शूल (zUla)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 शूल mn.  (-लः-लं)
	 1. Sharp pain in general,  or especially in the belly, 
as colic,  &c.,  or in the joints,  from rheumatism or gout.
	 2. A
weapon,  a pike,  a dart.
	 3. An iron pin or spit.
	 4. A banner,  an
ensign. 
	 5. An astrological Yoga,  that of the 9th lunar mansion. 
6. Death,  dying.
	 7. A stake for impaling criminals.
	 f.
  (-ला)
	 1. A
whore.
	 2. An instrument used for putting criminals to death,  a
stake for impaling them. 
 E.
  शूल् to disease,  &c.,  aff.
   अच् or क ।

Capeller Eng

English

 शूल m.
  n.
  spit,  esp.
    turn spit (for roasting)
 pike,  spear, 
esp.
    that of Śiva
 any sharp or acute pain
 pain,  woe i.g.
  
 m.
  & f.
  आ
a stake for impaling criminals. 

Yates

English

 शूल (लः-लं) 1.
m.
  n.
  Pike,  blade, 
spit
 sharp pain
 death
 ban-
ner
 astrological
yoga. 1.
f.
  A
whore
 stake for impaling.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

शूल 	-	 zUla 	-	 m.
  	-	  stake
शूल 	-	 zUla 	-	 m.
  	-	  pike
शूल 	-	 zUla 	-	 m.
  	-	  spear
शूल 	-	 zUla 	-	 m.
 n.
  	-	  spit
शूल 	-	 zUla 	-	 m.
 n.
  	-	  banner
शूल 	-	 zUla 	-	 m.
 n.
  	-	  pain
शूल 	-	 zUla 	-	 m.
 n.
  	-	  stake for impaling criminals
शूल 	-	 zUla 	-	 m.
 n.
  	-	  death
शूल 	-	 zUla 	-	 m.
 n.
  	-	  sharp iron pin or stake
शूल 	-	 zUla 	-	 m.
 n.
  	-	  flag
शूल 	-	 zUla 	-	 m.
 n.
  	-	  sorrow
शूल 	-	 zUla 	-	 m.
 n.
  	-	  any sharp instrument or pointed dart
शूल 	-	 zUla 	-	 m.
 n.
  	-	  grief
शूल 	-	 zUla 	-	 m.
 n.
  	-	  spike
शूल 	-	 zUla 	-	 m.
 n.
  	-	  any sharp or acute pain
शूल 	-	 zUla 	-	 m.
 n.
  	-	  lance

 
   शूल  zUla m.
 n.
   stake for impaling criminals  
   श्मशानशूल  zmazAnazUla n.
   stake used for impaling criminals in a burning-grounds     
            

 
   शूल  zUla m.
 n.
   stake for impaling criminals   
   श्मशानशूल  zmazAnazUla n.
   stake used for impaling criminals in a burning-grounds    

Wilson

English

 शूल r. 1st cl. (शूलति)
To disorder,  to distemper or disease.
To make a loud noise.
To impale,  to transfix.

 शूल
mn.  (-लः-लं)
1 Sharp pain in general,  or especially in the belly,  as cholic,  &c. or in the
joints,  from rheumatism or gout.
2 A weapon,  a pike,  a dart.
3 An iron pin or spit.
4 A banner,  an ensign. 
5 An astrological Yoga,  that of the 9th lunar mansion. 
6 Death,  dying.
f.
  (-ला)
1 A whore.
2 An instrument used for putting criminals to death,  a stake for impaling
them. 
E.
  शूल to disease,  &c.,  aff.
   अच्.

Apte

English

शूलः [śūlḥ] लम् [lam],  लम् [शूल्-क]

A sharp or pointed weapon,  pike,  dart,  spear,  lance.

The trident of Śiva. 

An iron-spit (for roasting meat upon)
 शूले संस्कृतं शूल्यम् cf.
   अयःशूल.

A stake for impaling criminals
 (बिभ्रत्) स्कन्धेन शूलं हृदयेन शोकम् Mk.*
  1.21
 Ku.*
  5.73.

Any acute or sharp pain. 

Colic.

Gout,  rheumatism. 

Death.

A banner,  an ensign. 

Selling
 selling or salable object
 'अट्टमन्नं शिवो वेदः शूलो विक्रय उच्यते' इति कोशः
 अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः । केशशूलाः स्त्रियो राजन् भविष्यन्ति युगक्षये ॥ Mb.
 *  3.188.42
 अट्टशूलाः कतिपये पट्टने$स्मिन् प्रतिष्ठिताः Viś. Guṇa. 438. (शूलाकृ 'to roast on an iron-spit'.) Comp.
   -अग्रम् the point of a pike. -अङ्कः an epithet of Śiva
 ये समाराध्य शूलाङ्कम् भवसायुज्यमागताः Mb.
 *  1.7.46. -अवतंसित a.
  impaled on a Śūla
 पश्यतु पिमद्यैव शूलावतंसितम् Dk.*
  2.1. -आरोपः,  -आरोपणम् impalement. -गवः an ox fit for a spit (an offering to Rudra). -ग्रन्थिः f.
  a kind of Dūrvā grass. -घातनम् iron-filings. -घ्न a.
  a sedative,  anodyne. -द्विष m.
  asa foetida.  -धन्वन्,  -धर,  -धारिन्,  -ध्रुक्,  -पाणि,  भृत् m.
  epithets of Śiva
 अधिगतधवलिम्नः शूलपाणेरभिख्याम् Śi.*
  4.65
 R.*
  2.38. -नाशनम् white sochal salt. -पालः the keeper of a brothel. -योगः a particular grouping of stars.-शत्रुः the castor-oil plant. -रथ a.
  impaled. -हन्त्री a kind of barley. -हस्तः a lancer. -हृत् m.
  asa foetida. 

Apte 1890

English

 शूलः 
लं [शूल्-क] 1 A sharp or pointed weapon,  pike,  dart,  spear,  lance. 
2 The trident of Śiva. 
3 An iron-spit (for roasting meat upon)
 शूले संस्कृतं शूल्यम्
 cf. अयः शूल. 
4 A stake for impaling criminals
 (बिभ्रत्) स्कंधेन शूलं हृदयेन शोकं Mk. 10. 21,  Ku. 5. 73. 
5 Any acute or sharp pain. 
6 Colic. 
7 Gout,  rheumatism. 
8 Death. 
9 A banner,  an ensign. (शूलाकृ ‘to roast on an iron-spit’). 
Comp. 
अग्रं the point of a pike. 
ग्रंथिः f. a kind of Dūrvā grass. 
घातनं iron-filings. 
घ्न a. sedative,  anodyne. 
द्विष् m. asa fœtida. 
धन्वन्,  
धर,  
धारिन्,  
धृक्,  
पाणि,  
भृत् m. epithets of Śiva
 अधिगतधवलिम्नः शूलपाणेरभिख्यां Śi. 4. 65
 R. 2. 38. 
नाशनं white sochal salt. 
शत्रुः the castor-oil plant. 
स्थ a. impaled. 
हंत्री a kind of barley. 
हस्तः a lancer. 
हृत् m. asa Fœtida. 

Monier Williams Cologne

English

 शू॑ल mn.  (ifc.  f(आ). ) a sharp iron pin or stake,  spike,  spit (on which meat is roasted),  RV.
   &c.
   &c.
  

 any sharp instrument or pointed dart,  lance,  pike,  spear (esp.   the trident of Śiva),  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 a stake for impaling criminals (शूलम् आ-√ रुह्,  ‘to be fixed on a stake,  suffer impalement’
 with Caus.
  of आ-√ रुह्,  ‘to fix on a stake,  have any one [acc.  ] impaled’ cf.
   शूलाधिरोपित &c.
  ),  Mn.
  
 MBh.
   &c.
  

 any sharp or acute pain (esp.   that of colic or gout),  Kāv.
 
 VarBṛS.
 
 Suśr.

 pain,  grief,  sorrow,  MBh.
  
 Hariv.

 death,  L.
 

 a flag,  banner,  L.
 

 =
  -योग (q.v.),  VarBṛS.
 

Monier Williams 1872

English

 शूल,  अस्,  अम्,  m. n. any sharp or acute pain
pain in the stomach,  colic
 rheumatism,  gout
 any
sharp or pointed weapon,  a pike,  dart,  spear,  lance, 
spike
 the trident of Śiva
 a sharp iron pin or spit
(on which meat is roasted)
 a stake for impaling
criminals
 a banner,  ensign
 the ninth astronomical
Yoga
 death,  dying
 (आ),  f. a stake for impaling
criminals
 a harlot,  prostitute
 [cf. Slav. sūliza.]
—शूल-गव,  a kind of animal sacrifice.
—शूल-
ग्रन्थि,  इस्,  f. ‘having sharp knots, ’ a kind of Dūrvā
grass (= माला-दूर्वा).
—शूल-घातन,  अम्,  n.
‘pain-destroying, ’ iron rust or filings.
—शूल-घ्न, 
अस्,  ई,  अम्,  removing or allaying sharp pain,  sedative, 
anodyne
 (अस्),  m. a kind of plant (= तुम्बुरु)।
—शूल-द्विष्,  ट्,  m. ‘enemy to colic, ’ Asa Fetida.
—शूल-धन्वन्,  आ,  m. ‘having a trident for a
bow, ’ epithet of Śiva.
—शूल-धर,  अस्,  m. ‘spear-
holder,  trident-holder, ’ epithet of Śiva
 (आ),  f.
epithet of Durgā.
—शूल-धारिन्,  ई,  इणी,  इ,  spear-
holding,  lance-bearing,  trident-holding
 (इणी),  f.
epithet of Durgā.
—शूल-धृक्,  m. (see धृक्, 
p. 459),  ‘trident-bearing, ’ epithet of Śiva
 (क्),  f.
epithet of Durgā.
—शूल-नाशन,  अम्,  n. ‘remov-
ing pain in the stomach, ’ white sochal salt.
—शूल-
पत्त्री,  f. a kind of grass (= शूली).
—शूल-पाणि, 
इस्,  m. ‘trident-handed, ’ epithet of Śiva (regarded
as the king of the Bhūtas)
 N. of the author of the
Prāyaścitta-viveka and of the Tithi-dvaidha-prakaraṇa
and of the Yājñavalkya-ṭīkā.
—शूल-पाणिन्,  ई,  इनी, 
इ,  holding or bearing a lance or spear.
—शूल-भृत्, 
त्,  m. ‘spear-holder, ’ an epithet of Śiva.
—शूल-
भेद,  अस्,  m.,  N. of a place.
—शूल-मुद्गर-
हस्त,  अस्,  आ,  अम्,  having a lance and mace in hand, 
armed with a lance and club.
—शूल-वेदना,  f.
sharp or acute pain.
—शूल-शत्रु,  उस्,  m. ‘hostile
to colic, ’ the castor-oil plant,  Ricinus Communis.
—शूल-स्थ,  अस्,  आ,  अम्,  fixed on a stake,  impaled.
—शूल-हन्त्री,  f. ‘colic-removing, ’ a kind of barley
(= यवानी).
—शूल-हस्त,  अस्,  m. ‘lance-handed, ’
a man armed with a lance,  lancer,  pikeman.
—शूल-
हृत्,  त्,  m. ‘removing colic, ’ Asa Fetida.
—शूला-
कृ,  cl. 8. P. -करोति,  &c.,  to roast on a spit.
—शूलाकृत (°ल-आक्°),  अस्,  आ,  अम्,  roasted on a
spit,  &c.
 (अम्),  n. roasted meat.
—शूलाग्र (°ल-
अग्°),  अम्,  n. the point of a pike or stake,  &c.
—शूलेश्वरी-तीर्थ,  अम्,  n.,  N. of a Tīrtha.
—शू-
लोत्खा (°ल-उत्°),  f. the medicinal plant Serratula
Anthelmintica.
—शूलोद्यत-कर (°ल-उद्°),  अस्, 
आ,  अम्,  with uplifted spear in hand.

Macdonell

English

 शूल śū́la,  m.
  n.
  V. C.: roasting spit
 C.: 🞄spike,  dart,  spear (esp. of Śiva)
 acute pain,  🞄esp. colic
 banner,  ensign (rare)
 a certain 🞄constellation with which all the planets are 🞄in any three asterisms (rare)
 m.
  ā,  f.
  pointed 🞄stake for impaling criminals,  esp. thieves
 ā,  🞄f.  prostitute (rare).

Benfey

English

 शूल शूल (cf.  शो), 
 I. m.
  and n.
 
 1. A
pike,  a dart,  a weapon,  Sund. 1,  24
 Rām. 
5,  53,  53.
 2. An iron pin or spit.
 3.
A banner.
 4. Sharp pain,  Daśak. in
Chr. 190,  19
 Lass. 31,  18
 especially
in the belly,  as colic,  Rājat. 5,  53.
 5. Death.
 II. f.
  ला।
 1. A stake for
impaling criminals,  Pañc. 238,  1.
 2.
A whore.
 -- Comp.
  अ-काण्ड- (m.  n.
 ), 
sudden colic,  Rājat. 5,  53.
कर्ण-, 
m.
  and n.
  earache,  Suśr. 1,  55,  4.
कुक्षि-,  m.
  colic,  ib. 1,  219,  11
त्रि-, 
 I. n.
  a trident,  Rām.  5,  37,  38.
 II. m.
 
Śiva. दन्त- (m.  and n.
 ),  toothache, 
MBh. 12,  11267.

Apte Hindi

Hindi

शूलः
पुं*
  - शूल् + क
"पैना या नोकदार हथियार,  नुकीला काँटा,  नेज़ा,  बर्छी,  भाला"

शूलः
पुं*
  - शूल् + क
शिव का त्रिशूल

शूलः
पुं*
  - शूल् + क
लोहे की सलाख़ (जिस पर मांस भूना जाता है)

शूलः
पुं*
  - शूल् + क
एक स्थूण जिसके सहारे अपराधियों को सूली दी जाती थी (बिभ्रत्)

शूलः
पुं*
  - शूल् + क
तीव्र पीड़ा

शूलः
पुं*
  - शूल् + क
उदरशूल

शूलः
पुं*
  - शूल् + क
"गठिया,  जोड़ों में दर्द"

शूलः
पुं*
  - शूल् + क
मृत्यु

शूलः
पुं*
  - शूल् + क
"झण्डा,  ध्वज"

शूलम्
नपुं*
   - शूल् + क
"पैना या नोकदार हथियार,  नुकीला काँटा,  नेज़ा,  बर्छी,  भाला"

शूलम्
नपुं*
   - शूल् + क
शिव का त्रिशूल

शूलम्
नपुं*
   - शूल् + क
लोहे की सलाख़ (जिस पर मांस भूना जाता है)

शूलम्
नपुं*
   - शूल् + क
एक स्थूण जिसके सहारे अपराधियों को सूली दी जाती थी (बिभ्रत्)

शूलम्
नपुं*
   - शूल् + क
तीव्र पीड़ा

शूलम्
नपुं*
   - शूल् + क
उदरशूल

शूलम्
नपुं*
   - शूल् + क
"गठिया,  जोड़ों में दर्द"

शूलम्
नपुं*
   - शूल् + क
मृत्यु

शूलम्
नपुं*
   - शूल् + क
"झण्डा,  ध्वज"

शूलः
पुं*
  - शूल्+क
विक्रय

शूलः
पुं*
  - शूल्+क
बेचने योग्य पदार्थ

शूलः
पुं*
  - शूल्+क
नोकदार हथियार

शूलः
पुं*
  - शूल्+क
लोहे की सलाख

शूलः
पुं*
  - शूल्+क
किसी भी प्रकार का दर्द

शूलः
पुं*
  - शूल्+क
मृत्यु

L R Vaidya

English

 SUla {% m.n. %} 1. Any acute pain
colic
rheumatism
the trident of Śiva
a pike,  a spear,  a lance
an iron spit for roasting meat,  शूलेनान्विच्छतीत्यायःशूलिकः K.Pr.x.
a stake for impaling criminals,  K.S.v.73
death
an ensign,  a banner.(शूलाकृ ‘to roast on a spit.’)

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

३,  अग्नि,  अनल,  आज्यभुक्,  आज्याश,  उषर्बुध,  काल,  कृशानु,  कृष्णवर्त्मन्,  क्रम,  गुण,  गुप्ति,  जगत्,  ज्योति,  ज्वलन,  ज्वाल,  तपन,  तृतीय,  त्रय,  त्रिकटु,  त्रिकाल,  त्रिगत,  त्रिगुण,  त्रिजगत्,  त्रिनेत्र,  त्रिपदी,  त्रैत,  दह,  दहन,  दीप्ति,  द्युति,  धाम,  नेत्र,  पद,  पावक,  पुं,  पुर,  पुरुष,  पुष्कर,  ब्रह्मन्,  भुवन,  रत्न,  राम,  रुद्राक्ष,  रोहित,  लोक,  लोचन,  वचन,  वह्नि,  विक्रम,  विष्णु,  विष्णुक्रम,  वृत्त,  वैश्वानर,  शक्ति,  शिखा,  शिखिन्,  शिवनेत्र,  शूल,  सप्तार्चि,  सहोदर,  हरनयन,  हरनेत्र,  हव्यभुक्,  हव्यवाहन,  हव्याश,  हुतभुज्,  हुतवह,  हुताश,  हुताशन,  होतृ

Bopp

Latin

 शूल m. n. (ut videtur,  a r. शूल् s. अ) hasta. SU. 1. 14. 2. 3.
(Slav. sûliza id.)

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 Śūla,  n. of a rākṣasa king: Mmk 〔18.2〕.

Indian Epigraphical Glossary

English

 śūla (IE 7-1-2),  ‘three’
 cf. triśūla,  a trident.

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  शूल्
मूलधातुः:
   शूल
धात्वर्थः:
  रुजायाम् सङ्घाते च
गणः:
  भ्वादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  शूलति

धातुप्रदीपः

Sanskrit

शूलँ शूल  रूजायां, सङ्घाते च 
- शूलति ।  शूलम् ।। 526 ।।

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 [शूल] ,  3. f. आ Hetäre,  Kuṭṭanīm. 19.

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
सर्वला तोमरे शल्यं शङ्कौ शूले त्रिशीर्षकम् ।
-wordlist-
 
सर्वला (स्त्री),  तोमर (पुंक्ली),  शल्य (पुंक्ली),  शङ्कु (पुं),  शूल (पुंक्ली),  त्रिशीर्षक (क्ली)

Vedic Reference

English

 Śūla,  denoting the ‘spit, ’ used for roasting flesh on,  is found
in the Rigveda^1 and the later Brāhmaṇas.^2
1) i. 162,  11.
2) Śatapatha Brāhmaṇ,  xi. 4,  2,  4
7,  3,  2
 4,  3
 Chāndogya Upaniṣad, 
vii. 15,  3 (used at cremation and sug-
restive of roasting). The Śūla,  as the
weapon of Rudra,  is not mentioned till
the late Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa,  v. 11.
In the post-Vedic language the tri-śūla, 
or ‘trident, ’ is the regular emblem of
Śiva.
Cf. Zimmer,  Altindisches Leben,  271.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  शूलम्
Root:  शूल
Gender:  नपुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ pike
⇒ stake
⇒ spear
Shloka(s): 
3|3|14|2 ► दम्भेऽप्यथ पिनाकोऽस्त्री शूलशङ्करधन्वनोः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|197|2 ► मलोऽस्त्री पापविट्किट्टान्यस्त्री शूलं रुगायुधम्॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 3|3|14|2 ⇢ पिनाकः (पिनाक) (पुं) ⇒ falling dust, staff or bow of rudra-ziva, ziva's trident or three-pronged spear
➠ 3|3|14|2 ⇢ पिनाकम् (पिनाक) (नपुं) ⇒ falling dust, staff or bow of rudra-ziva, ziva's trident or three-pronged spear
➠ 3|3|197|2 ⇢ शूलः (शूल) (पुं)
➠ 3|3|197|2 ⇢ शूलम् (शूल) (नपुं)
Related word(s): 
उपाधि ➡ आयुधम्
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 शूल,  रुजायाम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (भ्वा०-पर०-सक०-सेट् ।) दीर्घी । शूलति लोकं रोगः ।इति दुर्गादासः ॥

 शूलः,  पुं,
   क्ली,
   (शूलति लोकानिति । शूल रोगे +अच् ।) रोगविशेषः । अस्त्रविशेषः । वर्शाइति भाला इति च भाषा । इत्यमरः ॥
 मृत्युः ।केतनः । विष्कम्भादिसप्तविंशतियोगान्तर्गत-नवमयोगः । इति मेदिनी ॥
 तद्योगजात-फलम् । यथा,  --“भीतो दरिद्रो दहिताप्रियश्चशूलोद्भवः शूल इव स्वबन्धोः ।विद्यामयाभ्यां रहितोऽथ शूलीकरोति लोके न हितं कदाचित् ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
सुतीक्ष्णः । अयःकीलः । इति धरणिः ॥
(यथा,  महाभारते । १ । १०७ । १२ ।“ततस्ते शूल आरोप्य तं मुनिं रक्षिणस्तदा ।प्रतिजग्मुर्महीपालं धनान्यादाय तान्यथ ॥
”)व्यथा । इति केचित् ॥
 विक्रे तव्यम् । यथा,  --“अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्यथाः ।प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यन्ति कलौ युगे ॥
”इति महाभारते आदिपर्व्व ॥
 * ॥
अथ शूलाधिकारः । तत्र शूलस्य सन्निकृष्टंनिदानमाह ।“दोषैः पृथक् समस्तामद्वन्द्वैःशूलोऽष्टधा भवेत्सर्व्वेष्वेतेषु शूलेषु प्रायेण पवनः प्रभुः ॥
”प्रभुः कर्त्ता ॥
 * ॥
 वातिकस्य विप्रकृष्टनिदान-संप्राप्तिलक्षणमाह ।“व्यायामपानादतिमैथूनाच्चप्रजागराच्छीतजलादिपानात् ।कलायमुद्गाढकिकोरदूषात्अत्यर्थरुक्षाध्यशनाभिघातात् ॥
कषायतिक्तातिविरूढजान्न-विरुद्धवल्लूरकशूष्कशाकैः ।विट्छुक्रमूत्रानिलसन्निरोधात्शोकोपवासादतिहास्यभाषात् ॥
वायुः प्रवृद्धो जनयेद्धि शूलंहृत्पृष्ठपार्श्वत्रिकवस्तिदेशे ।जीर्णे प्रदोषे च घनागमे चशीते च कोपं समुपैति गाढम् ॥
मुहर्मुहुश्चोपशमप्रकोपै-र्व्विण्मुत्रसंस्तम्भनतोदभेदैः ।सस्वेदनाभ्यञ्जनमर्द्दनाद्यैःस्निग्धोष्णभोज्यैश्च समं प्रयाति ॥
”व्यायामो मल्लयुद्धादिः । पानं गुरुगरयादि ।मैथनं स्त्रीसेवा । प्रजागरं रात्रौ । एषामति-योगात् । कलायस्त्रिपुटः । आढकी तुवरी ।कोरदूषकः कोद्रवः । अत्यर्थरूक्षद्रव्यसेवा ।अध्यशनं भुक्तस्योपरि भोजनम् । अभिघातोलोष्टादिभिः । कषायतिक्तरससेवा । विरूढजान्नंविरूढमङ्करितमन्नकलायशाकादि तज्जमन्नंभक्ष्यम् । वल्लूरं शुष्कमांसम् । तस्य शूलस्यदेशमाह । हृदयादिषु ॥
 * ॥
 तस्य हृच्छूलस्यपृथगपि लक्षणं पठति ।“कफपित्तावरुद्धस्तु मारुतो रसवर्द्धितः ।हृदिस्थः कुरुते शूलमुच्छ्वासस्यावरोधकम् ।स हृच्छूल इति ख्यातो रसमारुतकोपजः ॥
”पार्श्वशूलस्यापि लक्षणमाह ।कफं निगृह्य पवनः शूचीभिरिव निस्तुदन् ।पार्श्वस्थः पार्श्वयोः शूल कुर्य्यादाध्मानसंयु-तम् ।तेनोच्छ्वसिति वक्त्रेण नरोऽन्नञ्च न काङ्क्षति ।निद्राञ्च नाप्नु यादेष पार्श्वशूलः प्रकीर्त्तितः ॥
”वस्तिशूलस्यापि लक्षणमाह ।“संरोधात् कुपितो वायुरस्थि संश्रित्थ तिष्ठति ।वस्तिवङ्क्षणनाडीषु ततः शूलस्तु जायते ॥
”विण्मु त्रवातसंरोधी वस्तिशूलः स उच्यते ॥
”प्रकृतमनुसरति । जीर्णे भुक्ते ॥
 प्रदोषे रात्र्या-गमे रात्रिभवशीतेन वातप्रकोपात् । घनागमेवर्षासु मेघोदये च ॥
 * ॥
 तथैव पैत्तिकमाह ।क्षारातितीक्ष्णोष्णविदाहितैल-निष्पावपिण्याककूलत्थयूषैः ।कट्वम्लसौवीरसुराविकारैःक्रोधानलायासरविप्रतापैः ॥
ग्राम्यातियोगादशनैर्विदग्धैःपित्तं प्रकुप्याशु करोति शूलम् ।तृण्मोहदाहार्त्तिकरं हि नाभ्यांसस्वे दमूर्च्छाभ्रमशोषयुक्तम् ॥
मध्यं दिने कुप्यति चार्द्धरात्रेनिदाघकाले जलदात्यये च ।शीतेऽतिशीतैः समुपैति शान्तिंसुस्वादुशीतैरपि भोजनैश्च ॥
”निष्पावो राजमाषः । सौवीरं सन्धानभेदः ।सुराविकारैः । परिपक्वान्नसन्धानसमुत्पन्ना सुरामता । तस्या विकारैः । रविप्रतापः आतपः ।ग्राम्यातियोगो मैथुनाधिक्यम् । विदाहीत्यु-क्त्वापि अशनैर्व्विदग्धैरिति बोधयति । अवि-दाहिवस्तुनोऽपि पित्तवशाद्विदाहित्वं भवति ।जलदात्यये शरदि । शीते शीतकाले । शीतै-र्व्वातादिभिः ॥
 * ॥
 श्लैष्मिकमाह ।“आनुपवारिजकिलाटपयोविकारै-र्म्मांसेक्षुपिष्टकृशरातिलशस्कुलीभिः ।अन्यै र्व्वलासजनकैरपि हेतुभिश्चश्लेष्मा प्रकोपमुपगम्य करोति शूलम् ॥
हृल्लासकाससदनारुचिसंप्रसेकै-रामाशये स्तिमितकोष्ठशिरोगुरुत्वैः ।भुक्तैः सदैव हि रुजं कुरुतेऽतिमात्रंसूर्य्योदयेऽथ शिशिरे कुसुमागमे च ॥
”आनूपं बहुजलदेशजं भक्ष्यम । वारिजं शालू-कादि । किलाटः ।“पक्वं दध्ना समं क्षीरं विज्ञेया दधिकूर्च्चिका ।तक्रेण तक्रकूर्च्चो स्यात्तयोः पिण्डः किला-टकः ॥
”पयोविकारः पायसादिः । पिष्टं माषादि ।अन्यैः गुर्व्वादिभिः स्तिमितमार्द्रचर्म्मावगुण्ठित-मिव यत् कोष्ठं शिरश्च तयोर्गुरुत्वैः सह ।सूर्य्योदय इति त्रिधाविभक्तदिवसप्रथमभाग-स्योपलक्षणम् । शिशिरे तत्र कफस्यातिसञ्च-यात् । कुसुमागमे वसन्ते ॥
 * ॥
 द्वन्द्वजमाह ।“द्विदोषलक्षणैरेतैर्व्विद्याच्छूलं द्विदोषजम् ॥
”त्रिदोषजमाह ।“सर्व्वेषु देशेषु समस्तलिङ्गंविद्याद्भिषक् सर्व्वभवं हि शूलम् ।सुकष्टमेनं विषवज्रतुल्यंविवर्ज्जनीयञ्च वदन्ति तज्ज्ञाः ॥
”सर्व्वेषु देशेषु हृत्पृष्ठपार्श्वत्रिकवस्तिनाभ्यामाश-येषु । सर्व्व भवं त्रिदोषजं शूलं विन्द्यात् । सुकष्ट-साध्यं विषवज्रतुल्यं मारणात्मकत्वात् ॥
 * ॥
आमजमाह ।“आटोपहृल्लासवमीगुरुत्वंस्तैमित्यमानाहकफप्रसेकैः ।कफस्य लिङ्गेन समानलिङ्ग-मामोद्भवं शूलमुदाहरन्ति ॥
कफस्य कफशूलस्य । आमोद्भवं आमादुद्भवोयस्य तं शूलम् । अत्रामाच्छूले जाते पश्चा-द्दोषसम्बन्धः । अतएव शूलस्याष्टत्वमुक्तम् । सच प्रथममामाशये भवतिपश्चात् सम्बन्धिदोषै-र्वस्तिनाभिहृत्पार्श्वकुक्षिषु भवति यथा दोष-सम्बन्धः ॥
 * ॥
 आमशूलस्य दोषविशेषेण देश-विशेषमाह ।“वातात्मकं वस्तिगतं वदन्तिपित्तात्मकं चापि वदन्ति नाभ्याम् ।हृत्पार्श्वकुक्षौ कफसन्निविष्टंसर्वेषु देशेषु च सन्निपातात् ॥
”हृत्पार्श्वकुक्षौ हृत्पार्श्वाभ्यां सहिते कुक्षौ ।कफसन्निविष्टं कफेनाविष्टम् ॥
 * ॥
 तन्त्रान्तरोक्त-मामशूलमाह ।“अतिमात्रं यदा भुक्तं पावके मृदुतां गते ।स्थिरीकृतन्तु तत् कोष्ठे वायुनावृत्य तिष्ठति ॥
यदान्नं न गतं पाकं तच्छूलं कुरुते भृशम् ।मूर्च्छाध्मानविदाहांश्च हृत्क्लेशं सविलम्बिकम्कम्पवातमतीसारं प्रमोहं जनयेदपि ।अविपाकोद्भवं शूलमेतमाहुर्म्मनीषिणः ॥
”अविपाकोद्भवं आमोद्भवमित्यर्थः ॥
 * ॥
 शूल-स्योपद्रवानाह ।“वेदनातितृषा मूर्च्छा आनाही गौरवं ज्वरः ।भ्रमोऽरुचिः कृशत्वञ्च बलहानिस्तथैव च ।उपद्रवा दशैवैते यस्य शूलस्य नास्ति सः ॥
”शलस्यैव भेदं परिणाममाह ।“स्वैर्निदानैः प्रकुपितो वायुः सन्निहितो यदाकफपित्ते समावृत्य शूलकारी भवेद्बली ॥
भुक्ते जीर्य्यति यच्छूलं तदेव परिणामजम् ॥
”स्वैर्निदानैरित्यादिना निदानपूर्विका संप्राप्ति-रुक्ता । भुक्ते जीर्य्यतीत्यादिना लक्षणमुक्तम् ।समावृत्य व्याप्य ॥
 * ॥
 अथान्नद्रवनामानं शूल-विशेषमाह ।“जीर्णे जीर्य्यत्यजीर्णे वा यच्छूलमुपजायते ।पथ्यापथ्यप्रयोगेण भोजनाभोजनेन वा ।न शमं याति नियमात् सोऽन्नद्रव उदाहृतः ॥
”नेदं शूलमसाध्यं चिकित्साभिधानात् ॥
 * ॥
 अथशूलस्य चिकित्सा ।“वमनं लङ्घनं स्वेदं पाचनं फलवर्त्तयः ।क्षारचूर्णानि गुटिकाः शस्यन्ते शूलशान्तये ॥
विज्ञाय वातशूलन्तु स्नेहस्वेदैरुपाचरेत् ।शूलशल्याकुलस्य स्यात् स्वेद एव सुखावहः ॥
मृत्तिकां सजलां पाकाद्धनीभूतां पटे क्षिपेत् ।कृत्वा तत्पोटलीं शूली तया स्वेदं विधापयेत् ॥
इति मृत्तिकास्वेदः ॥
“कार्पासास्थिकुलत्थिकातिलयवैरेरण्डमूला-तसी-वर्षाभूषणबीजकाञ्जिकयुतैरेकीकृतैर्व्वा पृथक्स्वेदः स्यादथ कूर्परोदरशिरःस्फिग्जानुपादा-ङ्गली-गुल्फस्कन्धकटीरुजो विजयते निःशेषवाता-र्त्तिहा ॥
”इति कार्पासास्थ्यादिस्वेदः ॥
“तिलैश्च गुटिकां कृत्वा भ्रामयेज्जठरोपरि ।शूलं सुदुस्तरं तेन शान्तिं गच्छति सत्वरम् ॥
नाभिलेपाज्जयेच्छूलं मदनं काञ्जिकान्वितम् ॥
मदनं मयनफलम् ॥
 * ॥
“विश्वमेरण्डमूलन्तु क्वाथं कृत्वा शृतं पिबेत् ।हिङ्गुसौवर्च्चलोपेतं सद्यः शूलनिवारणम् ॥
 * ॥
गुडशालियवाः क्षीरं सर्पिःपानं विरेचनम् ।जाङ्गलानि च मांसानि भेषजं पित्तशूलिनाम् ॥
”मणीरजतताम्राणां भाजनानि गुरूणि च ।तोयेनपरिपूर्णानि शूलस्योपरि धारयेत् ॥
 * ॥
विरेचनं पित्तहरं प्रशस्तंरमाश्च शस्ताः शशलावकानाम् । * ।सगुडां घृतसंयुक्तां भक्षयेद्वा हरीतकीम् ।प्रलिह्याच्छूलशान्त्यर्थं धात्रीचूर्णं समाक्षिकम् ॥
शाल्यन्नं जाङ्गलं मांसमरिष्टं कटुकं रसम् ॥
मधूनि जीर्णगोधूमं कफशूले प्रयोजयेत् ॥
”अरिष्टं भेषजक्वाथसिद्धं मद्यम् ॥
 * ॥
“लवणत्रयसंयुक्तं पञ्चकोलं सरामठम् ।सुखोष्णेनाम्बुना पीतं कफशूलं प्रणाशयेत् । *आमशूले क्रिया कार्य्या कफशूलप्रणाशिनी ।सेव्यमामहरं सर्व्वं मद्यमग्निविवर्द्धनम् ॥
 * ॥
तीक्ष्णायश्चूर्णसंयुक्तं त्रिफलाचूर्णमुत्तमम् ।प्रयोज्यं मधुसर्पिभ्यां सर्व्वशूलनिवारणम् ॥
”तीक्ष्णा राजिका ॥
 * ॥
“दारुहैमवतीकुष्ठशताहाहिङ्गुसैन्धवैः ।अम्लपिष्टैः सुखोष्णैश्च लिम्पेच्छूलयुतोदरम् ॥
मूलं वैल्वं तथैरण्डं चित्रकं विश्वभेषजम् ।हिङ्गु सैन्धवसंयुक्तं सद्यः शूलनिवारणम् ॥
”वातरोगान्तर्गताध्मानचिकित्सायां लिखितोनाराचनामा रसोऽन्यच्च विरेचनं शूले हितम् ॥
“कुष्माण्ड तनु कृत्वा तु छित्त्वा घर्म्मे विशोषयेत्स्थाल्यां निक्षिप्य तत् सर्व्वं पिधानेन विधाप्यच ॥
चुल्ल्यां निवेश्य वह्निञ्च ज्वालयेत् कुशलो जनः ।यथा तत्र भवेद्भस्म किन्त्वङ्गारो दृढो भवेत् ॥
तदा निर्व्वापयेच्छीतं चूर्णितं चूर्णयेत्तु तम् ।माषद्वयमितं तावच्छटीचूर्णञ्च मिश्रितम् ॥
जलेन भक्षयेन्नित्यं महाशूलाकुलो नरः ।असाध्यमपि यच्छूलं तदप्ये तेन शास्यति ॥
”इति कुष्माण्डक्षारः ॥
 * ॥
अथ परिणामशूलस्य चिकित्स ।“लङ्घनं प्रथमं कुर्य्याद्वमनं सविरेचनम् ।पक्तिशूलोपशान्त्यर्थं तत्र वान्तेर्विधिर्यथा ॥
पीत्वा तु क्षीरमाकण्ठमदनक्वाथसंयुतम् ।कान्तारकस्य पौण्ड्रस्य कोशकारस्य वा रसम्कषायं वाथ निम्बस्य कटुतुम्बीरसं वचाम् ।यथाविधि वमेद्धीमान् पक्तिशूलार्द्दितो जनः ॥
त्रिवृता च तथा दन्त्यास्तैलेनैरण्डजेन वा ।दत्तं विरेचनं सद्यः पक्तिशूलं निवारयेत् ॥
विडङ्गं तण्डुलं व्योषं त्रिवृद्दन्तिसचिक्रकम् ।सर्व्वाण्येतानि संगृह्य सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥
गुडेन मोदकान् कृत्वा खादेदुष्णेन वारिणा ।जयेत्त्रिदोषजं शूलं परिणामसमुद्भवम् ॥
”इति विडङ्गादि मोदकः ॥
 * ॥
“नागरतिलगुडकल्कं पयसा संपिष्य यः पुमान्लिह्यात् ।उग्रं परिणतिशूलं नश्येत्तस्य त्रिरात्रेण ।पीतं शम्बूकजं भस्म जलेनोष्णेन तत्क्षणात् ।पक्तिजं नाशयत्येव शूलं विष्णुरिवासुरान् ॥
लोहपथ्याकणाशुण्ठीचूर्णं समधुसर्पिषा ।विलिहन् विनिहन्त्येक शूलं हि परिणामजम् ॥
”इति पथ्यादिलोहम् ॥
 * ॥
“नारिकेलं सतोयश्च लवणेन सुपूरितम् ।मृदाववेष्टितं शुष्कं पक्वं गोमयवह्निना ॥
पिप्पल्या भक्षितं हन्ति शूलं हि परिणा-मजम् ।वातिकं पैत्तिकञ्चापि श्लेष्मिकं सान्निपातिकम् ॥
”इति नारिकेलक्षारः ॥
 * ॥
अथान्नद्रवस्य चिकित्सा ।“अन्नद्रावाख्ये शूले तु न तावत् स्वास्थ्यमश्नुतेयावत् कटुकपीताम्लमन्नं न च्छर्दयेद्द्रवम् ॥
जातमात्रे जरत्पित्ते शूलमाशु विनाशयेत् ।पित्तार्त्तं वमनं कृत्वा कफार्त्तञ्च विरेचनम् ॥
अत्रद्रवे च तत् कार्य्यं जरत्पित्ते यदीरितम् ।जरत्पित्तेऽपि तत् पथ्यं प्रोक्तमन्नद्रवे तु यत् ॥
आमपक्वाशये शुद्धे गच्छेदन्नद्रवः शमम् ।माषेण्डरीं सलवणां सुस्विन्नां तैलपाचिताम् ॥
तादृशीं सर्पिषा खादेदन्नद्रवनिपीडितः ।धात्रीफलभवं चूर्णमयश्चूर्णसमन्वितम् ।यष्टीचूर्णेन वा युक्तं लिह्यात् क्षौद्रेण तद्गदे ।श्यामकतण्डुलैः सिद्धं सिद्धं कोद्रवतण्डुलैः ॥
प्रियङ्गुतण्डुलैः सिद्धं पायसं मसितं हितम् ॥
”प्रियङ्गः कङ्गविशेषः ।“गौडिकं शौरणं कन्दं कुष्माण्डमपि भक्षयेत् ।कलाययवशक्तून् ता शक्तून् वा लाजसंयुतान् ॥
”गौडिकं गुडेन संस्कृतं पक्वान्नम् ॥
 * ॥
“कुलत्थशक्तू नथवा दध्नाद्याद्दधिकं तथा ॥
चणकानामथो शक्तून् कोद्रवस्यौदनं तथा ॥
”दधिकं दध्ना संस्कृतं भक्तम् । महेरि इतिलोके ॥
 * ॥
“गोधूममण्डकं तत्र सर्पिषा गुडसंयुतम् ॥
ससितं शीतदुग्धेन मृदितं क्वथितं हितम् ॥
अन्नद्रवो दुश्चिकित्स्यो दुर्व्विज्ञे यो महागदः ।तस्मात्तस्य प्रशमने परं यत्नं समाचरेत् ॥
अन्नद्रवे जरत्पित्ते वह्निर्मन्दो भवेद्यतः ।तस्मादत्रान्नपानानि मात्राहीनानि कारयेत् ॥
कलाययवगोधूमाः श्यामाकाः कोरदूषकाः ।राजमाषाश्च माषाश्च कुलत्थाः कङ्गुशालयः ॥
दधिलुप्तरसं क्षीरं सर्पिर्गव्यं समाहिषम् ।वास्तूकं कारवल्ली च कर्कोटकफलानि च ॥
वर्हिणो हरिणा मत्स्या रोहिताद्याः कपि-ञ्जलाः ।एतस्मिन्नामये शस्ता मता मुनिचिकित्सकैः ॥
”दधिलुप्तरसं दध्ना लुप्तः कृतो रसो यस्य तत् ।क्षोरं दधियुक्तं क्षौरमित्यर्थः ॥
 * ॥
“गुडामलकपथ्यानां चूर्णं प्रत्येकशः पलम् ।त्रिपलं लोहकिट्टस्य तत् सर्व्वं मधुसर्पिषा ॥
समालोड्य समश्नीयादक्षमात्रं प्रमाणतः ।आदिमध्यावसानेषु भोजनस्य निहन्ति तत् ॥
अन्नद्रवं जरत्पित्तमम्लपित्तं सुदारुणम् ।परिणामसमुत्थञ्च शूलं संवत्सरोत्थितम् ॥
”इति गुडमण्डूरम् ॥
 * ॥
“व्यायामं मैथुनं मद्यं लवणं कटुकं रसम् ।वेगरोधं शुचं क्रोधं विदलं शूलवान् त्यजेत् ॥
”इति शूलामपरिणामशूलान्नद्रवजरत्पित्ताधि-कारः । इति भावप्रकाशः ॥
 * ॥
 अपि च ।“अर्कपत्रं गृहीत्वा तु मन्दाग्नौ तापयेच्छनैः ।निष्पीड्य पूरयेत् कर्णौ कर्णशूलं विनश्यति ॥
 * ॥
साञ्जनञ्च घृतं क्षौद्रं लवणं ताम्रभाजने ।घृष्टं पयःसमायुक्तं चक्षुःशूलहरं परम् ॥
”साञ्जनञ्च इत्यत्र ताम्बूलञ्च इति वा पाठः ॥
“चूर्णमामलकस्यैव पीतं शूलहरं परम् ॥
”इति गारुडे १८३ । १९५ । १९४ अध्यायाः ॥
किञ्च ।“सामद्रं सैन्धवं क्षारो राजिका लवण विडम् ।कटु लोहरजः किट्टं त्रिवृत् शूरणकं समम् ॥
दधिगोमूत्रपयसा मन्दपावकपाचितम् ।एतच्चाग्निबलं चर्णं पिबेदुष्णेन वारिणा ॥
जीर्णे जीर्णे च भुञ्जीत माषादिघृतभोजनम् ।नाभिशूलं मूत्रशूलं गुल्मप्लीहभवञ्च यत् ॥
सर्वं शूलहरं चूर्णं जठरानलदीपनम् ।परिणामसमुत्थस्य शूलस्य च हितं परम् ॥
”इति गारुडे १९९ अध्यायः ॥
तस्य उपपापजत्वं यथा,  --“जलोदरयकृत्प्लीहशूलरोगव्रणानि च ।श्वासाजीर्णज्वरच्छर्द्दिर्भ्रममोहगलग्रहाः ।रक्तार्वुदविसर्पाद्या उपपापोद्भवा गदाः ॥
”इति शातातपीयकर्म्मविपाकः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 शूल रुजायां भ्वा०
  पर०
  अक० सेट् । शूलति अशूलीत् ।

 शूल पु०
  न०
  शूल--क । १ रोगभेदे २ त्रिशूले च अमरः । ३ व्य-थायां ४ मृत्यौ ५ सुतीक्ष्णे अयःफाले धरणिः । ६ चिह्नेमेदि० । ७ मुनिभेदे विष्कम्भादिषु ८ नवमे योगे च पु०
  ।९ विक्रेतव्ये “अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः ।केशशूलाः स्त्रियो राजन्! भविष्यन् युगक्षये” भा० व०१८८ अ० । अट्टशब्दे ९५ पृ० दृश्यम् । शूलरोगभेद नि-दानादिकं भावप्र० उक्तं यथा“अथ शूलाधिकारः । तत्र शूलस्य सन्निकृष्टं निदान-माह “दोषैः पृथक्समस्तामद्वन्द्वैः शूलोऽष्टधा भवेत् ।सर्वेष्वेतेषु शूलेषु प्रायेण पवनः प्रभुः (कर्त्ता)” । अथ वा-तिकस्य विप्रकृष्टं निदानं सम्प्राप्तिपूर्वकं लक्षणञ्चाह “व्या-यामयानादतिमैथुनाच्च प्रजागराच्छीतजलातिपानात् ।कलायमुद्गाढककोरदूषादत्यर्थरूक्षाध्यशनाभिधातात् । क-षायतिक्तातिविरूढजान्नविरुद्धवल्लूरकशुष्कशाकैः । विट्-च्छुक्रमूत्रानिलसन्निरोधाच्छोकोपवासादतिहास्यभाषात् ।वायुः प्रवृद्धो जनयेद्धि शूलं हृत्पृष्ठपार्श्वे त्रिकवस्तिदेशे ।जीर्णे प्रदोषे च घनागमे च शीते च कोपं समुपैतिगाढम् । मुहुर्मुहुश्चोपशमप्रकोपौ विण्मूत्रसंस्तम्भनतोद-भेदैः । संस्वेदनाभ्यञ्जनमर्दनाद्यैः सिग्धोष्णभोज्यैश्चशमं प्रयाति” । व्यायामो मल्लयुद्धादिः यानं तुरगरथादिमैथुनं स्त्रीसेवा प्रजागरो रात्रौ,  एषामतियोगात् शीत-लजलप्रभूतपानात् कलायस्त्रिपुटः आढकः तुवरीकोरदूषः कोद्रवः । अतिरूक्षद्रव्यसेवा,  अध्यशनं भुक्तस्यो-परि मोजनम् अभिधातो लोष्टादिभिः,  कषायतिक्तरस-सेवा विरूढजान्नम् विरूढमङ्कुरितमन्नम् कलायच-णकादि तज्जमन्नं भक्ष्यम् । वल्लूरकं शुष्कमांसम् । तस्यशूलस्य देशमाह हृदादिषु तत्र हृच्छूलस्य पृथगपिलक्षणं षठन्ति “कफपित्तावरुद्धस्तु मारुतो रसवर्द्धितः ।हृदिस्थः कुरुते शूलमुच्छासस्यावरोधकम् । स हृच्छूलइति ख्यातो रसमारुतकोपजः” । अथ पार्श्वर्शूलस्यापिलक्षणमाह “कफं निगृह्य पवनः सूचीभिरिव निस्तु-दन् । पार्श्वस्थः पार्श्वयोः शूलं कुर्य्यादाध्मानसंयुतम् ।तेनोच्छसिति वक्त्रेण नरोऽन्नञ्च न काङ्क्षति । निद्राञ्चनाप्नुयादेव पार्श्वशूलः प्रकीर्त्तितः” । वस्तिशूलस्यापिलक्षणमाह “संरोधात् कुपितो वायुर्वस्तिं संश्रित्य ति-ष्ठति । वस्तेरध्वनि नाडीषु ततः शूलोऽस्य जायते ।विण्मूत्रवातसंरोधी वस्तिशूलः स उच्यते” । प्रकृत-मनुसरति जीर्णे भुक्ते प्रदोषे रात्र्यागमे रात्रिभवशीतेन वातप्रकोपात् । घनागमे वर्षासु मेघोदयेच तथैव । पैत्तिकमाह “क्षारातितीक्ष्णोष्णविदाहि-तैलनिष्पावपिण्याककुलत्थयूपैः । कट्वम्लसौवीरसुराविकारैः क्रोधानलायासरविप्रतापैः । ग्राम्यातियोगाद-शगैर्विदग्धैः पित्तं प्रकुप्याथ करोति शूलम् । तृणूमोहदाहार्त्तिकरं हि नाभ्यां संस्वेदमूर्च्छाभ्रमशोषयुक्तम् ।मध्यंदिने कुप्यति चार्द्धरात्रे निदाघकाले जलटात्ययेच । शीते च शीतैः समुपैति शान्तिं सुस्वादुशीतैरतिभोजनैश्च” । निष्पावो राजमाषः । सौवीरं सन्धान-भेदः । सुराविकारैः “परिपक्वान्नसन्धानसमुत्पन्ना सुरामता” । तस्या विकारैः । रविप्रतापः आतपः । ग्राम्या-तियोगो मैथुनाधिक्यम् । विदाहीत्युक्त्वापि अशनैर्वि-दग्धैरिति वोधयति अविदाहिवस्तुनोऽप्रि पित्त-वशाद्दिदाहित्वं भवति । जलदात्यये शरदि । शीतैर्वा-तादिभिः । श्लैष्मिकमाह “आनूपबारिजकिलाटपयोवि-कारैर्मांसेक्षुपिष्टकृशरातिलशष्कुलीभिः । अन्यैर्बलास-जनकैरपि हेतुभिश्च श्लेष्मा प्रकोपमुपगम्य करोति शू-लम् । हृल्लासकाससदनारुचिसम्प्रसेकैरामाशये स्ति-मितकोष्ठशिरोगुरुत्वैः । भुक्ते सदैव हि रुजं कुरुते-ऽतिमात्रम् सूर्य्योदयेऽथ शिशिरे कुसुमागमे च” ।आनूपं बहुलजलदेशजं भक्ष्यम् । वारिजं शालूकादि“पक्वं दध्ना समं क्षीरं विज्ञेया दधिकूर्चिका । तक्रेणतक्रकूर्चीस्यात्तयोः पिण्डः किलाटकः” । पयोविकारःपायसादिः पिष्टं माषादिः । अन्यैः गुर्वादिभिः ।स्तिमितमार्द्रपटावगुण्ठितमिव यत्कोपं शिरश्च तयो-र्गुरुत्वैः सह । सूर्य्योदय इति त्रिधा विभक्तदिवसप्रथमभागस्योपलक्षणम् । शिशिरे तत्र कफस्यातिसञ्च-यात् । कुसुमागमे वसन्ते । द्वन्द्वजमाह “द्विदोषलक्षणै-रेतैर्विद्याच्छूलं द्विदोषजम् । सर्वेषु देशेषु च सर्व-लिङ्गं विद्याद्भिषक् सर्वभवं हि शूलम् । सुकष्टमेनंविषवज्रकल्पं विवर्जनीयं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः” । सर्वेघुदेशेषु हृत्पृष्ठपार्श्वत्रिकवस्तिनाभ्यामाशयेषु । सर्वभवं त्रिदोषजम् । आमजमाह “आटोपहृल्लासवमीगुरुत्वस्तैमित्यमानाहकफप्रसेकैः । कफस्य लिङ्गेन स-मानलिङ्गमामोद्भवं शूलमुदाहरन्ति” । अत्रामशूले जातेपश्चाद् दोषसम्बन्धः अतएवास्य शूलस्याष्टमत्वमुक्तम् ।म च प्रथममामाशये भवति पश्चात् सम्बन्धिभिर्दोषैर्वस्ति-नाभिहृत्पार्श्वकुक्षिषु भवति यथा दोषसम्बन्धः ।आमशूलस्य दोषविशेषेण देशविशेषमाह “वातात्मकंवस्तिगतं वदन्ति पित्तात्मकञ्चापि वदन्ति नाभ्याम् ।हृत्पार्श्वकुक्षौ कफसन्निविष्टं सर्वेषु देशेषु च सन्नि-पातात्” । हृत्पार्श्वकुक्षौ हृत्पार्श्वाभ्यां सहिते कुक्षौ ।कफसन्निविष्टं कफनाविष्टम् “वस्तौ हृत्कटिपार्श्वेषुस शूलः कफवातिकः ४ कुक्षौ हृन्नाभिमध्ये तु स शूलःकफपैत्तिकः ५ । दाहज्वरकरा घारो विज्ञेयो वातपैत्तिकः” । तन्त्रान्तरोक्तमामशूलमाह “अतिमात्रंयदा भुक्तं पावके मृदुताङ्गते । स्थिरीकृतन्तु तत्कोष्ठेवायुरावृत्य तिष्ठति । यदान्नं न गतं प्राकं तच्छूलंकुरुते भृशम् । मूर्च्छाध्मानं विदाहांश्च हृत्क्लेशं सविलम्बिकम् । कम्पं वान्तिमतीसारं प्रमेहं जनयेदपि ।अविपाकोद्भवं शूलमेतमाहुर्मनीषिणः” अविपाकोद्भवम्आमोद्भवमित्यर्थः । अथ श्लस्योपद्रवानाह “बेदनातितृषा मूर्च्छा आनाहो गौरवारुची । कासः श्वासो वमि-र्हिक्का शूलस्योपद्रवाः स्मृताः” । अथासाध्यत्वादिकमाह“एकदोषानुगः साध्यः कृच्छ्रसाध्यो द्विद्रोषजः । सर्वदो-षान्वितो घोरस्त्वसाध्यो भूर्य्युपद्रवः” । अथारिष्टमाह“वेदनातितृषा मूर्च्छा आनाहो गौरवं ज्वरः । भ्वमो-ऽरुत्तिः कृशत्वञ्च बलहानिस्तथैव च । उपद्रवा दशैवेतेयस्य शूलेषु,  नास्ति सः” । अथ शूलस्यैव भेदं परिमाण-माह “स्वैर्निदानैः प्रकुपितो वातः सन्निहितो यदा ।कफपित्ते समावृत्य शूलाकारो भवेद्बली । भुक्ते जी-र्य्यति यच्छूलं तदेव परिणामजम्” । स्वैर्निदानैरित्या-द्रिना निदानपूर्विका संप्राप्तिरुक्ता भुक्ते जीर्य्यतीत्या-दिना लक्षणमुक्तम् । समावृत्य व्याप्य । तस्य लक्षणमप्येतत्समासेनाभिधीयते । “आघ्मानाटोपविण्मूत्रविबन्धा-रतिवेपनैः । स्निग्धोष्णोपशमप्रायं वातिकं तद्वदेत् भि-षक् । तृष्णादाहारतिस्वेदकद्वम्ललवणोत्तरम् । शूलंशीतशमप्रायं पैत्तिकं लक्षयेत् बुधः । छर्द्दिहृल्लाससम्मोहस्वल्परुक् दीर्घसन्तति । कटुतिक्तोपशान्तौ च विज्ञेयञ्चकफात्मकम् । संसृष्टलक्षणं बुद्ध्वा द्विदोषं परिकल्पयेत् ।त्रिदोषजमसाध्यं स्यात् क्षीणमांसबलानलम्” । अथान्नद्रवनामानं शूलविशेषमाह “जीर्णे जीर्य्यति चाप्यन्नेयच्छूलमुपजायते । पथ्याप्रथ्यप्रयोगेण भोजनाभोज-नेन वा । न शमं याति नियमात्सोऽन्नद्रव उदाहृतः ।नेदं शूलमसाध्यं चिकित्साभिधानात्” ।अथ शूले पथ्यापथ्ये भावप्र० दर्शिते यथा“कलाययवगोधूमाः श्यामाकाः कोरदूषकाः । राज-माषाश्च कुलत्थाः कङ्गुशालयः । दधिलुप्तरसं क्षीरंसर्पिर्गव्यं समाहिषम् । वास्तुकं कारवल्ली च कर्कोटकफलानि च । वर्हिणो हरिणामत्स्या रोहिताद्याःकपिञ्जलाः । एतस्यिन्नामये शस्तामतामुनिचिकित्सकःदधिलुप्तरसं दध्ना लुप्तः कृतो रसो यस्य तत्क्षीरं दधि-युक्तं क्षीरभित्यर्थः । “व्यायामं मैथुनं मद्यं लवणं कटुकंरसम् । वेगरोधं शुच क्रोकं विदलं शूलवान् त्यजेत्” ।स च उपपातकचिह्नं यथोक्तं शाता० कर्मवि०“जलोदरयकृत्प्लोहशूलरोगव्रणानि च । श्वासा-जीर्णज्वरच्छर्दिभ्रममोहगलग्रहाः । रक्तार्बुदविसर्पाद्याउपपापापोद्भवा गदाः” ।

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

शूलँ शूल रुजायाम्
- शूलति  अच्-शूलम्  516

धातुवृत्तिः

Sanskrit

शूलँ शूल (अर्थः)  रुजायां,  सङ्घाते च
(शूलति शूलम्) संस्कृतं (शूल्यम्) ( सूत्रम्) शूलोखाद्यत् (इति सूत्रम्) इति सप्तम्यन्तत्संस्कृतमित्यर्थे यत् शूले पचति (शूलकारोति)शूले प्रोप्य पचतीत्यर्थः,  "शूलात्याके''इति कृञा योगे डाच् (डाचि बहुलं द्वे भवतः ) इति द्वित्वम्,  अव्यक्तानुकरणस्य डाजन्तस्य नेष्यतइत्युक्तत्वान्न् भवति "ऊयांदिच्विडाचश्च'' इति डाजन्तसय निपातत्वं गतित्वं च तत्र निपातत्वेऽव्ययत्वात्सोर्लुक्,  गतित्वात् शूलाकृत्येत्र "कुगतिप्रादयः'' इति समासे त्क्को ल्यप्,  अयःशूलेनान्विच्छति ( आयःशूलिकः ) "अयःशूलदण्डाजिनाभ्यां ठक्ठञौ'' इति तृतीयान्तादस्मादन्विच्छतीर्त्ये यथासंख्यं ठक् अयःशूलशब्देन क्रूराकार उच्यते 520

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“शूल रुजायां संघाते च”@} 2 ‘--रुजायाम्’ इति क्षीरस्वामि-चन्द्र-जैन-काशकृत्स्न-कातन्त्र-हेमचन्द्रादयः। 
 शूलकः-लिका,  शूलकः-लिका,  शुशूलिषकः-षिका,  शोशूलकः-लिका
   इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि भौवादिककूलतिवत् 3 ज्ञेयानि। 
 शूलम् = शस्त्रविशेषः,  शूली = शिवः,  ‘शिवः शूली महेश्वरः’ इत्यमरः। 
 शूलः = उदररोगविशेषः,  4 शूल्यम्,  5 शूलाकरोति,  6 शूलीकृत्य,  इमानि रूपाण्य- धिकान्यत्रेति विशेषः। 
 7
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१७४७)
 02 =>
  (१-भ्वादिः-५२६। सक। सेट्। पर।)
 03 =>
  (२४४)
 04 =>
  [[४। शूलेषु संस्कृतमित्यर्थे ‘शूलोखाद्यत्’ (४-२-१७) इति सप्तम्यन्तात् संस्कृत- मित्यर्थे यत्प्रत्ययस्तद्धितः।]]
 05 =>
  [[५। ‘शूलात् पाके’ (५-४-६५) इति पाकविषये डाच्प्रत्ययः। ‘ऊर्यादिच्त्रिडाचश्च’ (१-४-६१) इति गतिसंज्ञायाम्,  कृञोऽनुप्रयोगे ‘कुगतिप्रादयः’ (२-२-१८) इति समासः। शूलाकरोति मांसम्--शूले पचतीत्यर्थः।]]
 06 =>
  [[६। ‘शूली’ इति ऊर्यादिषु (१-४-६१) पाठ इत्यभ्युपगन्तॄणां मते गतिसंज्ञायां समासे ल्यपि रूपमेवम्। शूलीकृत्य = रुजां सम्पाद्य इत्यर्थः।]]
 07 =>
  [पृष्ठम्१३१३+ २७]

Capeller

German

 शू॑ल m.
  n.
  Spieß,  Bratspieß,  Wurßpieß, 
übertr. stechender Schmerz. m.
  u. f.
  आ
Pfahl (zum Außpießen).

Grassman

German

 śū́la,  m.,  n.,  Spiess [vgl. śūr].
-am {162, 11}.

Burnouf

French

 शूल शूल m.
  n.
  douleur aiguë,  colique,  lancination
		 par
ext. mort.
		 Lance,  pique,  dart
		 bannière,  drapeau
		 broche de
fer:
		 trident de Śiva.
		 Un des yogas astrologiques. -- F.
शूला pal pour empaler.
		 Prostituée.
शूलक m.
  cheval rétif. 
शूलघातन n.
  (हन्) paillettes du fer que l'on bat.
शूलधन्वन् m.
  Śiva.
शूलधर m.
  (दृ) Śiva.
शूलधृक् f.
  (धृष्) Durgā.
शूलनाशन n.
  (नश् au c.) sorte de sel blanc
antidysentérique.
शूलशत्रु m.
  le ricin,  bot.
शूलहस्त a. qui a une pique à la main. 
शूलहृत् m.
  (हृ) assa fœtida.
शूलाकृत a. (आ
 कृ) rôti à la broche.
शूलिक n.
  (sfx. इक) viande rôtie à la broche. -- M.
lièvre.
शूलिन् m.
  (sfx. इन्) Śiva [qui a un trident].
शूलिन m.
  (sfx. इन) ficus indica.
शूलोत्खा f.
  serratula anthelminthica,  bot.
शूलोद्यतकर a. (उत्
 यम्
 कर) qui a la lance en
arrêt ou dressée dans la main. 
शूल्य a. rôti à la broche.
		 Condamné au pal.

Stchoupak

French

 शूल-
 m.
  nt. verge de fer pointue,  broche (pour faire rôtir la
viande) 
 trait pointu,  pique (not. arme de Śiva) 
 pal (supplice) 
 douleur
lancinante (not. colique) 
 douleur
 (fig.,  chagrin 
 -आ- f.
  pal 
prostituée 
 -आ-कृ- mettre en broche 
 -इन्- (-इ-) a. qui a un trait
ou une pique,  armé de lance 
 qui a une colique 
 m.
  Śiva 
 -वत- nt. =
°वर-।
°धर- a. armé d'une pique (Rudra-Śiva) 
 °धृक्- id. 
 °पाणि-
qui a une pique à la main (Rudra-Śiva).
°पाल- m.
  tenancier de maison de prostitution. 
°प्रोत- a. v. empalé 
 m.
  n.
  d'un enfer.
°भृत्- m.
  Śiva,  cf.  °धर-।
°मुद्गर-हस्त- a. qui a une lance et une massue à la main. 
°वर- nt. sorte d'arme mythique.
°स्थ- a. empalé.
°हस्त- a. = °पाणि-।
शूलाग्र- nt. °पोइन्ते d'une pique ou d'un pal.
शूलाङ्क- a. marqué par la pique de Śiva.
शूलाधिरोपित- a. v. empalé.
शूलारोपण- nt. supplice du pal,  empalement.
शूलावतंसित- a. v. empalé.
शूला-कृत- a. v. rôti à la broche.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.