6992
Śama, 7011
Śambhu, 6954
Śaṅkhabhṛt, 7056
Śānta, 7011, 7048
Śānti, 7011 (PCR. takes nishṭhāśāntiḥ parāyaṇaṃ as one name)
Śāntida, 7012
Śarabha, 6988
Śaraṇa(ṃ), 6959
Śarīrabhṛt, 6987
Śarīrabhūtabhṛt, 7002
Śarman (neutr.), 6959
Śārṅgadhanvan, 7056
Śarva, 6953
Śarvarīkara, 7046
Śāstṛ, 6971
Śatamūrti, 7026
Śatānana, 7026
Śatānanda, 7015
Śatāvarta, 6986
Śatrughna, 6993
Śatrujit, 7037
Śatrutāpana, 7037
Śauri, 6986, 7018
Śiśira, 7046
Śikhaṇḍin, 6983
Śipivishṭa, 6978
Śishṭakṛt, 6976
Śishṭeshṭa, 6983
Śiva, 6953, 7013
Śokanāśana, 7016
Śramaṇa, 7040
Śreshṭha, 6957 (PCR. takes śreshṭhaḥ prajāpatiḥ as one name)
Śreyas (neutr.), 7014
Śrīśa, 7014
Śrīda, 7014
Śrīdhara, 7014
Śrīgarbha, 6990
Śrīkara, 7014
Śrīmat, 6952, 6968, 6973 (PCR. seems to take śrīmān nyāyaḥ as one name), 7014
Śrīmatāṃ vara(ḥ), 7013
Śrīnidhi, 7014
Śrīnivāsa, 6969, 7014
Śrīpati, 7013
Śrīvāsa, 7013
Śrīvatsavakshas, 7013
Śrīvibhāvana, 7014
Śrutisāgara, 6977
Śṛṅgin, 7034
Śubhāṅga, 7012, 7033
Śubhekshaṇa, 6991
Śuci, 6966, 6976
Śucisravas, 6962
Śūnya, 7028
Śūra, 6986
Śūrajaneśvara, 7018
Śūrasena, 7024
Daśārha, 7003
Daivakīnandana, v. Devakīnandana
Daksha, 6994, 7047
Dakshiṇa, 7047
Dama, 7041
Damana, 6970
Damayitṛ, 7041
Dāmodara, 6989
Daṇḍa, 7041
Darpada, 7025
Darpahan, 7025
Dāruṇa, 7010
Deva, 6990
Devabhṛt, 7001 (PCR. takes devabhṛd guruḥ as one name)
Devakīnandana (C. by error Daiº), 7055
Deveśa, 7001
Dhāman (neutr.), 6956 (PCR. takes trikakud dhāma as one name), 6972
Dhanañjaya, 7019
Dhaneśvara, 6999
Dhanurdhara, 7041
Dhanurveda, 7041
Dhanvin, 6958
Dhanya, 7029
Dharādhara, 7029
Dharaṇīdhara, 6974
Dharma, 6992
Dharmādhyaksha, 6964
Dharmagup, 7000
Dharmakṛt, 7000
Dharmaviduttama, 6992
Dharmayūpa, 6996
Dharmin, 7000
Dhātṛ, 6954, 7051
Dhātur uttamaḥ, 6954 (PCR. translates “superior to Brahmán”)
Dhruva, 6955, 6991
Dhṛtāśis, 7028
Dhṛtātman, 6966
Dhūrya, 6985
Diśaḥ (pl.), 7049
Dīptamūrti, 7025
Divaspṛś, 7010
Draviṇaprada, 7010
Dṛḍha, 7008
Dṛpta, 7025
Duḥsvapnanāśana, 7048
Durādharsha, 6958
Durārihan, 7032
Duratikrama, 7032
Durāvāsa, 7032
Durdhara, 6978, 7025
Durga, 7032
Durgama, 7032
Durjaya, 7032
Durlabha, 7032
Durmarshaṇa, 6971
Dushkṛtihan, 7048
Dyutidhara, 6979 (PCR. takes ojas tejo dyutidharaḥ as one word), 7030
Eka, 7027
Ekapad, 7031
Ekātman, 7052
Gabhastinemi, 7001
Gabhīra, 7007
Gabhīrātman, 7049
Gadādhara, 7056
Gadāgraja, 7030
Gahana, 6990, 7007
Gaṇeśvara, 7015 (PCR. takes jyotir gaṇeśvaraḥ as one word)
Garuḍadhvaja, 6987
Gatisattama, 7009
Gohita, 7012
Gopati, 7002, 7012
Goptṛ, 7002, 7012
Govidāṃ pati(ḥ), 6969
Govinda, 6969, 7007
Grāmaṇī, 6973
Guha, 6990
Guhya, 7007
Guṇabhṛt, 7039
Gupta, 7007
Guru, 6972, 7001 (v. Devabhṛt)
Gurutama, 6972
Halāyudha, 7009
Haṃsa, 6970
Hari, 6988 (PCR. takes havir hariḥ as one word), 7018
Havis (neutr.), 6988 (v. Hari), 7023
Hemāṅga, 7028
Hetu, 6989
Hiraṇyagarbha, 6957, 6993
Hiraṇyanābha, 6970
Hṛshīkeśa, 6955
Hutabhuj, 7043, 7044
Īśāna, 6957
Īśvara, 6953, 6958
Īśvareśvara, 7035 (PCR. takes sarvavāg īśvareśvaraḥ as one word)
Ijya, 6997
Indrakarman, 7033
Ishṭa, 6983
Jagadādija, 6965
Jagannātha, 6947
Jagataḥ setu(ḥ), 6980
Jahnu, 6975
Janajanmādi, 7050
Janana, 7050
Janārdana, 6963
Janeśvara, 6986
Janmamṛtyujarātiga, 7052
Jaya, 7003
Jayanta, 7034
Jayin, 7034
Jetṛ, 6965
Jita, 7008
Jitakrodha, 6998
Jitamanyu, 7049
Jitāmitra, 7005
Jīva, 7004
Jīvana, 7048
Jñānagamya, 7002
Jñāna(m) uttama(ṃ), 6997
Jyeshṭha, 6957
Jyotis (neutr.), 7009 (PCR. takes jyotir ādityaḥ as one name), 7015 (v. Gaṇeśvara), 7043
Ka, 7027
Kāla, 6994
Kālanemihan, 7018
Kāma, 6981
Kāmadeva, 7019
Kāmahan, 6981
Kāmakṛt, 6981
Kāmapāla, 7019
Kāmaprada, 6981
Kāmin, 7019
Kanakāṅgadin, 7007
Kānta, 6981, 7019
Kapi, 7045
Kapīndra, 7002
Kapila, 7045
Kapilācārya, 7006
Karaṇa(ṃ), 6990
Kāraṇa(ṃ), 6990
Kartṛ, 6983, 6990
Kathita, 7040
Kavi, 6963
Keśava, 6952, 7018
Keśihan, 7018
Khaṇḍaparaśu, 7010
Ki(ṃ), 7027
Krama, 6958
Kratu, 6997
Krodhahan, 6983
Krodhakṛt, 6983
Kṛśa, 7039
Kṛshṇa, 6956, 7008
Kṛtāgama, 7019, 7033
Kṛtajña, 6958, 7006
Kṛtakarman, 7033
Kṛtākṛta, 6964
Kṛtalakshaṇa 7000
Kṛtāntakṛt, 7006
Kṛti, 6958
Kshama, 6996
Kshāma, 6996, 7040
Kshamināṃ vara(ḥ), 7047
Kshara(ṃ), 7000
Kshemakṛt, 7013
Kshetrajña, 6951
Kshitīśa, 7055
Kshobhaṇa, 6990
Kumbha, 7017
Kumuda, 7012, 7036
Kuṇḍa, 7036
Kuṇḍalin, 7046
Kuṇḍara, 7036
Kuvaleśaya, 7012
Lakshmī, 7050
Lakshmīvat, 6988
Lohitāksha, 6956
Lokabandhu, 7027
Lokādhyaksha, 6941, 6964
Lokādhishṭhāna(ṃ), 7044
Lokanātha, 7027
Lokasāraṅga, 7033
Lokasvāmin, 7029
Lokatrayāśraya, 7014
Mādhava, 6957, 6967, 7027
Madhu, 6967
Madhusūdana, 6957
Mahābala, 6967
Mahābhāga, 6989
Mahābhoga, 6995
Mahābhūta, 7035
Mahābuddhi, 6968
Mahāśakti, 6968
Mahāśana, 6982
Mahāśṛṅga, 7006
Mahādeva, 7001
Mahādhana, 6995
Mahādridhṛk, 6968
Mahādyuti, 6968
Mahāgarta, 7035
Mahāhavis, 7021
Mahāhrada, 7035
Mahākarman (masc.), 7021, 7038
Mahākośa, 6995
Mahākrama, 7021
Mahākratu, 7021
Mahāksha, 6987
Mahāmakha, 6996
Mahāmanas, 7008
Mahāmāya, 6967
Mahāmūrti, 7026
Mahānidhi, 7035
Maharddhi, 6987
Mahārha, 7005
Maharshi, 7006
Mahāsvana, 6954
Mahat (masc.), 7039
Mahātapas, 6962
Mahātejas, 7021
Mahāvarāha, 7007
Mahāvīrya, 6968
Mahāyajña, 7021
Mahāyajvan, 7021
Mahejya, 6997
Mahendra, 6978
Maheshvāsa, 6969
Mahībhartṛ, 6969
Mahīdhara, 6983, 6989
Mahodadhiśaya, 7004
Mahoraga, 7021
Mahotsāha, 6967
Mānada, 7029
Maṅgala(ṃ), 6956 (PCR. takes pavitraṃ maṅgalaṃ paraṃ as one name)
Manohara, 6998
Manojava, 7023
Mantra(ḥ), 6979
Manu, 6955
Mānya, 7029
Mārga, 6989, 6992 (PCR. takes virajo mārgaḥ as one name)
Marīci, 6970
Medhaja, 7029
Medhas (masc.), 7008 (B. reads Vedhāḥ)
Medhāvin, 6958
Medinīpati, 7006
Muktānāṃ paramā gati(ḥ), 6951
Mukunda, 7004
Nahusha, 6983
Naika, 7027
Naikaśṛṅga, 7030
Naikaja, 7044
Naikakarmakṛt, 6999
Naikamāya, 6982
Naikarūpa, 6978
Naikātman, 6999
Nakshatranemi, 6996
Nakshatrin, 6996
Nanda, 7005
Nandakin, 7056
Nandana, 7005
Nandi, 7015
Nandin, 7009
Nara, 6975
Narasiṃhavapus, 6952
Nārāyaṇa, 6975
Naya, 6992
Netṛ, 6973
Neya, 6992
Nidhi, 6953
Nigraha, 7030
Nimisha, 6972
Nirguṇa, 7039
Nirvāṇa(ṃ), 7011
Nishṭhā, 7011 (v. Śānti)
Nivṛttātman, 6974, 7013, 7032
Niyama, 6966, 7041
Niyantṛ, 7041
Nyagrodha, 7037
Nyāya, 6973 (v. Śrīmat)
Ojas (neutr.), 6979 (v. Dyutidhara)
Pada(m) anuttama(ṃ), 7027
Padmagarbha, 6987
Padmanābha, 6955, 6970, 6987
Padmanibhekshaṇa, 6986
Padmin, 6986
Paṇa, 7051
Pāpanāśana, 7055
Para(ṃ), 6956 (v. Maṅgala(ṃ))
Paramaspashṭa, 6991
Paramātman, 6951
Parameśvara, 6990
Parameshṭhin, 6994
Pararddhi, 6991
Parāyaṇa(ṃ), 7011 (v. Śānti)
Parigraha, 6994
Parjanya, 7036
Paryavasthita, 7048
Pavana, 6981, 7036
Pāvana, 6981
Pavitra(ṃ), 6956 (v. Maṅgala(ṃ))
Peśala, 7047
Pitṛ, 7053
Prabhava, 6953
Prabhu, 6953, 6981
Prabhūta, 6956
Pradhānapurusheśvara, 6952
Pradyumna, 7017
Pragraha, 7030
Prāgvaṃśa, 7039
Prajābhava, 6959
Prajāgara, 7051
Prajāpati, 6957 (v. Śreshṭha), 6970
Prakāśana, 6978
Prakāśātman, 6979
Pramāṇa(ṃ), 6995, 7052
Prāṃśu, 6966
Pramodana, 7005
Prāṇa, 6957, 6984, 6993
Prāṇabhṛt, 7052
Prāṇada, 6957, 6984, 6993, 7051
Prāṇajīvana, 7052
Prāṇanilaya, 7052
Praṇava, 6993, 7051
Prapitāmaha, 7053
Prasannātman, 6975
Pratāpana, 6979
Pratardana, 6956
Prathita, 6984
Prathu (B. Pṛº), 6993
Pratishṭhita, 6984
Pratyaya, 6959
Prītivardhana, 7042
Priyakṛt, 7042
Priyārha, 7042
Pṛthu, v. Prathu
Punarvasu, 6965
Puṇḍarīkāksha, 6961
Puṇya, 7022, 7048
Puṇyaśravaṇakīrtana, 7047
Puṇyakīrti, 7022
Purandara, 6985
Purātana, 7002
Pūrayitṛ, 7022
Pūrṇa, 7022
Purujit, 7003
Purusattama, 7003
Purusha, 6951, 6993
Purushottama, 6952
Pushkarāksha, 6954, 7008
Pushpahāsa, 7051
Pushṭa, 6991
Pūtātman, 6951
Rakshaṇa, 7048
Rāma, 6992
Raṇapriya, 7022
Rathāṅgapriya, 7056
Ratnagarbha, 6999
Ratnanābha, 7034
Ravi, 7043
Ravilocana, 7043
Rohita, 6989
Rucirāṅgada, 7050
Rudra, 6962
Ṛddha, 6979, 6987
Ṛtu, 6994
Sadāmarshin, 7044
Sadāyogin, 6967
Sadbhūti, 7024
Sadgati, 7024
Sādhu, 6975
Saha, 6989
Sahasrajit, 6982
Sahasrāksha, 6973 (PCR. takes sahasrākshaḥ sahasrapāt as one name)
Sahasrāṃśu, 7000
Sahasramūrdhan, 6973
Sahasrapad, 6973 (v. Sahasrāksha)
Sahasrārcis, 7038
Sahishṇu, 6965, 7009
Sākshin, 6951, 7004
Sama, 6961
Sāmaga, 7011
Sāmagāyana, 7055
Sāman (neutr.), 7011
Samātman, 6961
Samāvarta, 7032
Samayajña, 6988
Sambhava, 6953
Samīhana, 6996
Samīraṇa, 6973
Samitiñjaya, 6988
Sammita, 6961
Saṃnyāsakṛt, 7011
Sampratardana, 6974
Saṃsthāna(ḥ), 6991
Saṃvartaka, 6974
Saṃvatsara, 6959, 6994
Saṃvṛta, 6974
Sanāt sanātanatama(ḥ), 7045
Sandhātṛ, 6971
Sandhimat, 6971
Saṅgraha, 6966
Saṅkarshaṇa, 7008 (v. Acyuta)
Saṅksheptṛ, 7013
Sannivāsa, 7024
Saptaidhas, 7038
Saptajihva, 7038
Saptavāhana, 7038
Sarga, 6966
Sarva, 6953
Sarvaśastrabhṛtāṃ vara(ḥ), 7030
Sarvadarśana, 6959
Sarvadarśin, 6997
Sarvādi, 6960
Sarvadṛś, 6971, 7010
Sarvaga, 6963
Sarvajña, 6997, 7036
Sarvakāmada, 7040
Sarvalakshaṇalakshaṇya, 6988
Sarvapraharaṇāyudha, 7056
Sarvasaha, 7041
Sarvāsunilaya, 7025
Sarvataścakshus, 7016
Sarvatomukha, 7036
Sarvavāc, 7035 (v. Iśvareśvara)
Sarvavid, 6963, 7034
Sarvayogaviniḥsṛta, 6960
Sarveśvara, 6960
Sat (neutr.), 7000
Satāṃ gati(ḥ), 6969, 6997
Satkartṛ, 6975
Satkīrti, 7015
Satkṛta, 6975
Satkṛti, 7024
Satparāyaṇa(ḥ), 7024
Satpathācāra, 7051
Sattā, 7024
Sattra(ṃ), 6997
Sattvastha, 7001
Sattvavat, 7042
Sāttvika, 7042
Sātvatāṃ pati(ḥ), 7003
Satya(ḥ), 6961, 6972, 7042
Satyadharman, 7005
Satyadharmaparākrama, 6980
Satyadharmaparāyaṇa(ḥ), 7042
Satyamedhas, 7029
Satyaparākrama, 6972
Satyasandha, 7003
Sava, 7027
Savitṛ, 7043
Siddha, 6960, 7037
Siddhārtha, 6976
Siddhasaṅkalpa, 6976
Siddhi, 6960
Siddhida, 6976
Siddhisādhana, 6976
Siṃha, 6971, 7001
Skanda, 6985
Skandadhara, 6985
Soma, 7003
Somapa, 7003
Spashṭākshara, 6979
Sragvin, 6972
Srashṭr, 7012, 7055
Stavapriya, 7022
Stavya, 7022
Sthānada, 6991
Sthāṇu, 6953, 6962, 6995 (PCR. takes sthāvaraḥ sthāṇuḥ as one name)
Sthāvara, 6995 (v. Sthāṇu)
Sthavira, 6955
Sthavishṭha, 6955, 6996
Sthira, 6971, 7016 (v. Śāśvata)
Sthūla, 7039
Stotra(ṃ), 7022
Stotṛ, 7022
Stuti, 7022
Subhuja, 6978
Sudarśana, 6994
Sudhanvan, 7010
Sughosha, 6998
Suhṛd, 6998
Sukhada, 6998, 7044
Sūkshma, 6998
Sulabha, 7037
Sulocana, 7034
Sumedhas, 7029
Sumukha, 6998
Sunda, 7034
Sundara, 7034
Suparṇa, 6970, 7040
Suprasāda, 6975
Surādhyaksha, 6964
Surānanda, 6969
Surārihan, 6971
Sureśa, 6959
Sureśvara, 6980
Suruci, 7043
Sūrya, 7043
Susheṇa, 7007
Sutantu, 7033
Sutapas, 6970
Suvarṇabindu, 7035
Suvarṇavarṇa, 7028
Suvīra, 7050
Suvrata, 6998, 7037
Suyāmuna, 7024
Svābhāvya, 7005
Svadhṛta, 7037
Svaksha, 7015
Svaṅga, 7015
Svāṅga, 7008
Svāpana, 6999
Svar, 7053 (v. Bhū)
Svasti, 7045
Svastibhuj, 7045
Svastida, 7045
Svastidakshiṇa, 7045
Svastikṛt, 7045
Svāsya, 7039
Svavaśa, 6999
Svayambhū, 6954
Svayañjāta, 7055
Tad, 7027 (PCR. takes yat tat as one name)
Tantavardhana, 7033
Tāra, 6986, 7053
Tāraṇa, 6986
Taru, 7053
Tattva(ṃ), 7052 (PCR. seems to take tattvaṃ tattvavid as one name)
Tattvavid, 7052 (v. Tattva(ṃ))
Tejas (neutr.), 6979 (v. Dyutidhara), 7030
Tīrthakara, 7023
Tridaśādhyaksha, 7006
Trikakud, 6956 (v. Dhāman)
Trilokadhṛk, 7029
Trilokātman, 7018
Trilokeśa, 7018
Tripada, 7006
Trisāman, 7011
Trivikrama, 7005
Tushṭa, 6991
Tvashtṛ, 6955
Udāradhī, 6972
Udbhava, 6990, 7034
Udīrṇa, 7016
Udumbara, 7037
Ugra, 6994
Upendra, 6966
Ūrdhvaga, 7051
Ūrjita, 6966
Ūrjitaśāsana, 7046
Uttara, 7002
Uttāraṇa, 7048
Vācaspati, 6972, 7010
Vāgmin, 6978
Vahni, 6974
Vaidya, 6967
Vaikhāna, 7055
Vaikuṇṭha, 6993
Vājasana, 7034
Vāmana, 6966
Vaṃśavardhana, 7039
Vanamālin, 7009
Varāṅga, 7028
Varada, 6985
Varāroha, 6962
Vardhamāna, 6977
Vardhana, 6977
Varuṇa, 7008
Vāruṇa, 7008
Vāsavānuja, 6984
Vashaṭkāra, 6950
Vasu, 6961, 6978, 7023
Vasuda, 6978
Vāsudera, 6985, 7023, 7025, 7061, 7066, 7067
Vasumanas, 6961, 7023
Vasuprada, 7023
Vasuretas, 7023
Vatsala, 6999
Vatsara, 6999
Vatsin, 6999
Vāyu, 6993
Vāyuvāhana, 6985, 7040
Veda, 6963
Vedāṅga, 6963
Vedavid, 6963
Vedhas (so B., Meº C.), 7008
Vedya, 6967
Vegavat, 6989
Vibhu, 6975, 7043
Viśishṭa, 6976, 6983
Viśodhana, 7017
Viśoka, 7016
Viśrāma, 6994
Viśrutātman, 6971
Viśuddhātman, 7017
Viśva(ṃ), 6950
Viśvabāhu, 6983
Viśvabhuj, 6975
Viśvadakshiṇa, 6994
Viśvadṛś, 6975
Viśvakarman, 6955
Viśvamūrti, 7026
Viśvaretas, 6959
Viśvātman, 6973
Viśvayoni, 6962, 6965
Vidāraṇa, 6998
Vidhātṛ, 6954, 7000
Vidheyātman, 7015
Vidiśaḥ (pl.), 7049
Vidvattama, 7047
Vihāyasagati, 7043
Vijaya, 6965, 7003
Vijitātman, 7015
Vikartṛ, 6990
Vikrama, 6958
Vikramin, 6958, 7046
Vikshara, 6989
Vimuktātman, 6997
Vinayitṛ, 7004
Vīra, 6992, 7018, 7019 (v. Ananta)
Vīrabāhu, 6998
Vīrahan, 6967, 7028, 7048
Viraja, 6992 (v. Mārga)
Virāma, 6992
Virocana, 7043
Vishama, 7028
Vishṇu, 6950, 6977, 7019
Vishvaksena, 6963
Vistāra, 6995
Vītabhaya, 7047
Vivikta, 6977
Vṛddhātman, 6987
Vṛksha, 7008
Vṛsha, 6983, 7030
Vṛshabha, 6977
Vṛshabhāksha, 7012
Vṛshāhin, 6977
Vṛshākapi, 6960
Vṛshakarman, 6961
Vṛshākṛti, 6961
Vṛshaparvan, 6977
Vṛshapriya, 7012
Vṛshodara, 6977
Vyādiśaḥ (pl.), 7049
Vyagra, 7030
Vyāla, 6959
Vyāpin, 6999
Vyāpta, 6993
Vyāsa, 7010
Vyavasāya, 6991
Vyavasthāna, 6991
Yad, 7027 (v. Tad)
Yaduśreshṭha, 7024
Yajña, 6997, 7053
Yajñabhṛt, 7054
Yajñabhuj, 7054
Yajñaguhya(ṃ), 7054
Yajñakṛt, 7054
Yajñāṅga, 7053
Yajñāntakṛt, 7054
Yajñapati, 7053
Yajñasādhana, 7054
Yajñavāhana, 7053
Yajñin, 7054
Yajvan, 7053
Yama, 6966, 7041
Yoga, 6952
Yogavidāṃ netṛ, 6952
Yogin, 7040
Yogīśa, 7040
Yugādikṛt, 6982
Yugāvarta, 6982.
Vishṇu^2, name of a fire. § 493 (Āṅgirasa): III, 221, 14188 (agniḥ). Cf. Aṅgiras^6.
Vishṇu^3 = Sūrya (the Sun): III, 148, 190--Do.^4 = Śiva (1000 names^1--2).
पुराणम्
English
विष्णु / VIṢṆU .1) General information. brahmā, viṣṇu and maheśvara are the Lords of creation, sustenance and extermination of this perishable universe. These trimūrtis (three figures) also are perishable. It is said, that one day of brahmā will constitute thousand four-fold (catur) yugas and that during the life of brahmā, fourteen Indras will fall down from heaven and die. This is a brahmā age. The ages of two Brahmās constitute the age of one viṣṇu. At the end of the age viṣṇu also will perish. The age of śiva is double the age of viṣṇu. śiva also will perish at the end of his age. (devī bhāgavata, skandha 5).
When everything perishes there comes the deluge (the great flood). After that, for one hundred and twenty brahmā years the universe will be desolate and void. In that deep eternal silence, viṣṇu will be seen sleeping on a banyan leaf on the surface of water. That is the beginning of the next great age. In this stage, Bālamukunda is the name of Mahāviṣṇu. As he remains on nāra or water he will be called nārāyaṇa also.
The name viṣṇu means he who possesses the habit of Vyāpana (To pervade). While viṣṇu, who has the power to spread his control over everything in whatever condition, lies on the banyan-leaf. From his navel, a lotus-stalk grows up, and on the top of the stalk, in the lotus flower, brahmā comes into being. brahmā does penance before viṣṇu and extols him. Mahāviṣṇu confers on brahmā the power of creation of the subjects. That brahmā perishes along with the deluge and in his place another brahmā is born. Thus in the life-time of viṣṇu two Brahmās come into being and perish.2) Beginning. In days of yore, when viṣṇu was lying on the banyan leaf as Bāla Mukunda, he began to think “Who am I? Who created me? Why? What have I to perform?” -and soon an ethereal voice was heard, “I am everything. Except me, there is nothing eternal.” From behind the voice Mahādevī appeared, and said “Look viṣṇu. What is there to wonder at? Whenever the universe is subject to creation, sustenance and extermination, you have taken origin by the glory of the Almighty. The Almighty or the omnipotence is beyond attributes. But we are all subjected to attributes. Your foremost attribute is Sattva (goodness-purity) brahmā whose main attribute is the attribute of rajas (activity-passions), will originate from your navel. From the middle of the brows of that brahmā, śiva will be born, whose main attribute is tamas (inertia darkness). brahmā, by the power of Tapas (penance) will acquire the power of creation and build the world. You will be the sustainer of that world. śiva will destroy the same world. I am devī māyā (Illusionpersonified as the wife of Brahman), the great power depending on you for the purpose of creation.” After hearing these words of devī, viṣṇu went into meditation and deep sleep of contemplation.3) Avatāras (Incarnations). When injustice and lawlessness abound in the universe, viṣṇu will incarnate in the world in various forms and shapes, and will drive away injustice and will reinstate righteousness. The basis and the indeclinable semen virile of all the incarnations, is this spirit of the universe. All devas, all human beings and all animals are created from a portion of this soul of the universe, which in itself is a portion. brahmā, first incarnated as sanatkumāra and lived the life of a Brahmin student of chaste abstinence. The second incarnation was connected with the creation of the earth. It was the incarnation as a hog to redeem the earth which was immersed in the world of rasātala. The third incarnation was taken to create the sages and hermits. The Supreme God incarnated as the devahermit, nārada and taught pañcarātra, the Vaiṣṇavaśāstra explaining the ways of observing Karmans. Fourthly, viṣṇu took the incarnation of nara-Nārāyaṇas (two hermits) and performed tapas (penance), difficult to do. The fifth incarnation was that of kapila who taught his disciple āsuri, a Brahmin, Sāṅkhya (one of the six systems of Indian philosophy dealing with evolution). The next incarnation was taken, according to the request of atri, as his son under the name dattātreya. Seventhly he took incarnation as yajña, the son born to prajāpati ruci, by his wife ākūti with the groups of devas (gods) such as Yāmas and others to sustain the manvantara (age of manu) of Svāyambhuva. The eighth incarnation was as the son of Bhagavān Nābhi by his wife Meru, and the ninth was, as the inner soul of pṛthu, according to the request of the sages and hermits, with a view to change the earth to such a state that medicinal herbs may grow in plenty everywhere. The tenth was, as matsya (Fish) in cākṣuṣa manvantara deluge
the eleventh, as turtle, to lift up the mountain mandara
the twelfth as dhanvantari, and the thirteenth was as mohinī (Charming woman). The fourteenth was that of man-lion, the fifteenth was that of vāmana, the sixteenth that of paraśurāma, the seventeenth, that of vyāsa, the eighteenth, that of śrī rāma and the nineteenth was that of rāma and the twentieth that of kṛṣṇa in the dynasty of vṛṣṇi. The twentyfirst was as buddha in the beginning of the age of kali. The twenty second incarnation was in the name of kalki as the son of the Brahmin viṣṇuyaśas. Each incarnation is explained in places where that word occurs. See under avatāra.
The avatāras of Mahāviṣṇu are numerous. Thousands and thousands of incarnations originate from Mahāviṣṇu as streams flow from a lake which overflows at all times. Hermits, Manus, devas, Sons of Manus, prajāpatis, all these are marks and portions of Mahāviṣṇu.
(vālmīki rāmāyaṇa, Bāla Kāṇḍa, Saṛga 15
agni purāṇa, Chapter 5
vālmīki rāmāyaṇa, kiṣkindhā Kāṇḍa, sarga 40
mahābhārata, Vana Parva, Chapter 83
devī bhāgavata, skandha 1
M.B. śānti Parva, Chapter 121
agni purāṇa, Chapter 12
bhāgavata, skandha 10
bhāgavata, skandha 5
mahābhārata, Vana Parva, Chapter 272
Vana Parva, Chapter 149
śānti Parva, Chapter 339).4) Family life. vaikuṇṭha is the dwelling place of Mahāviṣṇu. Mahālakṣmī is the prominent wife. It is seen in devī bhāgavata, skandha 9, that besides Laksmīdevī, gaṅgā devī and sarasvatī also were the wives of viṣṇu. Lakṣmīdevī has taken several incarnations. Once she took birth from khyāti, the wife of hermit Bhrgu. At this birth dhātā and vidhātā were her brothers. On another occasion, she arose from a lotus-flower which grew up from the sea of Milk. (To know more about the wives lakṣmī, gaṅgā and sarasvatī, see under gaṅgā).
There is none to be mentioned as the legitimate son of Mahāviṣṇu. But brahmā is the first that could be imagined as the son of viṣṇu. Besides, Mahāviṣṇu once created a bright son, by his mind. That son was named virajas. śāstā is another son of Mahāviṣṇu. śiva became amorous with mohinī (fascinating woman)--the form which Mahāviṣṇu took at the time of the churning of the Sea of Milk. They led a short family life as a result of which the son śāstā was born. (See under śāstā).5) Curses. Mahāviṣṇu had cursed and had been cursed on many an occasion. The most important of them are given below:(i) The curse of Mahālakṣmī Once Mahāviṣṇu looked into the face of Mahālakṣmī and laughed for no reason. Thinking that Mahāviṣṇu had been making fun of her, she cursed him saying “Let your head be severed from the body.”
At this period an asura named hayagrīva had done penance for a thousand years and obtained several boons. One boon was that he should be killed only by a man with the head of a horse. hayagrīva attacked the devas (gods). Though the gods fought with hayagrīva for many thousands of years they could not kill him. Even viṣṇu, admitted defeat. Using the bow as a prop to his chin he stood thinking, for years. In the meanwhile white ants began to eat the string of the bow. When the string was broken, the bow straightened with a sudden jerk and the head of Mahāviṣṇu was severed from the trunk and was thrown away. viśvakarmā cut off the head of a horse and joined it to the trunk of viṣṇu, who instantly rose up and killed hayagrīva. Thus satisfying the need of the gods and making the curse of lakṣmī come true, viṣṇu regained his original form and returned to vaikuṇṭha. (devī bhāgavata, skandha 1).(ii) The curse of bhṛgu. The Asuras who were defeated in the war with devas, approached pulomā, the mother of their teacher-priest śukra, and sought protection. pulomā, was the wife of hermit bhṛgu. She began to do penance for the destruction of devas. Knowing this viṣṇu aimed his weapon, the Discus, at her and killed her. bhṛgu got angry and cursed viṣṇu to take birth as a man and suffer the grief of separation from his wife for many years. This curse was the first cause of the incarnation of śrī rāma. (For details see under bhṛgu, para 4).(iii) The curse of viṣṇu. Once the handsome King revanta, mounted on the horse uccaiśśravas and came to vaikuṇṭha. Looking at the handsome youth, lakṣmī stood for a while enchanted by revanta and his horse.
Mahāviṣṇu was displeased at this, and cursed her to take birth on the earth as a mare. Accordingly she was born as a mare and when the duration of the curse was over returned to vaikuṇṭha. (For details see under ekavīra).(iv) The curse of vṛndā. See under māyāśiva.6) Contests and wars. Wars are very few in the Purāṇas in which viṣṇu had not participated directly or indirectly. As almost all of them have been dealt with in various places in this book, they are not given here. Only a few of the prominent among them are mentioned here.(i) madhukaiṭabhas. madhu and kaiṭabha are two asuras born from the ear-wax of Mahāviṣṇu. They tried to attack brahmā and viṣṇu killed them. (See under kaiṭabha).(ii) Killing of andhaka. andhaka was a notorious asura. He was the minister of Mahiṣāsura. When war broke out between asuras and devas, andhaka caused havoc among the devas. At last in the fight with viṣṇu andhaka was killed. (devī bhāgavata, skandha 5).(iii) Killing of vṛtrāsura. See under vṛtra.(iv) rāhu. For the story of how viṣṇu cut into two the asura rāhu, see under amṛtam.(v) Contest with brahmā. The story of viṣṇu and brahmā making a competitive journey to find out the crest and foot of śiva, is given with slight variations in most of the Purāṇas. (For detailed story see under brahmā, para 5).(vi) For the story of how viṣṇu confronted the asuras nemi, sumālī and mālyavān see under each of those words.7) The weapons and ornaments of viṣṇu. The following are the prominent ornaments and weapons of viṣṇu.(i) śrīvatsa. This is a mark on the chest. It is said that this is the mark imprinted by the angry bhṛgu who kicked on the chest of Mahāviṣṇu. (See under bhṛgu).(ii) pāñcajanya. This is a white conch. Even by the touch of this conch man becomes wise. (For further details see under pañcaja I).(iii) The Discus sudarśana. vajranābha is another name of this weapon. viṣṇu uses this weapon to deal with fierce enemies. This is a wheel with a hole in the centre and thousand arms going out from the centre. The outer edge is sharp. This sudarśana cakra is operated by putting it on the first finger and turning it round, and releasing it at the enemy. Though it is terrible for the wicked and unjust, it forebodes good to good people and so it is sudarśana (good to look at).(iv) kaumodakī. This is the club. The syllable “Ku” means the earth. Kumodaka means he who delights the earth. He who makes the earth delightful is viṣṇu. As the club is the property of Kumodaka (viṣṇu) it is called kaumodakī.(v) kaustubha. This is the jewel of Mahāviṣṇu. (Ku = the Earth. Stubhnāti = Pervades (spreads). Kustubha = ocean. kaustubha-obtained from the sea. This jewel obtained from the sea of milk at the time of its churning, is worn by Mahāviṣṇu on his neck. This is a red Jacinth.(vi) nandaka. This is the sword of viṣṇu. It is stated in mahābhārata, śānti Parva, Chapter 166, that this sword was obtained from indra.(vii) Śāraṅg. This is the name of the bow of viṣṇu. This is called vaiṣṇavacāpa (the bow of viṣṇu) also. A description is given in vālmīki rāmāyaṇa, Bālakāṇḍa, sarga 25, as to how this bow was obtained. It is as follows:
Once the devas made viṣṇu and śiva quarrel with each other, to test their might. The fight between the two began. viśvakarmā gave each of them a bow. The bow of viṣṇu was called vaiṣṇavacāpa
the bow of śiva was called śaivacāpa. This vaiṣṇavacāpa is śārṅga. Due to the power of śārṅga, śiva was defeated in the fight. Getting angry śiva gave his bow to the King devarāta of videha. It was this bow that śrī rāma broke at the time of the svayaṁvara marriage of sītā.
After the fight, viṣṇu gave his bow to ṛcīka. That bow changed hands from ṛcīka to jamadagni and from him to paraśurāma, who presented this bow to śrī rāma on his return after the marriage with sītā.(viii) vaijayantī. This is the necklace of viṣṇu. This necklace, made of five jewels stuck together, is known by the name Vanamālā, also. viṣṇu has a charioteer named dāruka and four horses named śaibya, sugrīva, meghapuṣpa and Valāhaka. garuḍa is the conveyance of viṣṇu. He holds conch, discus, club and lotus in each of his four hands. It is said that the discus was made by viśvakarmā with the dust of the Sun. In viṣṇu purāṇa particular mention is made about the ornaments of viṣṇu.9) The names of viṣṇu. The names of viṣṇu given in Amarakośa and their meanings are given below.1) viṣṇu. He who is spread everywhere.2) nārāyaṇa. (i) He who lies on water. (nāram = water). (ii) He who had adopted nāra (human body) in incarnations. (iii) He who enters the human society (nāra) as Jīvātmā (individual soul).3) kṛṣṇa. (1) of dark complexion. (2) He who does Karṣaṇa (pulling or dragging) on the agha (sin) of jagat (world).4) vaikuṇṭha. (1) The son of Vikuṇṭhā. There is an incarnation as such. (2) At the time of creation twentythree Tattvas (essences-elements) did not join with one another. So viṣṇu joined earth to water, ether to air and air to fire
Thus their individual existence was made Vikuṇtha-prevented. By achieving this he became vaikuṇṭha. (3) vikuṇṭha means wisdom (knowledge). So vaikuṇṭha is he who has acquired knowledge. (4) vaikuṇṭha means holy basil (a herb). So vaikuṇṭha is he who wears rosary of holy basil. (5) Kuṇṭha means māyā--Illusion. So vaikuṇṭha is māyā maya or he who is blended with Illusion. (the female creative energy).5) Viṣṭaraśravas. (1) Viṣṭara--tree--banyan tree. He who is universally known as banyan tree. (2) Viṣṭara-a bundle of darbha grass. (Poa grass). He whose earlobe is like this. (3) Viṣṭara = is spread--He whose fame is spread everywhere.6) dāmodara. (1) Stomach is tied by a rope. (2) Dāma--names of the worlds. He who bears all the worlds in his stomach. (3) He whose habit is dama or self-restraint, is dāmodara.7) Hṛṣīkeśa--(1) The īśa-lord, of hṛṣīkas--organs of senses. (2) He who makes the world hṛṣta--delighted-bristling with his Keśas--hairs.8) keśava (Ka-brahmā. īśa-śiva). (1) The Lord of brahmā and śiva. (2) He who has killed keśī. (3) He who has three Keśas (heads) i.e. brahmā-ViṣṇuĪśa.9) mādhava. (1) Dhava-husband of Mā-lakṣmī. (2) He who is born of the dynasty of madhu. (3) He who has killed madhu.10) Svabhū. He who comes into existence by himself.11) Daityāri the enemy of Daityas (the asuras, demons).12) Puṇḍarīkākṣa. (1) With akṣis-(eyes) like puṇḍarīka-(lotus). (2) He who dwells in the lotus, that is the heart of devotees.13) govinda. (1) He who lifted up the earth assuming the form of a hog. (2) He who protects the heaven. (3) He who redeemed the Vedas.14) Garuḍadhvaja. He whose ensign is garuḍa (Eagle).15) Pītāmbara. He who wears yellow silk.16) acyuta. He whose position has no displacement.17) Śārṅgī. He who has the bow called śārṅga.18) viṣvaksena. He whose army spreads.19) janārdana. (1) He who destroys janana-birth (birth and death) (2) He who had destroyed the asuras called Janas. 20) upendra. He who had become the younger brother of indra by taking birth as vāmana.21) Indrāvaraja. Younger brother of indra.22) Cakrapāṇi. He who has cakra--the weapon Discus -in his hand.23) Caturbhuja. He who has four hands.24) padmanābha. He who has lotus in his navel.25) Madhuripu. The enemy of the asura named madhu.26) vāsudeva. (1) The son of vasudeva. (2) He who dwells in all living beings as individual soul.27) trivikrama. He who has measured the three worlds in three steps. (In his avatāra as vāmana).28) Devakīnandana. The son of devakī.29) śauri. Born in the dynasty of śūrasena.30) Śrīpati. The husband of lakṣmī.31) puruṣottama. The noblest of men.32) Vanamālī. He who wears the necklace which reaches up to the leg and is called Vanamālā.33) Balidhvaṁsī. He who had killed the asura called bali.34) Kaṁsārāti. The arāti-(enemy) of kaṁsa.35) adhokṣaja. He who is not discernible to the organs of senses.36) Viśvambhara. He who rules over the viśva (world).37) Kaiṭabhajit. He who became victorious over kaiṭabha.38) Vidhu. Expert in all things.39) Śrīvatsalāñcchana. He who has the mark or scar of śrīvatsa on his chest.40) Purāṇapuruṣa. The earliest man.41) Yajñapuruṣa. He who is remembered in yāgas-sacrifices.42) Narakāntaka. He who had killed naraka.43) Jalaśāyī. He who lies in water.44) viśvarūpa. One who has the cosmic form.45) Mukunda. He who gives salvation.46) Muramardana. He who had suppressed mura.10) Sahasra Nāmans. (Thousand names of viṣṇu). The list of thousand names of viṣṇu, is present in padma purāṇa, Uttarakhaṇḍa, Chapter 72. In mahābhārata, anuśāsana parva, Chapter 149, also all the thousand names are given. Variations are seen in these two lists.11) Other details (i) Mention about Mahāviṣṇu occurs in several places in ṛgveda. But more prominence is given to indra. Though viṣṇu is exalted in five ṛgveda mantras (incantations), when compared with other gods, viṣṇu is only a lesser god. The story of trivikrama is hinted in ṛgveda. But there is no mention about the incarnation of vāmana or mahābali. ṛgveda gives Mahāviṣṇu only the position of a younger brother of indra. That is why the author of Amarakośa has given viṣṇu synonyms such as upendra, Indrāvaraja etc.(ii) Mahāviṣṇu was one of those who came to see śivaliṅga (Phallus) when it was detached and fell down at the curse of hermit bhṛgu. (For details see under śiva).(iii) Mahāviṣṇu gave subrahmaṇya as attendants two vidyādharas named vardhana and nandana. (M.B. śalya Parva, Chapter 45, Stanza 37).(iv) Mahāviṣṇu gave subrahmaṇya the necklace vaijayantī. (M.B. śalya Parva, Chapter 45, Stanza 49).(v) It is stated in mahābhārata, Sabhā Parva, Chapter 11, Stanza 25, that Mahāviṣṇu stays in the assembly of brahmā. (vi) Mahāviṣṇu showed grace to Uparicara vasu. (M.B. śānti Parva, Chapter 337, Stanza 33).(vii) Mahāviṣṇu once took birth as the son of aditi. From that day onwards he got the name āditya also. (For details see under aditi). For further details regarding Mahāviṣṇu, see under Virāṭpuruṣa, prakṛti, puruṣa, Brahmasṛṣṭi, avatāra, Amṛta, garuḍa, lakṣmī, gaṅgā etc.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: विष्णुः
Root: विष्णु
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ God Vishnu
Shloka(s):
1|1|18|1 ► विष्णुर्नारायणः कृष्णो वैकुण्ठो विष्टरश्रवाः। (स्वर्गवर्गः)
1|1|18|2 ► दामोदरो हृषीकेशः केशवो माधवः स्वभूः॥ (स्वर्गवर्गः)
1|1|19|1 ► दैत्यारिः पुण्डरीकाक्षो गोविन्दो गरुडध्वजः। (स्वर्गवर्गः)
1|1|19|2 ► पीताम्बरोऽच्युतः शार्ङ्गी विष्वक्सेनो जनार्दनः॥ (स्वर्गवर्गः)
1|1|20|1 ► उपेन्द्र इन्द्रावरजश्चक्रपाणिश्चतुर्भुजः। (स्वर्गवर्गः)
1|1|20|2 ► पद्मनाभो मधुरिपुर्वासुदेवस्त्रिविक्रमः॥ (स्वर्गवर्गः)
1|1|21|1 ► देवकीनन्दनः शौरिः श्रीपतिः पुरुषोत्तमः। (स्वर्गवर्गः)
1|1|21|2 ► वनमाली बलिध्वंसी कंसारातिरधोक्षजः॥ (स्वर्गवर्गः)
1|1|22|1 ► विश्वम्भरः कैटभजिद्विधुः श्रीवत्सलाञ्छनः। (स्वर्गवर्गः)
1|1|22|2 ► पुराणपुरुषो यज्ञपुरुषो नरकान्तकः। (स्वर्गवर्गः)
1|1|22|3 ► जलशायी विश्वरूपो मुकुन्दो मुरमर्दनः। (स्वर्गवर्गः)
1|1|28|1 ► शङ्खो लक्ष्मीपतेः पाञ्चजन्यश्चक्रं सुदर्शनम्। (स्वर्गवर्गः)
1|1|28|3 ► चापः शार्ङ्गंमुरारेस्तु श्रीवत्सो लाञ्छनं स्मृतम्। (स्वर्गवर्गः)
3|3|30|2 ► अजा विष्णुहरच्छागा गोष्ठाध्वनिवहा व्रजाः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|62|1 ► विष्णावप्यजिताव्यक्तौ सूतस्त्वष्टरि सारथौ। (नानार्थवर्गः)
3|3|130|1 ► गोधुग्गोष्ठपती गोपौ हरविष्णू वृषाकपी। (नानार्थवर्गः)
3|3|171|1 ► विपुले नकुले विष्णौ बभ्रुर्ना पिङ्गले त्रिषु। (नानार्थवर्गः)
3|3|175|2 ► शुकाहिकपिभेकेषु हरिर्ना कपिले त्रिषु॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|229|2 ► विष्णौ च वेधाः स्त्री त्वाशीर्हिताशंसाहिदंष्ट्रयोः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|1|18|1 ⇢ विष्णुः (विष्णु) (पुं)
➠ 1|1|18|1 ⇢ नारायणः (नारायण) (पुं) ⇒ puruSa-hymn, Narayan [Vishnu], son of the original Man, mystical name of the letter A, relating or belonging to nArAyaNa or kRSNa
➠ 1|1|18|1 ⇢ कृष्णः (कृष्ण) (पुं) ⇒ crow, evil, dark, lead, iron, black, wicked, antelope, antimony, dark-blue, blue vitriol, black pepper, black colour, black or dark-blue, fourth or kali-yuga, black part of the eye, Indian cuckoo or Kokila, black spots in the moon, incarnation of Lord Vishnu, to behave or act like kRSNa, kind of animal feeding on carrion, kind of demon or spirit of darkness, Bengal currant [Carissa carandas - Bot.], dark half of the lunar month from full to new moon, black Agallochum or agarwood [aromatic resin embedded wood]
➠ 1|1|18|1 ⇢ वैकुण्ठः (वैकुण्ठ) (पुं) ⇒ name of viSNu, Vishnu's heaven, kind of measure, statue of viSNu, 24th day in the month of brahmA, holy basil [Ocimum tenuiflorum - Bot.]
➠ 1|1|18|1 ⇢ विष्टरश्रवाः (विष्टरश्रवस्) (पुं)
➠ 1|1|18|2 ⇢ दामोदरः (दामोदर) (पुं) ⇒ name of 12th month, name of a sacred river, name of a lord Krishna, having a rope round waist, name of 2 kings of kazmIra, name of 9th arhat of past utsarpiNI
➠ 1|1|18|2 ⇢ हृषीकेशः (हृषीकेश) (पुं) ⇒ name of Krishna (hrishika, any organ of sense, hrishikesha means lord of the organs of sense, or the faculties)
➠ 1|1|18|2 ⇢ केशवः (केशव) (पुं) ⇒ name of Krishna, name of the month mArgazIrSa, having long or much or handsome hair, red kamlaa tree [Mallotus philippensis - Bot.]
➠ 1|1|18|2 ⇢ माधवः (माधव) (पुं) ⇒ vernal, Krishna, relating to spring, representing kRSNa, man of the race of yadu, son or descendant of madhu, black gram [Vigna mungo - Bot.], name of the second month of spring, honey tree [Madhuca longifolia -Bot.], belonging or peculiar to the descendants of madhu i.e. the yAdavas
➠ 1|1|18|2 ⇢ स्वभूः (स्वभू) (पुं)
➠ 1|1|19|1 ⇢ दैत्यारिः (दैत्यारि) (पुं)
➠ 1|1|19|1 ⇢ पुण्डरीकाक्षः (पुण्डरीकाक्ष) (पुं)
➠ 1|1|19|1 ⇢ गोविन्दः (गोविन्द) (पुं) ⇒ kRSNa, bRhaspati, chief herdsman, one who gives pleasure to the senses
➠ 1|1|19|1 ⇢ गरुडध्वजः (गरुडध्वज) (पुं)
➠ 1|1|19|2 ⇢ पीताम्बरः (पीताम्बर) (पुं) ⇒ dancer or actor, dressed in yellow clothes, religious mendicant wearing yellow garments
➠ 1|1|19|2 ⇢ अच्युतः (अच्युत) (पुं) ⇒ solid, permanent, steadfast, not fallen, not slipping, imperishable, not leaking or dripping, firm [fixed, permanent]
➠ 1|1|19|2 ⇢ शार्ङ्गी (शार्ङ्गिन्) (पुं)
➠ 1|1|19|2 ⇢ विष्वक्सेनः (विष्वक्सेन) (पुं) ⇒ of ziva, of a king, name of a RSi, name of a sAdhya, of a son of zambara, name of the 14th manu, name of a son of brahmadatta, name of an attendant of viSNu, whose hosts or powers go everywhere
➠ 1|1|19|2 ⇢ जनार्दनः (जनार्दन) (पुं)
➠ 1|1|20|1 ⇢ उपेन्द्रः (उपेन्द्र) (पुं)
➠ 1|1|20|1 ⇢ इन्द्रावरजः (इन्द्रावरज) (पुं)
➠ 1|1|20|1 ⇢ चक्रपाणिः (चक्रपाणि) (पुं)
➠ 1|1|20|1 ⇢ चतुर्भुजः (चतुर्भुज) (पुं) ⇒ four armed, four-armed, quadrangular, viSNu or kRSNa, quadrangular figure
➠ 1|1|20|2 ⇢ पद्मनाभः (पद्मनाभ) (पुं) ⇒ lotus-naveled, magical formula spoken over weapons
➠ 1|1|20|2 ⇢ मधुरिपुः (मधुरिपु) (पुं)
➠ 1|1|20|2 ⇢ वासुदेवः (वासुदेव) (पुं)
➠ 1|1|20|2 ⇢ त्रिविक्रमः (त्रिविक्रम) (पुं) ⇒ one who strided over the 3 worlds in 3 steps
➠ 1|1|21|1 ⇢ देवकीनन्दनः (देवकीनन्दन) (पुं)
➠ 1|1|21|1 ⇢ शौरिः (शौरि) (पुं) ⇒ planet Saturn, name of baladeva, name of viSNukRSNa, Indian-laurel [Terminalia Tomentosa - Bot.]
➠ 1|1|21|1 ⇢ श्रीपतिः (श्रीपति) (पुं) ⇒ king, prince, husband of zrI, lord of fortune
➠ 1|1|21|1 ⇢ पुरुषोत्तमः (पुरुषोत्तम) (पुं) ⇒ arhat, best of men, highest being, good attendant, Supreme Spirit, best of servants, excellent or superior man
➠ 1|1|21|2 ⇢ वनमाली (वनमालिन्) (पुं)
➠ 1|1|21|2 ⇢ बलिध्वंसी (बलिध्वंसिन्) (पुं)
➠ 1|1|21|2 ⇢ कंसारातिः (कंसाराति) (पुं)
➠ 1|1|21|2 ⇢ अधोक्षजः (अधोक्षज) (पुं)
➠ 1|1|22|1 ⇢ विश्वम्भरः (विश्वम्भर) (पुं) ⇒ fire, all-bearing, all-sustaining, kind of scorpion or similar animal
➠ 1|1|22|1 ⇢ कैटभजित् (कैटभजित्) (पुं)
➠ 1|1|22|1 ⇢ विधुः (विधु) (पुं) ⇒ moon, lonely, solitary, throbbing, palpitation
➠ 1|1|22|1 ⇢ श्रीवत्सलाञ्छनः (श्रीवत्सलाञ्छन) (पुं)
➠ 1|1|22|2 ⇢ पुराणपुरुषः (पुराणपुरुष) (पुं)
➠ 1|1|22|2 ⇢ यज्ञपुरुषः (यज्ञपुरुष) (पुं)
➠ 1|1|22|2 ⇢ नरकान्तकः (नरकान्तक) (पुं) ⇒ destroyer of the demon naraka name of kRSNa
➠ 1|1|22|3 ⇢ जलशायी (जलशायिन्) (पुं)
➠ 1|1|22|3 ⇢ विश्वरूपः (विश्वरूप) (पुं) ⇒ various, manifold, variegated, many-coloured, wearing all forms, yoked horses of bRhaspati
➠ 1|1|22|3 ⇢ मुकुन्दः (मुकुन्द) (पुं) ⇒ kind of grain, kind of measure, of a celebrated saint, kind of precious stone, of a particular treasure, kind of drum or kettle-drum, resin of sakai frankincense plant [Boswellia Serrata - Bot.]
➠ 1|1|22|3 ⇢ मुरमर्दनः (मुरमर्दन) (पुं)
➠ 1|1|28|1 ⇢ लक्ष्मीपतिः (लक्ष्मीपति) (पुं)
➠ 1|1|28|3 ⇢ मुरारिः (मुरारि) (पुं)
➠ 3|3|30|2 ⇢ अजः (अज) (पुं) ⇒ goat, troop, mover, unborn, driver, leader, not born, instigator, beam of the sun
➠ 3|3|62|1 ⇢ अजितः (अजित) (पुं) ⇒ ziva, unsubdued, unsurpassed, irresistible, not conquered, particular antidote, kind of venomous rat, attendant of suvidhi, descendant of ikSvAku, maitreya or a future buddha, class of deified beings in the first manvantara, one of the saptarSis of the fourteenth manvantara, second of the arhats or saints of the present avasarpiNI
➠ 3|3|62|1 ⇢ अव्यक्तः (अव्यक्त) (पुं) ⇒ fool, unclear, stealthy, invisible, not clear, unapparent, indistinct, unmanifest, undeveloped, undetermined, not manifest, imperceptible, universal Spirit, speaking indistinctly, unknown as quantity or number, young monk who has not finished his studies
➠ 3|3|130|1 ⇢ वृषाकपिः (वृषाकपि) (पुं)
➠ 3|3|171|1 ⇢ बभ्रुः (बभ्रु) (पुं) ⇒ king, tawny, prince, mongoose, deep-brown, bald-headed, any ichneumon, reddish-brown, species of vegetable, kind of large ichneumon, particular constellation, man with deep-brown hair, Jacobin Cuckoo [Cuculus Melanoleucus - Zoo.]
➠ 3|3|175|2 ⇢ हरिः (हरि) (पुं) ⇒ men, bay, sun, lion, horse, green, tawny, steed, brown, people, yellow, monkey, fallow, bearing, of yama, of ziva, greenish, carrying, of zukra, of a metre, of a demon, of a world, pale yellow, of a mountain, fawn-coloured, reddish brown, name of indra, name of brahmA, name of a dAnava, sign of the zodiac Leo, name of a son of garuDa, name of a son of parAvRt, name of a son of parAjit, name of a son of akampana, name of a son of tArakAkSa, wind or name of god of wind, of a particular high number, of various authors and scholars, yellow or reddish brown or green, name of a worshipper, name of viSNu, particular class of gods under manu tAmasa
➠ 3|3|229|2 ⇢ वेधाः (वेधस्) (पुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ देवः
जन्य_जनकसंबन्धः ➡ कामदेवः
जातिः ➡ ईश्वरः
अन्यसंबन्धाः ➡ विष्णोः_सारथिः
स्व_स्वामीसंबन्धः ➡ विष्णोः_सारथिः
पति_पत्नीसंबन्धः ➡ लक्ष्मी
गुण-गुणी-भावः ➡ विष्णुलाञ्छनम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विष्णुः,
पुं,
 अग्निः । इति शब्दमाला ॥
शुद्धः ।वसुदेवता । इति धरणिः ॥
(द्वादशादित्या-नामन्यतमः । यथा, महाभारते । १ । ६५ । १६ ।“एकादशस्तथा त्वष्टा द्वादशो विष्णुरुच्यते ।जघन्यजस्तु सर्व्वेषामादित्यानां गुणाधिकः ॥
”)धर्म्मशास्त्रकर्त्तृमुनिविशेषः । यथा, --“मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः ।यमापस्तम्बसंवर्त्ताः कात्यायनबृहस्पती ॥
पराशरव्यासशङ्खलिखिता दक्षगोतमौ ।सातातपो वशिष्ठश्च धर्म्मशास्त्रप्रयोजकाः ॥
”इति याज्ञवल्क्यसंहिता ॥
ब्रह्मणो रूपविशेषः । तस्य व्युत्पत्तिर्यथा ।वेवेष्टि व्याप्नोति विश्वं यः । वेषति सिञ्चतिआप्यायते विश्वमिति वा । विष्णाति वियुनक्तिभक्तान् मायापसारणेन संसारादिति वा ।विशति सर्व्वभूतानि विशन्ति सर्व्वभूतानिअत्रेति वा ।“यस्माद्विश्वमिदं सर्व्वं तस्य शक्त्या महात्मनः ।तस्मादेवोच्यते विष्णुर्विशधातोः प्रवेशनात् ॥
”इति विष्णुपुराणम् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
(“बृहत्वात् विष्णुरुच्यते ।” इति महाभारते ।५ । ७० । ३ ॥
) तत्पर्य्यायः । नारायणः २ कृष्णः ३वैकुण्ठः ४ विष्टरश्रवाः ५ दामोदरः ६ हृषीकेशः७ केशवः ८ माधवः ९ स्वभूः १० दैत्यारिः ११पुण्डरीकाक्षः १२ गोविन्दः १३ गरुडध्वजः १४पीताम्बरः १५ अच्युतः १६ शार्ङ्गी १७ विष्वक्-सेनः १८ जनार्द्दनः १९ उपेन्द्रः २० इन्द्रावरजः२१ चक्रपाणिः २२ चतुर्भुजः २३ पद्मनाभः ३४मधुरिपुः २५ वासुदेवः २६ त्रिविक्रमः २७दैवकीनन्दनः २८ शौरिः २९ श्रीपतिः ३०पुरुषोत्तमः ३१ वनमाली ३२ वलिध्वंसी ३३कंसारातिः ३४ अधोक्षजः ३५ विश्वम्भरः ३६कैटभजित् ३७ विधुः ३८ श्रीवत्सलाञ्छनः ३९ ।इत्यमरः ॥
पुराणपुरुषः ४० वृष्णिः ४१ शत-धामा ४२ गदाग्रजः ४३ एकशृङ्गः ४४ जग-न्नाथः ४५ विश्वरूपः ४६ सनातनः ४७ मुकुन्दः४८ राहुभेदी ४९ वामनः ५० शिवकीर्त्तनः ५१श्रीनिवासः ५२ अजः ५३ वासुः ५४ । इतिजटाधरः ॥
श्रीहरिः ५५ कंसारिः ५६ नृहरिः५७ विभुः ५८ मधुजित् ५९ मधुसूदनः ६०कान्तः ६१ पुरुषः ६२ श्रीगर्भः ६३ श्रीकरः ६४श्रीमान् ६५ श्रीधरः ६६ श्रीनिकेतनः ६७श्रीकान्तः ६८ श्रीशः ६९ प्रभुः ७० मुरलीधरः७१ जगदीशः ७२ गदाधरः ७३ नन्दात्मजः७४ नरसिंहः ७५ इरेशः ७६ गोपालः ७७नन्दनन्दनः ७८ नरकजित् ७९ सामगर्भः ८०अजितः ८१ जितामित्रः ८२ ऋतधामा ८३शशबिन्दुः ८४ पुनर्व्वसुः ८५ आदिदेवः ८६श्रीवराहः ८७ सहस्रवदनः ८८ त्रिपात् ८९ऊर्द्ध्वदेवः ९० हरिः ९१ गृध्नुः ९२ यादवः ९३अरिष्टसूदनः ९४ पूतनारिः ९५ सदायोगी ९६ध्रुवः ९७ चाणूरसूदनः ९८ हेमशङ्खः ९९ शता-वत्तीं १०० कालनेमिरिपुः १०१ धेनुकारिः १०२सोमसिन्धुः १०३ विरिञ्चिः १०४ धरणीधरः१०५ बहुमूर्द्धा १०६ वर्द्धमानः १०७ शतानन्दः१०८ वृषान्तकः १०९ मथुरेशः ११० द्वारकेशः१११ रन्तिदेवः ११२ वृषाकपिः ११३ । इतिशब्दरत्नावली ॥
जिष्णुः ११४ दाशार्हः ११५अब्धिशयनः ११६ इन्द्रानुजः ११७ नरायणः११८ जलशयः ११९ यज्ञपुरुषः १२० तार्क्ष-ध्वजः १२१ षड्बिन्दुः १२२ पद्मेशः १२३ मार्जः१२४ जिनः १२५ कुमोदकः १२६ जह्नुः १२७वसुः १२८ शतावर्त्तः १२९ मुञ्जकेशी १३०बभ्रुः १३१ वेधाः १३२ प्रस्निशृङ्गः १३३ आत्मभूः१३४ पाण्डवायनः १३५ सुवर्णबिन्दुः १३६श्रीवत्सः १३७ देवकीसूनुः १३८ गोपेन्द्रः १३९गोवर्द्धनधरः १४० यदुनाथः १४१ गदाभृत् १४२शार्ङ्गभृत् १४३ चक्रभृत् १४४ श्रीवत्सभृत् १४५शङ्खभृत् १४६ ॥
* ॥
अस्य वध्यादयो यथा, --“मधुधेनुकचाणूरपूतनायमलार्ज्जुनाः ।कालनेमिहयग्रीवशकटारिष्टकैटभाः ॥
कंसः केशिमुरौ साल्वमैन्दद्विविदराहवः ।हिरण्यकशिपुर्ब्बाणः कालीयो नरको बलिः ॥
शिशुपालश्चास्य वध्या वैनतेयश्च वाहनम् ।शङ्खोऽस्य पाञ्चजन्योऽङ्कः श्रीवत्सोऽसिस्तुनन्दकः ॥
गदा कौमोदकी चापं शार्ङ्गं चक्रं सुदर्शनम् ।मणिः स्यमन्तको हस्ते भुजमध्ये तु कौस्तुभः ॥
”इति हेमचन्द्रः ॥
* ॥
तस्य शतनामानि पाद्मोत्तरखण्डे १११ अध्यायेसहसरनामानि च महाभारतीयशान्तिपर्व्वणि१४९ अध्याये द्रष्टव्यानि ॥
* ॥
अस्य मन्त्रो वर्णश्चयथा, --“स्वरमाद्यं द्वितीयञ्च उपान्त्यं चान्त्यमेव च ।वासुदेवो बलः कामो ह्यनिरुद्धो यथाक्रमम् ॥
प्रणवस्तत् सदित्येतत् हुँ क्षौँ भूरतिमन्त्रकाः ।नारायणस्तथा ब्रह्मा विष्णुः सिंहो वराह-राट् ॥
सितारुणहरिद्राभा नीलश्यामललोहिताः ।मेघाग्निमधुपिङ्गाभा वर्णतो नव नायकाः ॥
” * ॥
अस्याङ्गानि तेषां मन्त्रवर्णाश्च यथा, --“कं टं घं शं गरुत्मानं स्याज्जं खं वं सुदर्शनम् ।खं चं कं घं गदादेवी ठं नं मं क्षञ्च शङ्खकम् ॥
घं टं भं हं भवेच्छ्रीश्च गं जं वं सञ्च पुष्टिकम् ।धं वं सं वनमाला स्याच्छ्रीवत्सं सं दं नं भवेत् ॥
छं तं पं कौस्तुभः प्रोक्तश्चानन्तो ह्यहमेव च ।इत्यङ्गानि यथायोगं देवदेवस्य वै दश ॥
* ॥
गरुडोऽम्बुजसङ्काशो गदा चैवासिताकृतिः ।पुष्टिः शिरीषपुष्पाभा लक्ष्मीः काञ्चनसन्निभा ॥
पूर्णचन्द्रनिभः शङ्खः कौस्तुभस्त्वरुणद्युतिः ।चक्रं सूर्य्यसहस्राभं श्रीवत्सः कुन्दसन्निभः ॥
पञ्चवर्णा मता माला ह्यनन्तो मेघसन्निभः ।विद्युद्रूपाणि चास्त्राणि यानि नोक्तानि वर्णतः ॥
इति गारुडे ११ अध्यायः ॥
* ॥
तस्य जगत्पालनादिर्यथा, --“रजोगुणमयं चान्यरूपं तस्यैव धीमतः ।चतुर्म्मुखः स भगवान् जगत्सृष्टौ प्रवर्त्तते ॥
सृष्टञ्च पाति सकलं विश्वात्मा विश्वतोमुखः ।सत्त्वं गुणमुपाश्रित्य विष्णुर्व्विश्वेश्वरः स्वयम् ॥
अन्तकाले स्वयं देवः सर्व्वात्मा परमेश्वरः ।तमोगुणं समाश्रित्य रुद्रः संहरते जगत् ॥
एकोऽपि सन्महादेवस्त्रिधासौ समवस्थितः ।सर्गरक्षालयगुणैर्निर्गुणोऽपि निरञ्जनः ॥
एकः सन् स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः ।त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये संप्रवर्त्तते ॥
सृजते वीक्षते चैव ग्रसते च विशेषतः ।यस्मात् सृष्ट्वानुगृह्णाति ग्रसते च पुनः प्रजाः ॥
गुणात्मकत्वात्त्रैलोक्ये तस्मादेकः स उच्यते ।अग्रे हिरण्यगर्भः स प्रादुर्भूतः सनातनः ॥
आदित्वादादिदेवोऽसावजातत्वादजः स्मृतः ।देवेषु च महादेवो महादेव इति स्मृतः ॥
पाति यस्मात् प्रजाः सर्व्वाः प्रजापतिरितिस्मृतः ।बृहत्त्वाञ्च स्मृतो ब्रह्मा परत्वात् परमेश्वरः ॥
वशित्वादप्यवश्यत्वादीश्वरः परिभाषितः ।ऋषिः सर्व्वत्रगत्वेन हरिः सर्व्वहरो यतः ॥
अनुत्पादात् चानुपूर्व्वात् स्वयम्भुरिति स स्मृतः ।नराणामयनं यस्मात् तस्मान्नारायणः स्मृतः ॥
हरः संसारहरणाद्विभुत्वाद्विष्णुरुच्यते ।भगवान् सर्व्वविज्ञानादवनादोमिति स्मृतः ॥
सर्व्वज्ञः सर्व्वविज्ञानाच्छन्दः सर्व्वमयो यतः ।शिवः स्यान्निर्म्मलो यस्माद्बिभुः सर्व्वगतोयतः ॥
तारणात् सर्व्वदुःखानां तारकः परिगीयते ।बहुनात्र किमुक्तेन सर्व्वं विष्णुमयं जगत् ॥
”इति कौर्म्मे ४ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।मत्स्य उवाच ।“महाप्रलयकालात्तु एतदासोत्तमोमयम् ।प्रसुप्तमिव चातर्क्यमप्रज्ञातमलक्षणम् ॥
अविज्ञेयमविज्ञातं जगत् स्थास्नु चरिष्णु च ।ततः स्वयम्भुरव्यक्तः प्रभवः पुण्यकर्म्मणाम् ॥
व्यञ्जयन्नेतदखिलं प्रादुरासीत्तमोनुदः ।योऽतीन्द्रियः परो व्यक्तादर्थज्यायान् सनातनः ॥
नारायण इति ख्यातः स एव स्वयमुद्बभौ ।स्वशरीरादभिध्यायन् सिसृक्षुर्व्विविधं जगत् ॥
अप एव ससर्ज्जादौ तासु बीजमवासृजत् ।तदेवाण्डं समभवद्धेमरूप्यमयं महत् ॥
संवत्सरसहस्रेण सूर्य्यायुतसमप्रभम् ।प्रविश्यान्तर्म्महातेजाः स्वयमेवात्मसम्भवः ।प्रभावादपि तद्व्याप्त्या विष्णुत्वमगमत् पुनः ॥
”इति मात्स्ये २ अध्यायः ॥
* ॥
अस्य तिसो मूर्त्तयो यथा ।“सृष्टिस्थित्यन्तकरणात् ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाः ।स संज्ञां याति भगवान् एक एव जनार्द्दनः ॥
ब्रह्मत्वे सृजते चैव विष्णुत्वे पाति नित्यशः ।रुद्रत्वे चैव संहर्त्ता एको देवस्त्रिधा स्थितः ॥
स एव सृज्यः स च सर्गकर्त्तास एव पाता स च पाल्यते च ।ब्रह्माद्यवस्थाभिरशेषमूर्त्ति-र्व्विष्णुर्व्वरिष्ठो वरदो वरेण्यः ॥
”इति वह्निपुराणे सर्गानुशासननामाध्यायः ॥
* ॥
नारायणस्य मूर्त्तिविशेषो यथा ।“योऽसौ नारायणो देवः परात्परतरो नृप ।तस्य चिन्ता समुत्पन्ना सृष्टिं प्रति नरोत्तम ॥
सृष्ट्वा चेयं महासृष्टिः पालनीया मयैव ह ।कर्म्मकाण्डन्त्वमूर्त्तेन कर्त्तुं नैवेह शक्यते ॥
तस्मात् मूर्त्तिं सृजाम्येकां यया पाल्यमिदंजगत् ।एवं चिन्तयतस्तस्य सत्त्वाभिध्यायितो नृप ॥
प्राक्सृष्टिजातं राजन् वै मूर्त्तिमत्तत्पुरो बभौ ।पुरोभूते ततस्तस्मिन् देवो नारायणः स्वयम् ॥
प्रविशन्तं ददर्शाथ त्रैलोक्यं तस्य देहतः ।ततः सस्मार भगवान् वरदानं पुरातनम् ॥
वागादीनां ततस्तुष्टः प्रादात्तस्य पुनर्व्वरम् ।सर्व्वज्ञः सर्व्वकर्त्ता त्वं सर्व्वलोकनमस्कृतः ॥
त्रैलोक्यप्रतिपालाच्च भव विष्णुः सनातनः ।देवानां सर्व्वदा कार्य्यं कर्त्तव्यं ब्रह्मणस्तथा ॥
सर्व्वज्ञत्वञ्च भवतु तव देव न संशयः ।एवमुक्त्वा ततो देवः प्रकृतिस्थो बभूव ह ॥
विष्णुरप्यधुना पूर्व्वां बुद्धिं सस्मार स प्रभुः ।तदा संचिन्त्य भगवान् योगनिद्रां महातपाः ॥
तस्यां संस्थाप्य मगवान् इन्द्रियार्थोद्भवाःप्रजाः ।ध्यात्वा परेण रूपेण ततः सुष्वाप वै प्रभुः ॥
तस्य सुप्तस्य जठरान्महत् पद्मं विनिःसृतम् ।सप्तद्वीपवती पृथ्वी ससमुद्रा सकानना ॥
तस्य मूलस्य विस्तारं पातालतलसंस्थितम् ।कर्णिकायां तथा मेरुस्तन्मध्ये ब्रह्मणो भवः ॥
एवं दृष्ट्वा परं तस्य शरीरस्य तु सम्भवम् ।मुमुचे तच्छरीरस्थो वायुर्वायुसमं सृजत् ॥
अविद्यविजयञ्चेमं शङ्खरूपेण धारय ।अज्ञानच्छेदनार्थाय खड्गं तेऽस्तु तथा करे ॥
कालचक्रमयं घोरं चक्रं त्वं धारयाच्युत ।अधर्म्मराजघातार्थं गदां धारय केशव ॥
मालेयं भूतमाता ते कण्ठे तिष्ठतु सर्व्वदा ।श्रीवत्सकौस्तुभौ चेमौ चन्द्रादित्यच्छलेन ह ॥
मारुतस्ते गतिर्वीरः गरुत्मांस्तव कीर्त्तितः ।त्रैलोक्यगामिनी देवी लक्ष्मीस्तेऽस्तु सदा प्रिया ॥
द्वादशी च तिथिस्तेऽस्तु कामरूपी च जायते ।घृताशनो भवेद्यस्तु द्वादश्यां तत्परायणः ॥
स्वर्गवासी च भवतु पुमान् स्त्री वा विशेषतः ।एष विष्णुस्तवाख्यातो मूर्त्तयो देवदानवाः ॥
हन्ति पाति शरीराणि सृजन्त्यन्यानि चात्मनः ।युगे युगे सर्व्वगोऽयं वेदान्ते पुरुषो ह्ययम् ।न हीनबुद्ध्या वक्तव्यो मनुष्योऽयं कदाचन ॥
”इति वाराहे परापरनिर्णयनामाध्यायः ॥
* ॥
ब्रह्मविष्णुशिवानामेकत्वं यथा, --“ततो ब्रह्मा शरीरं तत् त्रिधा चक्रे महेश्वरः ।प्रधानेच्छाबलाच्छम्भोस्त्रिगुणं त्रिगुणीकृतम् ॥
तदूर्द्ध्वभागः संजातश्चतुर्वक्त्रश्चतुर्भुजः ।स्फटिकाभ्रसमः कायः शुक्लः स चन्द्रशेखरः ॥
ईशस्ततो ब्रह्मकाये सृष्टिशक्तिं न्ययोजयत् ।स्वयमेवाभवत् स्रष्टा ब्रह्मरूपेण लोकभृत् ॥
स्थितिशक्तिं निजां मायां प्रकृत्याख्यां न्ययो-जयत् ।महेशे वैष्णवे काये ज्ञानशक्तिं निजां तथा ॥
स्थितिकर्त्ताभवद्बिष्णुरहमेव महेश्वरः ।सर्व्वशक्तिनियोगेन सदा तद्रूपता मम ॥
अन्तशक्तिं तथा काये शम्भवे स न्ययोजयत् ।अन्तकर्त्ताभवच्छम्भुः स एव परमेश्वरः ॥
अतस्त्रिषु शरीरेषु स्वयमेव प्रकाशते ।ज्ञानरूपं परं ज्योतिरनादिर्भगवान् प्रभुः ॥
सृष्टिस्थित्यन्तकरणादेक एव महेश्वरः ।ब्रह्मा विष्णुः शिवश्चेति संज्ञामाप पृथक् ।पृथक् ॥
अतस्त्वञ्च विधाता च तथाहमपि नो पृथक् ।एवं शरीरं रूपञ्च ज्ञानमस्माकमन्तरात् ॥
”इति कालिकापुराणे १२ अध्यायः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“गुणातीतः स भगवान् व्यापकः पुरुषः परः ।अनन्तभोगशायी च यन्नाभिकमलादभूत् ॥
विष्णुश्च स च गोविन्द ईश्वरश्च सनातनः ।यस्तं वेद महात्मानं स जीवन्मुक्त उच्यते ॥
”इति वामनपुराणे ४२ अध्यायः ॥
* ॥
तेन गजेन्द्रमोक्षणं यथा, --पुलस्त्य उवाच ।“भक्तिं तस्याथ सं चिन्त्य नागस्यागोघदर्शनः ।प्रीतिमानभवद्विष्णुः शङ्खचक्रगदाधरः ॥
सान्निध्यं कल्पयामास तस्मिन् सरसि केशवः ।गरुडस्थो जगन्नाथो लोकाधारस्तपोधनः ॥
ग्राहग्रस्तं गजेन्द्रं तं तञ्च ग्राहं जलाशयात् ।उज्जहाराप्रमेयात्मा तरसा मधुसूदनः ॥
स्थलस्थं दारयामास ग्राहं चक्रेण माधवः ।मोक्षयामास नागेन्द्रं पापेभ्यः शरणागतम् ॥
स हि देवलशापेन हूहूर्गन्धर्व्वसत्तमः ।ग्राहत्वमगमत् कृष्णाद्वरं प्राप्य दिवङ्गतः ।गजोऽपि विष्णुना स्पृष्टो जातो दिव्यवपुःपुमान् ॥
”इति वामनपुराणे ८१ अध्यायः ॥
* ॥
अस्य मन्त्रपूजादिर्यथा, --“अथ वक्ष्ये महामन्त्रान् विष्णोः सर्व्वार्थसाध-कान् ।यस्य संस्मरणात् सन्तो भवाब्धेः पारमाश्रिताः ॥
तारं नमः पद ब्रूयात् नरौ दीर्घसमन्वितौ ।पवनो णाय मन्त्रोऽयं प्रोक्तो वस्वक्षरः परः ॥
”अस्य पूजाप्रयोगः । प्रातःकृत्यादिस्नानान्तंकर्म्म कृत्वा पूजामण्डपमागत्य वैष्णवाचमनंकुर्य्यात् । तद्यथा गौतमीये ।“केशवाद्यैस्त्रिभिः पीत्वा द्वाभ्यां प्रक्षालयेत्करौ ।द्वाभ्यामोष्ठौ च संमृज्य द्वाभ्यां मृज्यान्मुखंततः ॥
एकेन हस्तं प्रक्षाल्य पादावपि तथैकतः ।संप्रोक्ष्यैकेन मूर्द्धानं ततः सङ्कर्षाणादिभिः ॥
आस्यनासाक्षिकर्णांश्च नाभ्युरस्कं भुजौ क्रमात् ।स्पृशेदेवं भवेदाचमनञ्च वैष्णवान्वये ।एवमाचमनं कृत्वा साक्षान्नारायणो भवेत् ॥
”केशवादयस्तु केशवनारायणमाधवगोविन्द-विष्णुमधुसूदनत्रिविक्रमवामनश्रीधरहृषीकेश-पद्मनाभदामोदरसङ्कर्षणवासुदेवप्रद्युम्नानिरुद्ध-पुरुषोत्तमाधोक्षजनृसिंहाच्युतजनार्द्दनोपेन्द्र-हरिविष्णवः ॥
वाक्यन्तु प्रणवादि केशवाय नमइत्यादि । तथा च ।“सचतुर्थीनमोऽन्तैश्च नामभिर्विन्यसेत् सुधीः ॥
”ततः सामान्यार्घ्यादिमातृकान्तं कर्म्म विधायकेशवकीर्त्त्यादिन्यासं कुर्य्यात् । अस्य ऋष्यादि-न्यासः । शिरसि प्रजापतये ऋषये नमः । मुखेगायत्त्रीच्छन्दसे नमः । हृदि अर्द्धलक्ष्मीहरयेदेवतायै नमः ॥
* ॥
ततः कराङ्गन्यासौ । श्रींअङ्गुष्ठाभ्यां नम इत्यादि । श्रीं हृदयाय नमइत्यादि । तथा च गौतमीये ।“ऋषिः प्रजापतिश्छन्दो गायत्त्री देवता पुनः ।अर्द्धलक्ष्मीहरिः प्रोक्तः श्रीबीजेन षडङ्गकम् ॥
”ततो ध्यानम् ।“उद्यत्प्रद्योतनशतरुचिं तप्तहेमावदातंपार्श्वद्वन्द्वे जलधिसुतया विश्वधात्र्या च जुष्टम् ।नानारत्नोल्लसितविविधाकल्पमापीतवस्त्रंविष्णुं वन्दे दरकमलकौमोदकीचक्रपाणिम् ॥
”एवं ध्यात्वा न्यसेत् । यथा । अं केशवाय कीर्त्त्यैनमः ललाटे । वर्णानुक्त्वा सार्द्धचन्द्रान् पुरस्ता-दित्यादिदर्शनात् सर्व्वत्र सानुस्वारः । आंनारायणाय कान्त्यै नमो मुखे । इं माधवायतुष्ट्यै नमो दक्षनेत्रे । ईं गोविन्दाय पुष्ट्यै नमोवामनेत्रे । उं विष्णवे धृत्यै दक्षकर्णे । ऊंमधुसूदनाय शान्त्यै वामकर्णे । ऋं त्रिविक्रमायक्रियायै दक्षनासापुटे । ॠं वामनाय दयायैवामनासापुटे । ऌं श्रीधराय मेधायै दक्षगण्डे ।ऌं हृषीकेशाय हर्षायै वामगण्डे । एं पद्म-नाभाय श्रद्धायै ओष्ठे । ऐं दामोदराय लज्जायैअधरे । ॐ वासुदेवाय लक्ष्म्यै ऊर्द्ध्वदन्तपंक्तौ ।औं सङ्कर्षणाय सरस्वत्यै अधोदन्तपंक्तौ । अंप्रद्युम्नाय प्रीत्यै मस्तके । अः अनिरुद्धाय रत्यैमुखे । कं चक्रिणे जयायै । खं गदिने दुर्गायै ।गं शार्ङ्गिणे प्रभायै । घं खड्गिने सत्यायै ।ङं शङ्खिने चण्डायै दक्षकरमूलसन्ध्यग्रकेषु । चंहलिने वाण्यै । छं मुषलिने विलासिन्यै । जंशूलिने विजयायै । झं पाशिने विरजायै । ञंअङ्कुशिने विश्वायै वामकरमूलसन्ध्यग्रकेषु । टंमुकुन्दाय विनदायै । ठं नन्दजाय सुनन्दायै ।डं नन्दिने स्मृत्यै । ढं नराय ऋद्ध्यै । णं नरक-जिते समृद्ध्ये दक्षपादमूलसन्ध्यग्रकेषु । तं हरयेशुद्ध्यै । थं कृष्णाय बुद्ध्यै । दं सत्याय भूत्यै ।धं सात्वताय मत्यै । नं सौराय क्षमायै वाम-पादमूलसन्ध्यग्रकेषु । पं शूराय रमायै दक्ष-पार्श्वे । फं जनार्द्दनाय उमायै वामपार्श्वे । वंभूधराय क्लेदिन्यै पृष्ठे । भं विश्वमूर्त्तये क्लिन्नायैनाभौ । मं वैकुण्ठाय सुदायै उदरे । यं त्वगा-त्मने पुरुषोत्तमाय वसुधरायै हृदि । रं असृ-गात्मने बलिने परायै दक्षांशे । लं मांसात्मनेबलानुजाय परायणायै ककुदि । वं मेदआत्मनेबलाय सूक्ष्मायै वामांशे । शं अस्थ्यात्मने वृष-घ्नाय सन्ध्यायै हृदादिदक्षकरे । षं मज्जात्मनेवृषाय प्रज्ञायै हृदादिवामकरे । सं शुक्रात्मनेहंसाय प्रभायै हृदादिदक्षपादे । हं प्राणात्मनेवराहाय निशायै हृदादिवामपादे । ळं जीवा-त्मने विमलाय अमोघायै हृदाद्युदरे । क्षंक्रोधात्मने नृसिंहाय विद्युतायै हृदादिमुखे ।इति न्यसेत् ॥
* ॥
तथा च । गौतमीये ।“केशवादिरयं न्यासो न्यासमात्रेण देहिनाम् ।अच्युतत्वं ददात्येव सत्यं सत्यं न संशयः ॥
मातृकार्णं समुच्चार्य्य केशवाय इति स्मरेत् ।कीर्त्त्यै च मनसा युक्तमित्यादि न्यासमाचरेत् ।केशवाय ततः कीर्त्त्यै कान्त्यै नारायणाय च ॥
”इत्याद्यगस्त्यसंहितावचनाच्चायं क्रमः । न तुकेशवकीर्त्तिभ्यां नम इति । तथा भुक्तिमुक्ति-मिच्छता अयं न्यासः कर्त्तव्यः श्रीबीजादिकः ।यथा । श्रीं अं केशवाय कीर्त्त्यै नम इत्यादि ।तथा च गौतमीये ।“एवं प्रविन्यसेन्न्यासं लक्ष्मीबीजपुरःसरम् ।स्मृतिं धृतिं महालक्ष्मीं प्राप्यान्ते हरितांव्रजेत् ॥
”ततस्तत्त्वन्यासपीठन्यासर्ष्यादिन्यासविष्णुपञ्जरा-दिन्यासान् कुर्य्यात् । तत्त्वन्यासादयस्तु ग्रन्थ-गौरवभिया नोक्ताः ॥
* ॥
ततो ध्यायेत् ।“उद्यत्कोटिदिवाकराभमनिशं शङ्कं गदांपङ्कजंचक्रं बिभ्रतमिन्दिरावसुमतीसंशोभिपार्श्वद्बयम् ।कोटीराङ्गदहारकुण्डलधरं पीताम्बरं कौस्तुभो-द्दीप्तं विश्वधरं स्ववक्षसि लसच्छ्रीवत्सचिह्नं भजे ॥
”एवं ध्यात्वा मानसैः संपूज्य शङ्खस्थापनंकुर्य्यात् । तत्र वैष्णवपात्रं गौतमीये ।“ताम्रपात्रन्तु विप्रर्षे विष्णोरतिप्रियं मतम् ।तथैव सर्व्वपात्राणां मुख्यं शङ्खं प्रकीर्त्तितम् ॥
मृत्पात्रञ्च तथा प्रोक्तं स्वर्णं वा राजतं तथा ।पञ्चपात्रं हरेः शुद्धं नान्यत्तत्र नियोजयेत् ॥
”नेवेद्यदाने तु तत्रैव ।“स्वर्णे वा ताम्रपात्रे वा रौप्ये वा पङ्कजे दले ॥
”आगमकल्पद्रुमे ।“हैरण्यं राजतं कांस्यं ताम्रं मृण्मयमेव वा ।पालाशं श्रीहरेः पात्रं नैवेद्ये कल्पयेद्बुधः ॥
”पुरश्चरणचन्द्रिकायाम् । सुवर्णे राजते रैत्येइत्यादि ॥
* ॥
ततः सामान्यपीठपूजा-नन्तरं विमलादिशक्तिसहितपीठमन्वन्तं पूजांकृत्वा पुनर्ध्यात्वा मूलेन कल्पितमूर्त्तावावाह-नादिपञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्य्यन्तं विधाय आव-रणपूजां कुर्य्यात् । अग्न्यादिचतुष्कोणेषु दिक्षुच ओँ क्रुद्धोल्काय हृदयाय नमः इत्यादिनापूजयेत् ॥
* ॥
ततः केशरेषु पूर्व्वादि ओँ नमःनं नमः मों नमः नां नमः रां नमः यं नमःणां नमः यं नमः । ततो दलेषु पूर्व्वादिदिक्षुओँ वासुदेवाय नमः । एवं सङ्कर्षणाय प्रद्युम्नायअनिरुद्धाय । अग्न्यादिकोणदलेषु ओँ शान्त्यैनमः एवं श्रियै सरस्वत्यै रत्यै । ततः पत्राग्रेषुपूर्व्वादि ओँ चक्राय नमः एवं शङ्खाय गदायैपद्माय कौस्तुभाय मुषलाय खड्गाय वन-मालायै । तद्बहिरग्रे ओँ गरुडाय नमः ।दक्षिणे ओँ शङ्खनिधये नमः । वामे ओँ पद्म-निधये नमः । पश्चिमे ओँ ध्वजाय नमः । अग्नि-कोणे ओँ विघ्नाय नमः । नैरृते ओँ आर्य्यायेनमः । वायुकोणे ओँ दुर्गायै नमः । ईशानेओँ सेनान्यै नमः । एवं सर्व्वत्र । तद्बहि-रिन्द्रादीन् वज्रादीश्च पूजयित्वा धूपदीपौ दत्त्वानैवेद्यं दद्यात् ॥
* ॥
यथा । नैवेद्यमानीयदेवतायै मूलेन पाद्यार्घाचमनीयं दत्त्वा फडितिमन्त्रेण नैवेद्यं संप्रोक्ष्य चक्रमुद्रयाभिरक्ष्ययमिति मन्त्रण दोषसमूहं संशोष्य रमिति दोषंसंदह्य वामकरसौधधाराभिपूर्णं वमिति मन्त्रेणअमृतीकृत्य मूलमन्त्रमष्टधा जपेत् । ततोवमिति धेनुमुद्रयामृतीकृत्य गन्धपुष्पाभ्यां संपूज्यकृताञ्जलिः सन् हरिं प्रार्थयेत् । अस्य मुखतोमहः प्रसवेदिति विभाव्य स्वाहान्तं मूलमुच्चार्य्यनैवेद्ये जलं दद्यात् । ततो मूलमुच्चार्य्य एतन्नैवेद्यंअमुकदेवतायै नमः । ततो नैवेद्यं हस्ताभ्या-मुद्धृत्य ओँ निवेदयामि भवते जुषाणेदं हवि-र्हर इति नैवेद्यं समर्प्य अमुकदेवतायै एतज्जल-ममृतोपस्तरणमसीति जलं दत्त्वा वामहस्तेग्रासमुद्रां प्रदर्श्य दक्षिणहस्तेन प्राणादिमुद्राःप्रदर्शयेत् । * । यथा । ओँ प्राणाय स्वाहेतिकनिष्ठानामिके अङ्गुष्ठेन स्पर्शयेत् । ओँ अपा-नाय स्वाहेति तर्ज्जनीमध्यमे अङ्गुष्ठेन स्पर्शयेत् ।ओँ व्यानाय स्वाहेति मध्यमानामे अङ्गुष्ठेनस्पर्शयेत् ओँ उदानाय स्वाहेति तर्ज्जनीमध्यमा-नामा अङ्गुष्ठेन स्पर्शयेत् । ओँ समानायस्वाहेति सर्व्वाङ्गुलीरङ्गुष्ठेन स्पर्शयेत् । ततःअङ्गुष्ठाभ्यामनामिकाग्रं स्पृशन् ब्रौं नमः परायअन्तरात्मने अनिरुद्धाय नैवेद्यं कल्पयामीतिनैवेद्यमुद्रां प्रदर्श्य मूलमुच्चार्य्य अमुकदेवतांतर्पयामीति चतुर्द्धा संतर्प्य अमुकदेवतायैएतज्जलममृतापिधानमसि इति जलं दत्त्वाआचमनीयादिकं दद्यात् ॥
* ॥
वैष्णवे तुनैवेद्यदाने सर्व्वत्रायमेव विधिः । ततः सामान्य-पूजापद्धत्युक्तक्रमेण विसर्ज्जनान्तं कर्म्म समा-पयेत् ॥
अस्य पुरश्चरणं षोडशलक्षजपः ।तथा च ।“विकारलक्षं प्रजपेन्मनुमेनं समाहितः ।तद्दशांशं सरसिजैर्जुहुयान्मधुराप्लुतैः ॥
”इति तन्त्रसारः ॥
स्मृत्युक्तविष्णुपूजा आह्निकतत्त्वादौ द्रष्टव्या ॥
* ॥
शिवस्याष्टमूर्त्तिपूजानन्तरं तत्रैव विष्णोरष्टमूर्त्ति-पूजा यथा, --“कृता पूजा मया देवि अष्टमूर्त्तेः शिवस्य च ।यथा हि परमेशानि तच्छृणुष्व वरानने ॥
”इत्युपक्रम्य ।“कृत्वा पूजां महेशानि कूण्डल्या बाह्यवेष्टने ।अष्ट विष्णोर्म्महेशानि नामानि शृणु कामिनि ॥
उग्रं विष्णुं महाविष्णुं ज्वलन्तं संप्रतापनम् ।नृसिंहं भीषणं भीमं मृत्युमृत्युं प्रकीर्त्तितम् ।एतान् विष्णून् महेशानि यथा संपूज्य तच्छृणु ॥
समुखादिक्रमाद्देवि पूजयेद्विष्णुमव्ययम् ।तन्मन्त्रं शृणु चार्व्वङ्गि ज्ञानसारं वरानने ॥
”ओँ उग्राय विष्णवे नमः । ओँ महाविष्णवेनमः । ओँ ज्वलन्ताय विष्णवे नमः । ओँ संप्र-तापनाय विष्णवे नमः । ओँ नृसिंहाय विष्णवेनमः । ओँ भीषणाय विष्णवे नमः । ओँ भीमायविष्णवे नमः । ओँ मृत्युञ्जयाय विष्णवे नमः ।“इति पूजां महेशानि कृत्वा हि परमेश्वरि ।विष्णुज्ञानं मया प्रोक्तं सर्व्वशक्तिसमन्वितम् ॥
”इति लिङ्गार्च्चनतन्त्रे ७ पटलः ॥
तस्य नमस्कारस्तत्फलादिश्च यथा, --सूत उवाच ।“मुक्तिहेतुमनाद्यन्तमजमक्षयमव्ययम् ।यो नमेत् सर्व्वलोकस्य नमस्यो जायते नरः ॥
विष्णुमानन्दमद्वैतं विज्ञानं सर्व्वगं प्रभुम् ।प्रणमामि सदा भक्त्या चेतसा हृदयालयम् ॥
योऽन्तस्तिष्ठन्नशेषस्य पश्यतीशः शुभाशुभम् ।तं सर्व्वसाक्षिणं विष्णुं नमस्ये परमेश्वरम् ॥
साध्येनापि नमस्कारप्रयुक्तश्चक्रपाणये ।संसारतृणवर्गाणामुद्वेजनकरो हि सः ॥
कृष्णे स्फुरज्जलधरोदरचारुकृष्णेलोकाधिकारिपुरुषे परमेऽप्रेमेये ।एकोऽपि चारुगुणमात्रकृतप्रणामःसद्यः श्वपाकमपि शोधयितुं समर्थः ॥
प्रणम्य दण्डवद्भूमौ नमस्कारेण योऽर्च्चयेत् ।स यां गतिमवाप्नोति न तां क्रतुशतैरपि ॥
दुर्गसंसारकान्ताराकूपारमभिधावताम् ।एकः कृष्णनमस्कारः अस्ति तीरस्य देशकः ॥
आसीनो वा शयानो वा तिष्ठन् वा यत्र तत्र वा ।नमो नारायणायेति मन्वेकशरणो भवेत् ॥
नारायणेति शब्दोऽस्ति वागस्ति वशवर्त्तिनी ।तथापि नरके घोरे पतन्तीति किमद्भुतम् ॥
चतुर्मुखायुर्यदि कोटिवक्त्रोभवेन्नरः कोऽपि विशुद्धचेताः ।सर्व्वे गुणानामयुतैकदेशंवदेन्न वा देववरस्य विष्णोः ॥
व्यासाद्या मुनयः सर्व्वे स्तुवन्तो मधुसूदनम् ।मतिक्षयान्निवर्त्तन्ते न गोविन्दगुणक्षयात् ॥
अवशेनापि यन्नाम्नि कीर्त्तिते सर्व्वपातकैः ।पुमान् विमुच्यते सद्यः सिंहत्रस्तैर्मृगैरिव ॥
सकृदुच्चरितं येन हरिरित्यक्षरद्वयम् ।बद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति ॥
स्वप्नेऽपि नामस्मृतिरादिपुंसःक्षयं करोत्यक्षयपापराशिम् ।प्रत्यक्षतः किं पुनरत्र पुंसांसंकीर्त्तिते नाम्नि जनार्द्दनस्य ॥
नमः कृष्णाच्युतानन्त वासुदेवेत्युदीरितम् ।यैर्भावभावितैर्विप्र न ते यमपुरं ययुः ॥
शमायालं जलं वह्नेस्तमसो भास्करोदयः ।क्षान्तिः कलेस्त्वघौघस्य नामसंकीर्त्तनं हरेः ॥
क्व नाकपृष्ठगमनं पुनरायाति लक्षणम् ।क्व जपो वासुदेवेति मुक्तिबीजमनुत्तमम् ॥
गच्छतां दूरमध्वानं तृष्णामूर्च्छितचेतसाम् ।पाथेयं पुण्डरीकाक्षनामसंकीर्त्तनामृतम् ॥
नम इत्येव यो ब्रूयात्तद्भक्तः श्रद्धयान्वितः ।तस्याक्षयो भवेल्लोकः श्वपाकस्यापि शौनक ॥
संसारसर्पदष्टस्य निर्व्विचेष्टैकभेषजम् ।कृष्णेति वैष्णवं मन्त्रं जप्त्वा मुक्तो भवेन्नरः ॥
ध्यायन् कृते यजन् यज्ञैस्त्रेतायां द्वापरेऽर्च्चयन् ।यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्त्य केशवम् ॥
नूनं तत्कण्ठतालूकमथवाप्युपजिह्विका ।रोगाधारा न सा जिह्वा या न वक्ति हरे-र्गुणान् ॥
कुरुक्षेत्रेण किं तस्य काश्या वा शान्तिकेन वा ।जिह्वाग्रे वर्त्तते यस्य हरिरित्यक्षरद्वयम् ॥
विज्ञातदुष्कृतसहस्रसमावृतोऽपिश्रेयः परन्तु परिशुद्धिमभीप्समानः ।स्वप्नान्तरेऽपि किल योनिभयं न पश्ये-न्नारायणस्तुतिकथापरमो मनुष्यः ॥
”इत्यादि गारुडे नारायणभक्तिनमस्कारो नाम२३२ अध्यायः ॥
* ॥
सूत उवाच ।“असारभूते संसारे सारमेकं विनिर्द्दिशेत् ।असाराशेषलोकस्य सारमाराधनं हरेः ॥
दद्यात् पुरुषसूक्तेन यः पुष्पाण्यप एव वा ।अर्च्चितं स्यात्तदा चैव तेन सर्व्वं चराचरम् ॥
भातृवत् परिरक्षन्तं सृष्टिसंहारकारकम् ।यो न पूजयते विष्णुं तं विद्याद्ब्रह्मघातकम् ॥
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्व्वमिदं ततम् ।स्वकर्म्मणा तमभ्यर्च्च्य सिद्धिं विन्दन्ति मानवाः ॥
नरके पच्यते यस्तु यमेन परिभाषितः ।किं त्वया नार्च्चितो देवः केशवः केशिनाशनः ॥
उदकेनाप्यभावेन द्रव्याणामर्च्चितः प्रभुः ।यो ददाति स्वकं लोकं स त्वया किं न चार्च्चितः ॥
न तत् करोति सा माता न पिता नापिबान्धवाः ।यत् करोति हृषीकेशः सन्तुष्टः श्रद्धयार्च्चितः ॥
वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् ।विष्णुराराध्यते पन्था नान्यस्तत्तोषकारकः ॥
न दानैर्विविधैर्दत्तैर्न पुष्पैर्नानुलेपनैः ।तोषमेति महात्मासौ यथा भक्त्या जनार्द्दनः ॥
सम्पदैश्वर्य्यमाहात्म्यज्ञानसन्ततिकर्म्मणाम् ।विमुक्तेश्चैकतालभ्यं मूलमाराधनं हरेः ॥
प्रणामैस्तुष्यते विष्णुरेतद्बै परमं धनम् ।अन्यथा वा विशेषेण कस्तमर्च्चितुमर्हति ॥
”इति गारुडे पूजास्तुतिः २३३ अध्यायः ॥
* ॥
सूत उवाच ।“आलोक्य बहुशास्त्राणि विचार्य्य च पुनःपुनः ।इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा ॥
किं तस्य दानैः किं तीर्थैः किं तपोभिः किम-ध्वरैः ।यो नित्यं ध्यायते देवं नारायणमनन्यधीः ॥
षष्टितीथसहस्राणि षष्टितीर्थशतानि च ।नारायणप्रणामस्य कलां नार्हन्ति षोढशीम् ॥
प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपःकर्म्मादिकानि वै ।यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम् ॥
कृते पापेऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते ।प्रायश्चित्तन्तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम् ॥
मुहूर्त्तमपि यो ध्यायेन्नारायणमतन्द्रितः ।सोऽपि तद्गतिमाप्नोति किं पुनस्तत्परायणः ॥
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तेषु योगस्तस्य च योगिनः ।या काचिन्मनसो वृत्तिः सा भवत्यच्युताश्रयात् ॥
उत्तिष्ठन्निपतत्विष्णुं व्रजन् वै विवसंस्तथा ।भुञ्जन् स्वपंश्च जाग्रच्च गोविन्दं माधवं स्मरेत् ॥
स्वे स्वे कर्म्मण्यभिरतः कुर्य्याच्चित्तं जनार्द्दने ।एषा शास्त्रानुसारोक्तिः किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥
ध्यानमेव परो धर्म्मो ध्यानमेव परं तपः ।ध्यानमेव परं शौचं तस्मात् ध्यानपरो भवेत् ॥
नास्ति विष्णोः परं ध्येयं तपो नानशनात्परम् ।तस्मात् प्रधानमन्त्रोक्तं वासुदेवस्य चिन्तनम् ॥
यद्दुर्लभं पदं प्रार्थ्यं मनसो यन्न गोचरम् ।तदप्यप्रार्थितं ध्यातो ददाति मधुसूदनः ॥
प्रमादात् कुर्व्वतां कर्म्म प्रच्यवेताध्वरेषु यत् ।स्मरणादेव तद्विष्णोः संपूर्णं स्यादिति श्रुतिः ॥
ध्यानेन सदृशं नास्ति शोधनं पापकर्म्मणाम् ।आगामिदेहहेतूनां दाहकोऽप्येष पावकः ॥
विनिष्पन्नसमाधिस्तु मुक्तिमत्रैव जन्मनि ।प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्म्मचयोऽचिरात् ॥
यथाग्निरुद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः ।तथा चित्तस्थितो विष्णुर्योगिनां सर्व्वकिल्विषम् ॥
यथाग्निदाहात् कनकमपदोषं प्रजायते ।संश्लिष्टं वासुदेवेन मनुष्याणां तथा मनः ॥
गङ्गास्नानसहस्रेषु पुष्करस्नानकोटिषु ।यत् पापं विलयं याति स्मृते नश्यति तद्धरौ ॥
प्राणायामसहस्रैस्तु यत् पापं नश्यति ध्रुवम् ।क्षणमात्रेण तत् पापं हरेर्ध्यानात् प्रणश्यति ॥
एकस्मिन्नप्यतिक्रान्ते मुहूर्त्ते ध्यानवर्ज्जिते ।दस्युभिर्म्मथितेनेव युक्तमाक्रन्दितं भृशम् ॥
कलिप्रभावो दुष्टोक्तिः पाषण्डानां तथोक्तयः ।न क्रमेरन् मनस्तस्य यस्य चेतसि केशवः ॥
सा तिथिस्तदहोरात्रं स योगः स च चन्द्रमाः ।लग्नं तदेव विख्यातं यत्र प्रस्मर्य्यते हरिः ॥
सा हानिस्तन्महच्छिद्रं सा चान्धजडमूकता ।यन्मुहूर्त्तं क्षणं वापि वासुदेवो न चिन्त्यते ॥
कलिः कृतयुगन्तस्य कलिस्तस्य कृते युगे ।हृदये यस्य गोविन्दो यस्य चेतसि नाच्युतः ॥
यस्याग्रतस्तथा पृष्ठे गच्छतस्तिष्ठतोऽपि वा ।गोविन्दे नियतं चित्तं कृतकृत्यः सदैव सः ॥
वासुदेवे मनो यस्य जपहोमार्च्चनादिषु ।तस्यान्तरायो मैत्रेय देवेन्द्रत्वादिकं फलम् ॥
असंत्यज्य च गार्हस्थमतप्त्वा च महत्तपः ।छिनत्ति वैष्णवीं मायां केशवार्पितमानसः ॥
क्षमां कुर्व्वन्ति क्रुद्धेषु दयां मूर्खेषु मानवाः ।मुदञ्च धर्म्मशीलेषु गोविन्दे हृदयस्थिते ॥
ध्यायेन्नारायणं देवं स्नानादिषु च कर्म्मसु ।प्रायश्चित्तं हि सर्व्वस्य दुष्कृतस्येति विश्रुतम् ॥
लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराभवः ।येषामिन्दीवरश्यामो हृदयस्थो जनार्द्दनः ॥
कीटपक्षिगणानाञ्च हरौ संन्यस्तचेतसाम् ।ऊर्द्ध्वमेव गतिं मन्ये किं पुनर्ज्ञानिनां नृणाम् ॥
वासुदेवतरुच्छाया नातिशीता न घर्म्मदा ।नरकद्वारशमनी सा किमर्थं न सेव्यते ॥
न च दुर्व्वाससः शापो वज्रञ्चापि शचीपतेः ।हन्तुं समर्थो हि सखे हृद्गते मधुसूदने ।वदतस्तिष्ठतोऽन्यद्वा स्वेच्छया कर्म्म कुर्व्वतः ।नापयाति यदा चिन्ता सिद्धां मन्ये च धारणाम् ॥
ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्त्तीनारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः ।केयूरवान् कनककुण्डलवान् किरीटीहारी हिरण्मयवपुर्धृतशङ्खचक्रः ॥
किमत्र बहुनोक्तेन युष्माकमधुना हरिम् ।स्मरताहर्निशं विष्णुमशेषदुरितापहम् ॥
न हि ध्यानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।श्वपाकेष्वपि भुञ्जानः पापं नैवात्र लिप्यते ॥
यदा चित्तं समासक्तं जन्तोर्व्विषयगोचरे ।यदि नारायणेऽप्येवं को न मुच्येत बन्धनात् ॥
प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरम् ।वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥
तत्रानया धारणया योगिनो यान्ति मे लयम् ।संसारकर्म्मणोऽप्येते यान्ति निर्ब्बीजतांद्विजाः ॥
”इति गारुडे ध्यानस्तुतिः २३४ अध्यायः ॥
तस्य माहात्म्यं यथा, --सूत उवाच ।“विष्णुचित्तो भवेद्भक्तस्तं यजेत नमेत् सदा ।तमेवैष्यति मुक्तैवमात्मानं हरितत्परः ॥
तद्दानं यत्र गोविन्दः सा कथा यत्र केशवः ।तत् कर्म्म यत्तदर्थाय किमन्यैर्ब्बहुभाषितैः ॥
सा जिह्वा या हरिं स्तौति तच्चित्तं यत्तदर्पितम् ।तावेव केवलौ श्लाघ्यौ यौ तत्पूजाकरौ करौ ॥
प्रणाममीशस्य शिरःफलं विदु-स्तदर्च्चनं पाणिफलं दिवौकसः ।मनःफलं तद्गुणकर्म्मचिन्तनंवाचस्तु गोविन्दगुणस्तवः फलम् ॥
मेरुमन्दरमात्रोऽपि राशिः पापस्य कर्म्मणः ।केशवं वैद्यमासाद्य दुर्व्याधिरिव नश्यति ॥
यत्किञ्चित् कुरुते कर्म्म पुरुषः साध्वसाधु वा ।सर्व्वं नारायणे न्यस्य कुर्व्वन्नपि न लिप्यते ॥
तृणादिचतुरास्यान्तं भूतग्रामं चतुर्व्विधम् ।चराचरं जगत् सर्व्वं प्रसुप्तं मायया तव ॥
यस्मिन्न्यस्तमतिर्न याति नरकं स्वर्गोऽपि यच्चि-न्तनेविघ्नो यत्र निवेशितात्ममनसो ब्राह्मोऽपिलोकोऽल्पकः ।मुक्तिं चेतसि संस्थितो जडधियां पुंसां ददा-त्यव्ययःकिञ्चित्रं दुरितं प्रयाति विलयं तत्राच्युतेकीर्त्तिते ॥
महता पुण्यपण्येन येन क्रोतोऽखिलं ध्रुवम् ।तस्य विष्णोः प्रसादेन इह कश्चित् प्रबुद्धति ॥
अग्निकार्य्यं जपं स्नानं विष्णोर्ध्यानञ्च पूजनम् ।गन्तुं दुःखोदधेः पारं कुर्य्युर्यत्र भवन्ति ते ॥
राष्ट्रस्य शरणं राजा पितरौ बालकस्य च ।धर्म्मश्च सर्व्वमर्त्यानां सर्व्वस्य शरणं हरिः ॥
ये नमन्ति जगद्योनिं वासुदेवं सनातनम् ।न तेभ्यो विद्यते तीर्थमधिकं मुनिसत्तम ॥
अनर्घरत्नपूजान्तु कुर्य्यात् स्वाध्यायमेव च ।तं समुद्दिश्य गोविन्दं ध्यानं नित्यमतन्द्रितः ॥
शूद्रं वा भगवद्भक्तं निषादं श्वपचं तथा ।द्विजजातिसमं मन्ये न याति नरकं नरः ॥
आदरेण यथा स्तौति धनवन्तं धनेच्छया ।तथा बुद्धिश्च कर्त्तारं को न मुच्येत बन्धनात् ॥
यथा जातबलो वह्निर्दहत्यार्द्रमपीन्धनम् ।तथाविधः स्मृतो विष्णुर्योगिनां सर्व्वकिल्विषम् ॥
प्रदीप्तं पर्व्वतं यद्वत् नाश्रयन्ति मृगादयः ।तद्वत् पापानि सर्व्वाणि योगाभ्यासरतं नरम् ॥
यस्य यावांश्च विश्वासस्तस्य सिद्धिश्च तावती ।एतावानिति कृष्णस्य प्रभावः परिमीयते ॥
विद्वेषादपि गोविन्दं दमघोषात्मजः स्मरन् ।शिशुपालो गतस्तत्त्वं किं पुनस्तत्परायणः ॥
अयं देवो मुनिर्वन्द्य एष ब्रह्मा बृहस्पतिः ।इत्याख्या जायते तावद्यावन्नार्च्चयते हरिम् ॥
”इति गारुडे विष्णुमाहात्म्यं २३५ अध्यायः ॥
तस्य पादोदकपानादिफलम् ।“हृदि रूपं मुखे नाम नैवेद्यमुदरे हरेः ।पादोदकञ्च निर्म्माल्यं भस्तके यस्य सोऽच्युतः ॥
नैवेद्यमन्नं तुलसीविमिश्रंविशेषतः पादजलं पिबेच्च ।योऽश्नाति नित्यं पुरतो मुरारेःप्राप्नोति सुप्रेमयुतां स भक्तिम् ॥
हत्यां हन्ति यदङ्घ्रिसङ्गतुलसी स्तेयञ्च पादोदकंनैवेद्यं बहुमद्यपानदुरितं गुर्व्वङ्गनासङ्गमम् ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे १० अध्यायः ॥
* ॥
तस्य नाम्नां व्युत्पत्तयो यथा, --पृथिव्युवाच ।“जातेषु शेषो भवसि तस्माच्छेषोऽसि कीर्त्तितः ॥
व्यसनोत्पत्तियुक्तेषु ब्रह्मेन्द्रवरुणादिषु ।यस्मान्न च्यवसे स्थानात्तस्मात् कीर्त्तयसेऽच्युतः ॥
ब्रह्माणमिन्द्रं रुद्रञ्च यमं वरुणमेव च ।निगृह्य हरसे यस्मात्तस्माद्धरिरिहोच्यसे ॥
सम्मानयसि भूतानि वपुषा यशसा श्रिया ।चिरेण वपुषा देव तस्माच्चासि सनातनः ॥
यस्माद्ब्रह्मादयो देवा मुनयश्चोग्रतेजसः ।न तेऽन्तं त्वधिगच्छन्ति तेनानन्तस्त्वमुच्यसे ॥
न क्षीयसे न क्षरसे कल्पकोटिशतैरपि ।तस्मात्त्वमक्षरत्वाच्च विष्णुर्वेति प्रकीर्त्त्यसे ॥
विष्टब्धञ्च त्वया सर्व्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् ।जगद्विष्टम्भनाच्चैव विष्णुर्वेति प्रकीर्त्त्यसे ॥
विष्टभ्य तिष्ठसे नित्यं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
सयक्षगन्धर्व्वनरं समहद्भूतपन्नगम् ।व्याप्य त्वामेव विशते त्रैलोक्यं सचराचरम् ।तस्माद्बिष्णुरिति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भवा ॥
नारा इत्युच्यते आपः ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।अयनं तस्य तत्पूर्व्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥
युगे युगे प्रनष्टां गां विष्णो विन्दसि तत्त्वतः ।गोविन्देति ततो नाम्ना प्रोच्यसे ऋषिभिस्तथा ॥
हृषीकाणीन्द्रियाण्याहुस्तत्त्वज्ञानविशारदाः ।ईशित्वे वर्त्तसे ह्येषां हृषीकेशस्तथोच्यसे ॥
वसन्ति त्वयि भूतानि ब्रह्मादीनि युगक्षये ।त्वं वा वससि भूतेषु वासुदेवस्तदुच्यसे ॥
सङ्कर्षयसि भूतानि कल्पे कल्पे पुनः पुनः ।ततः सङ्कर्षणः प्रोक्तस्तत्त्वज्ञानविशारदैः ॥
प्रत्यूहेन न तिष्ठन्ति सदेवासुरराक्षसाः ।प्रतिद्युः सर्व्वधर्म्माणां प्रद्युम्नस्तेन चोच्यते ॥
निरोधो विद्यते यस्मान्न ते भूतेषु कश्चन ।अनिरुद्धस्ततः प्रोक्तः पूर्व्वमेव महर्षिभिः ॥
”इति मात्स्ये २२२ अध्यायः ॥
* ॥
विष्णुलोकगमनकारणं यथा, --“कर्म्मभोगी सकामः स्यान्निष्कामो निरुपद्रवः ।स याति देहं त्यक्त्वा च पदं विष्णोर्निरामयम् ।पुनरागमनं नास्ति तेषां निष्कामिणां सति ॥
ये सेवन्ते च द्विभुजं कृष्णमात्मानमेव च ।गोलोकं ते नरा यान्ति दिव्यरूपविधारिणः ॥
ये च नारायणं भक्त्या सेवन्ते च चतुर्भुजम् ।वकुण्ठं यान्ति ते सर्व्वे दिव्यरूपविधारिणः ॥
सकामिनो वैष्णवाश्च गत्वा वैकुण्ठमेव च ।भारतं पुनरायान्ति तेषां जन्म द्विजातिषु ॥
कालेन ते च निष्कामा भवन्त्येव क्रमेण च ।भक्तिञ्च निर्म्मलां बुद्धिं तेभ्यो दास्यति निश्चितम् ॥
हरिभक्ताश्च निष्कामाः स्वधर्म्मरहिता द्विजाः ।तेऽपि यान्ति हरेर्लोकं क्रमाद्भक्तिबलादहो ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २४ अध्यायः ॥
विष्णु शृङ्खलः,
पुं,
 योगविशेषः । यथा, मात्स्ये ।“द्वादशी श्रवणस्पृष्टा स्पृशेदेकादशीं यदा ।स एष वैष्णवो योगो विष्णु शृङ्खलसंज्ञितः ॥
तस्मिन्नुपोष्य विधिवन्नरः सङ्क्षीणकल्मषः ।प्राप्नोत्यनुत्तमां सिद्धिं पुनरावृत्तिदुर्ल्लभाम् ॥
”इति ॥
विष्णु धर्म्मोत्तरे द्वितीयविष्णु शृङ्खलयोगमाह ।“एकादशी द्वादशी च वैष्णव्यमपि भं भवेत् ।तद्विष्णुशृङ्खलं नाम विष्णुसायुज्यकृद्भवेत् ।तस्मिन्नुपोषणाद्गच्छेच्छ्वेतद्वीपपुरं ध्रुवम् ॥
”इति श्रीहरिभक्तिविलासे १५ विलासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
विष्णु स्त्री विष--व्यापने नुक् । १ व्यापके परमेश्वरे अमरः“यस्मात् विश्वमिदं सर्वं तस्य शक्त्या महात्मनः । तस्मा-देवोच्यते विष्णुर्विशधातोः प्रवेशनात्” इत्युक्तेः विश--प्रवेशेनु पृषो० इत्यपि बोध्यम् । २ वह्नु ३ शुद्धे ४ वसुदेवतायांधरणिः । ५ धर्मशास्त्रकारके मुनिभेदे च “मन्वत्रिवि-ष्णुहारीते” ति याज्ञ० ६ तद्दैवते श्रवणनक्षत्रे ज्यो० त० ।
Capeller
German
वि॑ष्णु
m.
 N. eines Gottes.
Grassman
German
víṣṇu, a., m. [von 2. viṣ], 1〉 a., wirksam, vom Soma ({623, 8}) und Indra ({61, 7})
doch lassen beide Stellen auch die andere Deutung zu
2〉 m., Eigenname eines Gottes, der die Welt in drei Schritten durchschreitet, und auf seinen drei Fussspuren Segen zurücklässt
an seiner höchsten Fussspur wohnen die Seligen ({154, 5}. _{154, 6})
und die ganze Welt und alle Wesen werden durch den weitschreitenden (urukramá, urugāyá) bewahrt und erhalten ({154, 4}
_{615, 1} u. s. w.). Er ist des Indra Genosse [vgl. índrāvíṣṇū] beim Somatrunke ({155, 1}
{213, 1}
[Page1310] {768, 4} {775, 3}
{812, 6}) und in der Vritraschlacht ({156, 4}
{314, 11}
{461, 2}
{615, 5}
{709, 12})
bald erscheint er von Indra gesandt ({164, 36}
{686, 10}) oder gekräftigt, bald empfängt Indra von ihm Kraft, besonders dadurch, dass er diesem den Soma bereitet ({939, 2}). Ausserdem wird er am häufigsten neben Puschan genannt ({90, 5}
{186, 10}
{400, 3}
{458, 11}
{462, 9}
{551, 9}
{560, 1}
{647, 8}
{892, 5}
{1023, 4})
ferner neben den Maruts [vgl. marútvat], neben dem Tvaschtar, der die Leibesfrucht gestaltet, während Vischnu den Mutterschoos befruchtet ({1010, 1}) und neben andern Gottheiten (savitṛ́, vā́ta, sū́ria, aśvínā u. s. w.). Er führt den Beinamen śipiviṣṭá. — Vgl. noch die Adj. girikṣít, eṣá, purudasmá, sumájjāni, ághnat, máh, niṣiktapā́.
-o 2〉 {90, 5}
{156, 1}. _{156, 3}
{314, 11}
{400, 2}
{510, 8}
{615, 1}—_{615, 3}. _{615, 6}. _{615, 7}
{616, 2}. _{616, 6}. _{616, 7}
{647, 8}
{692, 7}
{709, 12}.
-us 1〉 (índras) {61, 7}. — 2〉 {22, 16}—_{22, 18}
{85, 7}
{90, 9}
{154, 2}
{156, 4}. _{156, 5}
{186, 10}
{192, 3}
{289, 10}
{400, 4}
{403, 3}
{458, 11}
{490, 13}
{491, 12}
{551, 9}
{609, 8}
{616, 3}. _{616, 4}
{632, 27}
{635, 9}
{645, 14}
{686, 10}
{827, 3}
{891, 1}
{892, 5}
{918, 11}
{939, 2}
{954, 2}
{1010, 1}
{1021, 3}
{1023, 4}.
-um 2〉 {288, 14}
{400, 3}
{462, 9}
{489, 14}
{552, 9}
{555, 5}
{560, 1}
{802, 5}
{967, 3}. _{967, 5}.
-unā 2〉 {213, 1}
{405, 9} (neben sómena)
{461, 2}
{655, 1}.
-ave 2〉 {154, 3}
{155, 1}
{156, 2}
{299, 7}
{441, 1}
{616, 1}
{645, 12}
{745, 3}
{746, 2}
{768, 4}
{775, 3}
{777, 20}
{812, 6}.
-os [Ab.] 2〉 {1007, 1}—_{1007, 3}.
-os [G.] 2〉 kármāṇi {22, 19}
paramám padám {22, 20}. _{22, 21}
padé paramé {154, 5}
padám upamám {357, 3}
vīríāṇi {154, 1}
vídharmani {164, 36}
prabhṛthé {225, 11}
{556, 5}
dvéṣāṃsi {441, 8}(?)
vikrámaṇeṣu {629, 12}
vikrámaṇam {841, 3}
śúṣmam {640, 3}
janitā́ {808, 5}.
-os [G. dreisilbig, víṣṇuas zu sprechen] 2〉 śárma {651, 10}.
-avi [L.] 1〉 máde sutásya {623, 8}. — 2〉 {632, 16}.
Burnouf
French
विष्णु विष्णु
m.
 (विश् pénétrer
sfx. नु) Agni
Sūrya, un des Vasus
Viṣṇu, le dieu qui s'incarne, l'époux de
Lakṣmī.
Qqf. homme pieux et saint.
विष्णुक्रान्ता
f.
 (क्रम्) clitoria ternatea, bot.
विष्णुगृह
n.
 np. de ville et de pays.
विष्णुदैवत्या
f.
 le 12ᵉ jour de la quinzaine lunaire.
विष्णुपद
n.
 la station de Viṣṇu, c-à-d. le méridien, Vd.
Le ciel.
La mer de lait.
Le lotus du nombril de Viṣṇu. -- F.
[ई] une des 12 सङ्क्रान्तिस् ou entrées du Soleil dans les
signes du zodiaque.
Le Gange.
विष्णुरथ
m.
 Garuḍa, oiseau de Viṣṇu.
विष्णुलिङ्गी
f.
 caille.
विष्णुवल्लभा
f.
 echites caryophyllata
ocymum sanctum
bot.
विष्णुवाहण
m.
 (वह्) Garuḍa.
Stchoupak
French
विष्णु-
m.
n.
 d'un dieu solaire qui fait partie de la trinité hindoue
-त्व- nt. nature de V.
-मय- -ई- a. émanant de V., appartenant à
V., de la nature de V.
-मती-
f.
n.
 d'une princesse.
°गाथा-
f.
pl.
 hymne à Viṣṇu.
°गुप्त-
m.
n.
 de Cāṇakya
d'un Bouddha.
°चक्र- nt. disque de Viṣṇu.
°दत्त- a. v. donné par V.
m.
n.
 de Parīkṣit
de divers hommes.
°दूत-
m.
 messager de Viṣṇu.
°पद- nt. zénith, ciel
n.
 d'un Tīrtha
d'une colline sacrée
-ई-
f.
 Gange.
°पुराण- -क- nt. titre d'un grand Purāṇa.
°मित्र-
m.
n.
 d'homme
personnage indéterminé cité dans les manuels
à titre d'exemple : un tel.
°यशस्-
m.
n.
 de Kalki
de son père.
°रत- a. v. = °दत्त-।
°शक्ति-
m.
n.
 d'un prince
°शक्ति-तनया- °शक्ति-दुहितृ-
f.
 fille
de Viṣṇu.
°शर्मन्-
m.
n.
 de divers hommes (not. de Brâhmanes) dont l'auteur du
Pañcatantra et du Hitopadeśa.
°सहस्र-नामन्- nt. les 1, 000 noms de Viṣṇu, section du MhBh.
°स्वामिन्-
m.
n.
 de divers hommes.