| YouTube Channel

पद (pada)

 
शब्दसागरः
English
पद r. 4th. cl. (औ) पदौ (पद्यते) r. 10th. cl. (पदयते) to go, to move. (ए) पदे
r. 1st. cl. (पदति) to stand fast. With अभि, prefixed, 1. To know,
to understand.
2. To see, to look. With अनु, To follow. With
आङ्, 1. To happen, to befall.
2. To gain.
3. To suffer misfortune.
4. To multiply.
5. To produce.
6. To come. With उत्, To be born
or produced. With उप, 1. To gain.
2. To be born.
3. To be near or
connected with. With उप, and सम्, To offer oblations. With प्र,
1. To gain, to acquire.
2. To commence. With प्र
and वि, To
establish, to enact. With प्रति, 1. To gain.
2. To assent, to agree or
promise.
3. To restore. With वि, To suffer misfortune or pain.
With वि, and आङ्, To injure or kill. With वि and उत्, To discri-
minate, to analyze. With सम्, 1. To thrive, to grow or increase.
2. To do, to execute, to perform.
3. To select. With सम्, and आङ्,
1. To arrive.
2. To finish. स्थैर्ये भ्वा० पर० सक० सेट् । गतौ दि० आ०
सक० अनिट् पक्षे अद० चु० आत्म० सक० सेट् ।
पद
n.
 (-दं)
1. A foot.
2. A footstep, the mark of a foot.
3. A word.
4. An inflected word.
5. A crude word.
6. A connected sentence.
7. Subject, thing, matter.
8. Preservation, defence 9. Industry,
application.
10. Disguise.
11. Place, site 12. Rank, station,
degree.
13. A mark, a spot.
14. A foot or rather line of a stanza.
15. A mode of writing the Vedas, in which the several words are
detached from one another.
16. A business, an affair.
17. (In
Arithmetic, ) Any one of a set of numbers the sum of which is
required, or the last of the series, a square-root.
18. To occupy.
19. Step, pace, 20. A trace, a mark.
m.
 (-दः) A ray of light.
E.
 पद्
to go,
aff.
 अच् or घञ्.
Capeller Eng
English
पद॑
n.
 (m. ) step, pace, stride
footstep, vestige, mark
footing, stand-point, place. spot, position, station
office, (high)
rank, dignity
object, cause, often adj. subject or obnoxious to (—°)
foot (also as a measure of length), quarter of a stanza, line
word or a
kind of base of a noun (g. )
also = पदपाठ
q.v.
 — पदेन on
foot
पदे पदे at every step, everywhere
पदं दा (or पदात्पदं
गम्*) make a step, stride
पदं कृ put the foot on or in, enter,
occupy (loc. )
C.
 bring together a person (acc. ) with (loc. or
acc.
w.
प्रति).
Yates
English
पद (दं) 1.
n.
 A foot, a footstep
a
state, a place
a word
a mark
a thing, &c.
m.
 Ray of light.
Spoken Sanskrit
English
पद - pada -
n.
 - step
सोपान - sopAna -
n.
 - step
सोपानं करोति { कृ } - sopAnaMkaroti{kR} - verb 8 - step
सोपाने सावधानम् - sopAnesAvadhAnam - phrase - Mindyoursteps.
क्रान्ति - krAnti -
f.
 - step
भङ्गी - bhaGgI -
f.
 - step
भूमि - bhUmi -
f.
 - step
भूमिका - bhUmikA -
f.
 - step
प्रक्रम - prakrama -
m.
 - step
क्रम - krama -
m.
 - step
क्रमण - kramaNa -
m.
 - step
पदन्यास - padanyAsa -
m.
 - step
पदपात - padapAta -
m.
 - step
पदविक्षेप - padavikSepa -
m.
 - step
पदविष्टम्भ - padaviSTambha -
m.
 - step
विक्रम - vikrama -
m.
 - step
पद् - pad -
m.
 - step
क्रान्त - krAnta -
n.
 - step
पदक - padaka -
n.
 - step
प्रगामन् - pragAman -
n.
 - step
पद - pada -
n.
 - footing
आरम्भते { आरभ् } - Arambhate { Arabh } - verb - gain a footing
आरभ्ते { आरभ् } - Arabhte { Arabh } - verb - gain a footing
आरभ्ति { आरभ् } - Arabhti { Arabh } - verb - gain a footing
आरम्भति { आरभ् } - Arambhati { Arabh } - verb - gain a footing
क्रमते { क्रम् } - kramate { kram } - verb - gain a footing
क्रामति { क्रम् } - krAmati { kram } - verb - gain a footing
प्रतिष्ठिति - pratiSThiti -
f.
 - firm stand or footing
त्रिप्रतिष्ठित - tripratiSThita -
adj.
 - having a threefold footing
प्रतिष्ठितमात्र - pratiSThitamAtra -
adj.
 - having just got a firm footing
बद्धमूल - baddhamUla -
adj.
 - one who has gained a firm footing
लब्धास्पद - labdhAspada -
adj.
 - one who has gained a footing or secured a position
पद pada
n.
 word or an inflected word or the stem of a noun in the middle cases and before some taddhitas
Wilson
English
पद r. 4th cl. (औ) पदौ (पद्व्यते) r. 10th cl.
(पदयते) To go, to move. (ए) पदे r. 1st cl. (पदति) To stand
fast.
With अभि prefixed,
1 To know, to understand.
2 To see, to look.
With अनु, To follow.
With आङ्,
1 To happen, to befall.
2 To gain.
3 To suffer misfortune.
4 To multiply.
5 To produce.
6 To come.
With उत्, To be born or produced.
With उप,
1 To gain.
2 To be born.
3 To be near or connected with.
With उप and सम्, To offer oblations.
With प्र,
1 To gain, to acquire.
2 To commence.
With प्र and वि, To establish, to enact.
With प्रति,
1 To gain.
2 To assent, to agree or promise.
3 To restore.
With वि, To suffer misfortune or pain.
With वि and आङ्, To injure or kill.
With वि and उत्, To discriminate, to analyze.
With सम्,
1 To thrive, to grow or increase.
2 To do, to execute, to perform.
3 To select.
With सम् and आङ्,
1 To arrive.
2 To finish.
पद
n.
 (-दं)
1 A foot.
2 A footstep, the mark of a foot.
3 A word.
4 An inflected word.
5 A crude word.
6 A connected sentence.
7 Thing.
8 Preservation, defence.
9 Industry, application.
10 Disguise.
11 Place, site.
12 Rank, station, degree.
13 A mark, a spot.
14 A foot or rather line of a stanza.
15 A mode of writing the Vedas, in which the several words are detached
from one another.
16 (In Arithmetic, ) Any one of a set of numbers the sum of which is required,
or the last of the series.
m.
 (-दः) A ray of light.
E.
 पद to go,
aff.
 अच् or घञ्.
Apte
English
पदम् [padam], [पद्-अच्]
A foot (said to be
m.
 also in this sense)
पदेन on foot
शिखरिषु पदं न्यस्य
Me.*
 13
अपथे पदमर्पयन्ति हि
R.*
 9.74 'set foot on (follow) a wrong road'
3.5
12.52
पदं हि सर्वत्र गुणैर्निधीयते 3.62 'good qualities set foot everywhere' i. e. command notice or make themselves felt
जनपदे न गदः पदमादधौ 9.4. 'no disease stepped into the country'
यदवधि न पदं दधाति चित्ते
Bv.*
 2.14
पदं कृ (a) to set foot in, on or over (lit. )
शान्ते करिष्यसि पदं पुनराश्रमे$स्मिन्
Ś.*
 4.2. (b) to enter upon or into, take possession of, occupy (fig. )
कृतं वपुषि नवयौवनेन पदम्
K.*
 137
कृतं हि मे कुतूहलेन प्रश्नाशया हृदि पदम् 133
so
Ku.*
 5.21
Pt.*
 1.24
कृत्वा पदं नो गले
Mu.*
 3.26 'in defiance of us'
(lit. planting his foot on our neck)
मूर्ध्नि पदं कृ 'to mount on the head of', 'to humble'
पदं मूर्ध्नि समाधत्ते केसरी मत्तदन्तिनः
Pt.*
 1.327
आकृतिविशेषेष्वादरः पदं करोति
M.*
 1 'good forms attract attention (command respect)
जने सखी पदं कारिता
Ś.*
 4
'made to have dealings with (to confide in)'
धर्मेण शर्वे पार्वतीं प्रति पदं कारिते
Ku.*
 6.14.
A step, pace, stride
तन्वी स्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा
Ś.*
 2.13
पदे पदे 'at every step'
अक्षमालामदत्त्वा पदात् पदमपि न गन्तव्यम् or चलितव्यम् 'do not move even a step'
&c.
पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती
V.*
 1.19 'the middle pace or stride of Viṣṇu.'
i. e. the sky (for mythologically speaking, the earth, sky, and lower world are considered as the three paces of Viṣṇu in his fifth or dwarf incarnation वामनावतार)
so अथात्मनः शब्दगुणं गुणज्ञः पदं विमानेन विगाहमानः
R.*
 13.1.
A foot-step, footprint, foot-mark
पदपङ्क्तिः
Ś.*
 3.7
or पदावली foot-prints
पदमनुविधेयं च महताम्
Bh.*
 2.28 'the foot-steps of the great must be followed'
पदैगृर्ह्यते चौरः
Y.*
 2.286.
A trace, mark, impression, vestige
रतिवलयपदाङ्के चापमासज्य कण्ठे
Ku.*
 2.64
Me.*
 37, 98
M.*
 3.
A place, position, station
अधो$धः पदम्
Bh.*
 2.1
आत्मा परिश्रमस्य पदमुपनीतः
Ś.*
 1, 'brought to the point of or exposed to trouble'
तदलब्धपदं हृदि शोकघने
R.*
 8.91, 'found no place in (left no impression on) the heart'
अपदे शङ्कितो$स्मि
M.*
 1, 'my doubts were out of place', i. e. groundless
कृशकुटुम्बेषु लोभः पदमधत्त
Dk.*
 162
Ku.*
 6.72
3.4
R.*
 2.5
9.82
कृतपदं स्तनयुगलम्
U.*
 6.35, 'brought into relief or bursting forth'.
Dignity, rank, office, station or position
भगवत्या प्रश्निकपदमध्यासितव्यम्
M.*
 1
यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयः
Ś.*
 4.18, 'attain to the rank or position,
&c.
स्थिता गृहिणीपदे 4.19
so सचिव˚, राज˚
&c.
Cause, subject, occasion, thing, matter, business, affair
व्यवहारपदं हि तत्
Y.*
 2.5
'occasion or matter of dispute, title of law, judicial proceeding'
Ms.*
 8.7
सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुषु
Ś.*
 1.22
वाञ्छितफलप्राप्तेः पदम्
Ratn.*
 1.6.
Abode, object, receptacle
पदं दृशः स्याः कथमीश मादृशाम्
Śi.*
 1.37
15.22
अगरीयान्न पदं नृपश्रियः
Ki.*
 2.14
अविवेकः परमापदां पदम् 2.3
के वा न स्युः परिभवपदं निष्फलारम्भयत्नाः
Me.*
 56
संपदः पदमापदाम्
H.*
 4.65.
A quarter or line of a stanza, verse
विरचितपदम् (गेयम्)
Me.*
 88, 15
M.*
 5.2
Ś.*
 3.14.
A complete or inflected word
सुप्तिडन्तं पदम्
P.
 I. 4.14. वर्णाः पदं प्रयोगार्हानन्वितैकार्थबोधकाः S. D.* 9
R.*
 8.77
Ku.*
 4.9.
A name for the base of nouns before all consonantal case-terminations except nom. singular.
Detachment of the Vedic words from one another, separation of a Vedic text into its several constituent words
वेदैः साङ्गपदक्रमोपनिषदैर्गायन्ति यं सामगाः
Bhāg.*
 12.13.1.
A pretext
अनिभृतपदपातमापपात प्रियमिति कोपपदेन कापि सख्या
Śi.*
 7.14.
A sqare root.
A part, portion or division (as of a sentence)
as त्रिपदा गायत्री.
A measure of length.
Protection, preservation
ते विंशतिपदे यत्ताः संप्रहारं प्रचक्रिरे
Mb.
 * 7.36.13.
A square or house on a chessboard
अष्टापदपदालेख्यैः Rām.
A quadrant.
The last of a series.
A plot of ground.
(In
Arith.
 ) Any one in a set of numbers the sum of which is required.
A coin
माता पुत्रः पिता भ्राता भार्या मित्रजनस्तथा । अष्टापदपदस्थाने दक्षमुद्रेव लक्ष्यते ॥
Mb.
 * 12.298.4. (com. अष्टापदपदं सुवर्णकार्षापणः).
A way, road
षट्पदं नवसंख्यानं निवेशं चक्रिरे द्विजाः
Mb.
 * 14.64.1.
Retribution (फल)
ईहोपरमयोर्नॄणां पदान्यध्यात्मचक्षुषा
Bhāg.*
 7.13.2. -दः A ray of light.Comp. -अङ्कः, चिह्नम् a foot-print. -अङ्गुष्ठः the great toe, thumb (of the foot). -अध्ययनम् study of the Vedas according to the पदपाठ q. v. -अनुग
a.
following closely, being at the heels of (gen. ).
suitable, agreeable to. (-गः) a follower, companion
एतान्निहत्य समरे ये चृ तस्य पदानुगाः । तांश्च सर्वान् विनिर्जित्य सहितान् सनराधिपान् ॥
Mb.
 * 3.12.6.
अनुरागः a servant.
an army. -अनुशासनम् the science of words, grammar. -अनुषङ्गः anything added to a pada.
अन्तः the end of a line of a stanza.
the end of a word. -अन्तरम् another step, the interval of one step
पदान्तरे स्थित्वा
Ś.*
 1
अ˚ closely, without a pause. -अन्त्य
a.
 final.-अब्जम्, -अम्भोजम्, -अरविन्दम्, -कमलम्, -पङ्कजम्, -पद्मम् a lotus-like foot. -अभिलाषिन्
a.
 wishing for an office.
अर्थः the meaning of a word.
a thing or object.
a head or topic (of which the Naiyāyikas enumerate 16 subheads).
anything which can be named (अभिधेय), a category or predicament
the number of such categories, according to the Vaiśeṣikas, is seven
according to the Sāṅkhyas, twentyfive (or twenty-seven according to the followers of Patañjali), and two according to the Vedāntins.
the sense of another word which is not expressed but has to be supplied. ˚अनुसमयः preforming one detail with reference to all things or persons concerned
then doing the second, then the third and so on (see अनुसमय). Hence पदार्थानुसमयन्याय means: A rule of interpretation according to which, when several details are to be performed with reference to several things or persons, they should be done each to each at a time. -आघातः 'a stroke with the foot', a kick.-आजिः a foot-soldier.
आदिः the beginning of the line of a stanza.
the beginning or first letter of a word. ˚विद्
m.
 a bad student (knowing only the beginnings of stanzas). -आयता a shoe. -आवली a series of words, a continued arrangement of words or lines
(काव्यस्य) शरीरं तावदिष्टार्थव्यवच्छिन्नापदावली Kāv. 1.1
मधुरकोमलकान्तपदावलीं शृणु तदा जयदेवसरस्वतीम्
Gīt.*
 1.-आसनम् a foot-stool. -आहत
a.
 kicked. -कमलम् lotus-like foot. -कारः, -कृत्
m.
 the author of the Padapāṭha.
क्रमः walking, a pace
न चित्रमुच्चैः श्रवसः पदक्रमम् (प्रशशंस)
Śi.*
 1.52.
a particular method of reciting the Veda
cf.
 क्रम. -गः a foot-soldier.-गतिः
f.
 gait, manner of going. -गोत्रम् a family supposed to preside over a particular class of words.-छेदः, -विच्छेदः, -विग्रहः separation of words, resolution of a sentence into its constituent parts. -च्युत
a.
 dismissed from office, deposed. -जातम् class or group of words. -दार्ढ्यम् fixedness or security of text.
न्यासः stepping, tread, step.
a foot-mark.
position of the feet in a particular attitude.
the plant गोक्षुर.
writing down verses or quarters of verses
अप्रगल्भाः पदन्यासे जननीरागहेतवः । सन्त्येके बहुलालापाः कवयो बालका इव ॥ Trivikramabhaṭṭa. -पङ्क्तिः
f.
a line of foot-steps
द्वारे$स्य पाण्डुसिकते पदपङ्क्तिर्दृश्यते$भिनवा
Ś.*
 3.7
V.*
 4.6.
a line or arrangement of words, a series of words
कृतपदपङ्क्तिरथर्वणेव वेदः
Ki.*
 1.1.
an iṣtakā or sacred brick.
a kind of metre. -पाठः an arrangement of the Vedic text in which each word is written and pronounced in its original form and independently of phonetic changes (opp. संहितापाठ).-पातः, विक्षेपः a step, pace (of a horse also). -बन्धः a foot-step, step. -भञ्जनम् analysis of words, etymology.
भञ्जिका a commentary which separates the words and analyses the compounds of a passage.
a register, journal.
a calendar. -भ्रंशः dismissal from office. -माला a magical formula. -योपनम् a fetter for the feet (Ved. ).
रचना arrangement of words.
literary composition. -वायः
Ved.
 a leader. -विष्टम्भः a step, footstep. -वृत्तिः
f.
 the hiatus between two words.-वेदिन् a linguist, philologist. -व्याख्यानम् interpretation of words. -शास्त्रम् the science of separately written words.
संघातः (टः) connecting the words which are separated in the संहिता.
a writer, an annotator.-संधिः
m.
 the euphonic combination of words. -स्थ
a.
going on foot.
being in a position of authority or high rank. -स्थानम् a foot-print.
Apte 1890
English
पदं [पद्-अच्] 1 A foot (said to be m. also in this sense)
पदेन on foot
शिखरिषु पदं न्यस्य Me. 13
अपथे पदमर्पयंति हि R. 9. 74 ‘set foot on (follow) a wrong road’
3. 50
12. 52
पदं हि सर्वत्र गुणौर्निधीयते 3. 62 ‘good qualities set foot everywhere’
i. e. command notice or make themselves felt
जनपेद न गदः पदमादधौ 9. 4 ‘no disease stepped into the country’
यदवधि न पदं दधाति चित्ते Bv. 2. 14
पदं कृ (a) to set foot in, on or over (lit.)
शांते करिष्यसि पदं पुनराश्रमेऽस्मिन् Ś. 4. 19
(b) to enter upon or into, take possession of, occupy (fig.)
कृतं वपुषि नवयौवनेन पदं K. 137
कृतं हि मे कुतूहलेन प्रश्नाशया हृदि पदं 133
so Ku. 5. 21, Pt. 1. 240
कृत्वा पद नो गले Mu. 3. 26 ‘in defiance of us, ’ (lit. planting his foot on our neck)
मूर्ध्नि पदं कृ ‘to mount on the head of’, ‘to humble’
Pt. 1. 327
आकृतिविशेषेष्वादरः पदं करोति M. 1 ‘good forms attract attention (command respect)’, जने सखी पदं कारिता Ś. 4 ‘made to have dealings with (to confide in)
धर्मेण शर्वे पार्वतीं प्रति पदं कारिते Ku. 6. 14.
2 A step, pace, stride
तन्वी स्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा Ś. 2. 12
पदे पदे ‘at every step’
अक्षमालामदत्वा पदात्पदमपि न गतव्यं or चलितव्यं ‘do not move even a step’ &c.
पितुः पदं मध्यममुत्पतंती V. 1. 19 ‘the middle pace or stride of Viṣṇu’
i. e. the sky (for mythologically speaking, the earth, sky, and lower world are considered as the three paces of Viṣṇu in his fifth or dwarf incarnation)
so अथात्मनः शब्दगुणं गुणज्ञः पदं विमानेन विगाहमानः R. 13. 1.
3 A foot-step, foot-print, footmark
पदपंक्तिः Ś. 3. 8
or पदावली foot-prints
पदमनुविधेयं च महतां Bh. 2. 28. ‘the foot-steps of the great must be followed’
पदैर्गृह्यते चौरः Y. 2. 286.
4 A trace, mark, impression, vestige
रतिवलयपदांके चापमासज्य कंठे Ku. 2. 64
Me. 35, 96
M. 3.
5 A place, position, station
अधोधः पदं Bh. 2. 10
आत्मा परिश्रमस्य पदमुपनीतः Ś. 1 ‘brought to the point of or exposed to trouble’, तदलब्धपदं हृदि शोकघने R. 8. 91 ‘found no place in (left no impression on) the heart’
अपदे शंकितोस्मि M. 1, ‘my doubts were out of place’, i. e. groundless
कृशकुटुंबेषु लोभः पदमधत्त Dk. 162
Ku. 6. 72, 3. 4
R. 2. 50
9. 82
कृतपदं स्तनयुगलं U. 6. 35 ‘brought into relief or bursting forth’.
6 Dignity, rank, office, station or position
भगवत्या प्राश्निकपदमध्यासितव्यं M. 1
यांत्येवं गृहिणीपदं युवतयः Ś. 4. 17 ‘attain to the rank or position’ &c.
स्थिता गृहिणीपदे 4. 18
so सचिव°, राज° &c.
7 Cause, subject, occasion, thing, matter, business, affair
व्यवहारपदं हि तत् Y. 2. 5 ‘occasion or matter of dispute, title of law, judicial proceeding’
Ms. 8. 7
सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु Ś. 1. 22
वांछितफलप्राप्तेः पदं Ratn. 1. 6.
8 Abode, object, receptacle: पदं दृशः स्याः कथमीश मादृशां Śi. 1. 37, 15. 22
अगरीयान्न पदं नृपश्रियः Ki. 2. 14
अविवेकः परमापदां पदं 2. 30
के वा न स्युः परिभवपदं निष्फलारंभयत्नाः Me. 54
H. 4. 69.
9 A quarter or line of a stanza, verse
विराचेतपदं (गेयं) Me. 86
103
M. 5. 2
Ś. 3. 15.
10 A complete or inflected word
सुप्तिंङंतं पदं P. I. 4. 14
वर्णाः पदं प्रयोगार्हानन्वितैकार्थबोधकाः S. D. 9
R. 8. 77
Ku. 4. 9.
11 A name for the base of nouns before all consonantal case-terminations except nom. singular.
12 Detachment of the Vedic words from one another, separation of a Vedic text into its several constituent words.
13 A pretext
Śi. 7. 14.
14 A square root.
15 A part, portion or division (as of a sentence)
as त्रिपदा गायत्री.
16 A measure of length.
17 Protection, preservation.
18 A square or house on a chessboard
अष्टापदपदालेख्यैः Rām.
19 A quadrant.
20 The last of a series.
21 A plot of ground.
22 (In Arith). Any one in a set of numbers the sum of which is required.
दः A ray of light.
Comp.
अंकः,
चिह्नं a foot-print.
अंगुष्ठः the great toe thumb (of the foot).
अध्ययनं study of the Vedas according to the पदपाठ q. v.
अनुग a. {1} following closely, being at the heels of (gen.). {2} suitable, agreeable to. (
गः) a follower, companion.
अनुरागः {1} a servant. {2} an army.
अनुशासनं the science of words, grammar.
अनुषंगः anything added to a pada.
अंतः {1} the end of a line of a stanza. {2} the end of a word.
अंतरं another step, the interval of one step
पदांतरे स्थित्वा Ś. 1
अ° closely, without a pause.
अंत्य a. final.
अब्जं,
अंभोजं,
अरविंदं,
कमलं,
पंकजं,
पद्मं a lotuslike foot.
अर्थः {1} the meaning of a word. {2} a thing or object. {3} a head or topic (of which the Naiyāyikas enumerate 16 sub-heads). {4} anything which can be named ( अभिधेय), a category or predicament
the number of such categories, according to the Vaiśeṣikas, is seven
according to the Sāṃkhyas, twentyfive (or twenty-seven according to the followers of Patañjali), and two according to the Vedāntins. {5} the sense of another word which is not expressed but has to be supplied.
आघातः ‘a stroke with the foot’, a kick.
आजिः a foot-soldier.
आदिः {1} the beginning of the line of a stanza. {2} the beginning or first letter of a word. विद् m. a bad student (knowing only the beginnings of stanzas.)
आयता a shoe.
आवली a series of words, a continued arrangement of words or lines
( काव्यस्य) शरीरं तावदिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली Kāv. 1. 10
मधुरकोमलकांतपदावलीं शृणु तदा जयदेवसरस्वतीं Gīt. 1.
आसनं a foot-stool.
आहत a. kicked.
कारः,
कृत् m. the author of the Padapāṭha.
क्रमः walking, a pace.
गः a foot-soldier.
गतिः f. gait, manner of going.
छेदः,
विच्छेदः,
विग्रहः separation of words, resolution of a sentence into its constituent parts.
च्युत a. dismissed from office, deposed.
न्यासः {1} stepping, tread, step. {2} a foot-mark. {3} position of the feet in a particular attitude. {4} the plant गोक्षुर. {5} writing down verses or quarters of verses.
पंक्तिः f. {1} a line of foot-steps
Ś. 3. 8
V. 4. 6. {2} a line or arrangement of words, a series of words
Ki. 10. 10. {3} an ishtakā or sacred brick.
पाठः an arrangement of the Vedic text in which each word is written and pronounced in its original form and independently of phonetic changes (opp. संहितापाठ).
पातः,
विक्षेपः a step, pace (of a horse also).
बंधः a foot-step, step.
भंजनं analysis of words, etymology.
भंजिका {1} a commentary which separates the words and analyses the compounds of a passage. {2} a register, journal. {3} a calendar.
भ्रंशः dismissal from office.
माला a magical formula.
योपनं a fetter for the feet (Ved.).
वायः Ved. a leader.
विष्टंभः a step, footstep.
वृत्तिः f. the hiatus between two words.
व्याख्यानं interpretation of words.
संघातः (टः) {1} connecting the words which are separated in the संहिता. {2} a writer, an annotator.
स्थ a. {1} going on foot. {2} being in a position of authority or high rank.
स्थानं a foot-print.
Monier Williams Cologne
English
पद॑
n.
 (rarely
m.
 ) a step, pace, stride
a footstep, trace, vestige, mark, the foot itself,
RV.
&c.
&c.
 (पदेन, on foot
पदे पदे, at every step, everywhere, on every occasion
त्रीणि पदानि विष्णोः, the three steps or footprints of Viṣṇu
[i.e. the earth, the air, and the sky
cf.
RV.
 i, 154, 5
Vikr.
 i, 19],
also
N.
 of a constellation or according to some ‘the space between the eyebrows’
sg. विष्णोः पदम्
N.
 of a locality
पदं-√ दा, पदात् पदं-√ गम् or √ चल्, to make a step, move on
पदं-√ कृ, with
loc.
 to set foot in or on, to enter
with मूर्ध्नि, to set the foot upon the head of [gen. ] i.e. overcome
with चित्ते or हृदये, to take possession of any one's heart or mind
with
loc.
 or प्रति, to have dealings with
पदं नि-√ धा with
loc.
 , to set foot in
=
 to make impression upon
with पदव्याम्, to set the foot on a person's [gen. or ibc. ] track, to emulate or equal
पदम् नि-√ बन्ध् with
loc.
 , to enter or engage in)
a sign, token, characteristic,
MBh.
Kathās.
Pur.
a footing, standpoint
position, rank, station, site, abode, home,
RV.
&c.
&c.
 (पदम् आ-√ तन्, to spread or extend one's position
पदात् पदम् भ्रामयित्वा, having caused to wander from place to place)
a business affair, matter, object or cause of (gen. or comp. ),
Kāv.
Pañc.
&c.
a pretext,
L.
a part, portion, division (cf. द्वि-, त्रि-)
a square on a chess-board,
R.
a plot of ground,
Inscr.
the foot as a measure of length (= 12 or 15 fingers' breadth, or 1/2 or 1/3 or 3/7 of a Prakrama),
KātyŚr.
a ray of light (m. ,
L.
 )
a portion of a verse, quarter or line of a stanza,
RV.
&c.
&c.
a word or an inflected word or the stem of a noun in the middle cases and before some Taddhitas,
Pāṇ.
 i, 4, 14
&c.
=
 पद-पाठ,
Prāt.
common
N.
 of the
P.
 and Ā.
Cat.
any one in a set of numbers the sum of which is required
a period in an arithmetical progression,
Col.
a square root,
Sūryas.
a quadrant, ib.
protection,
L.
पद [cf. Gk. πέδον
Lat.
 peda
op-pidum for op-pedum. ]
Monier Williams 1872
English
पद, अम्, n. a step, pace, stride (e. g. पदात्
पदं चलितुम्, to move on a step from any
position
पदे पदे, at every step, everywhere, on
every occasion
मध्यमं वैष्णवम् पदम्,
Viṣṇu's middle stride, i. e. the air)
a footstep,
footprint, footmark, trace, track, vestige, mark (e. g.
विष्णोस् त्रीणि पदानि, the three footprints of
Viṣṇu, said to mean the space between the eye-
brows, but probably the N. of a constellation
विष्णोः पदम्, ‘Viṣṇu's footprint, ’ N. of a place
कररुह-पद, the mark of finger-nails, cf. न-
ख-प्°, दशन-प्°
पदम् अनुविधेयम् म-
हताम्, the footsteps of the great are to be followed)
a sign, token, characteristic
a particular measure of
length (= 12 or 15 fingers' breadth, or (1/2) or (1/3) or (2/7)
of a Pra-krama)
a footing, stand-point, standing-
place, position, station, site (e. g. भ्रामयित्वा
पदात् पदम्, having caused to wander from place
to place
पदम् आ-तन्, to spread or extend one's
position)
an abode, home
a place, post, office,
rank, degree, dignity (e. g. श्लाघ्य-पदम् प्राप्य,
having obtained an honourable position)
a busi-
ness, affair, matter, (पदं कृ, to have dealings
with any one, with loc. or acc. of the person or
with प्रति)
an object, thing
occasion, cause,
subject (e. g. सन्देह-पदेषु वस्तुषु, in mat-
ters which are subjects of doubt
अष्टादश व्य-
वहार-पदानि, eighteen titles of law or occasions
of litigation)
pretext (= अप-देश)
a part, por-
tion, division [cf. त्रि-पद]
a plot of ground
a
square on a chess-board
a foot, (according to Hema-
candra in this sense also अस्, m.
पदेन, on foot
पदं कृ, to set foot in or on
करिष्यसि
पदम् पुनर् आश्रमे, thou shalt again set foot
in the hermitage
मूर्ध्नि पदं कृ, to set the
foot upon the head of any one, i. e. to conquer or
overcome
हृदये or चित्ते पदं कृ, to take
possession of any one's heart or mind
पदं कृ
may also mean ‘to put confidence in’)
a portion
of a verse, quarter or line of a stanza, (वसिष्ठस्य
पदं, N. of a Sāman)
a word
(according to
Pāṇini) a complete word, i. e. an inflected word or a
प्रातिपदिक, q. v., with the case-terminations added,
(also in Pāṇini's system) the base of a noun before all
case-terminations beginning with consonants except
those of the strong cases, and before all the Taddhita
affixes beginning with consonants except य्
a mode
of writing the Vedas in which the several words are
detached from one another [cf. पद-पाठ]
(in
arithmetic) any one in a set of numbers the sum of
which is required
the last of a series, a period in an
arithmetical progression
a square root
a quadrant
protection
(अस्), m. a ray of light. At the end of
comps. the fem. form is पदा
[cf. अ-प्°, अनु-प्°,
दुष्-प्°, निष्-प्°।]
—पद-कार, अस्, m. the author
of the Pada-pāṭha
one who divides or separates
compound words.
—पद-काल, अस्, m. = पद-
पाठ.
—पद-कृत्, त्, m. = पद-कार.
—पद-
कृत्य, N. of a commentary on the Tarka-saṅgraha
by Candraja-siṃha.
—पद-क्रम, अस्, m. a series
of steps, pace, walking [cf. चित्र-पद-क्रमम्]
a series of quarters of verses
a particular method of
reading or writing the Vedas, see क्रम
(आस्), m.
pl. the Pada-pāṭha and the different Krama-pāṭhas.
—पदक्रमक, अम्, n. the Pada-pāṭha and
Krama-pāṭha.
—पद-ग, अस्, आ, अम्, going on foot
or with the feet
(अस्), m. a footman, a foot-soldier,
&c.
—पद-गत, अस्, आ, अम्, gone on foot, described
or recorded in a line or stanza.
—पद-गति, इस्,
f. going on foot, manner of going, gait.
—पद-
गोत्र, अम्, n. a family supposed to preside over a
particular class of words.
—पद-चतुर्-ऊर्ध्व,
अम्, n. a kind of metre in which every Pada is four
syllables longer than the preceding.
—पद-चन्-
द्रिका, f. ‘elucidation of words’ [cf. चन्द्रिका]
N.
of a commentary by Rāja-mukuṭa on the Amara-
koṣa.
—पद-चिह्न, अम्, n. a footmark, foot-
print, footstep.
—पद-च्छेद, अस्, m. separation of
words (in speaking), resolving a sentence into its
elementary parts
parsing.
—पद-च्युत, अस्, आ,
अम्, fallen from a position or office, dismissed from
a place or official station.
—पद-जात, अम्, n. a
class of words.
—पद-ज्ञ, अस्, आ, अम्, Ved. know-
ing places, knowing the footmarks (of the cows),
knowing degress.
—पद-ज्योतिस्, n., N. of a work.
—पद-ता, f. the original form of a word.
—पद-
त्व, अम्, n. the state of a word.
—पद-दार्ढ्य,
अम्, n. fixedness or security of text.
—पद-देवता,
f. a deity supposed to preside over a particular class
of words.
—पद-निधन, अस्, आ, अम्, Ved. having
the Nidhana at the end of every quarter of a verse
(as a Sāman).
—पद-नी, ईस्, ईस्, इ, Ved. one who
guides the steps of another, a guide.
—पद-न्यास,
अस्, m. putting down the feet, stepping, step, foot-
fall, tread
pace, footmark
position of the feet in
a particular attitude
conduct, procedure (?)
writing
down verses or quarters of verses
the plant Astera-
cantha Longifolia Nees (= गो-क्षुर).
—पद-
पङ्क्ति, इस्, f. a series or row of footsteps or foot-
marks
a kind of metre consisting of five Padas of
five syllables each
an Iṣṭakā or sacred brick called
after this metre
a series of words.
—पद-पद्-
धति, इस्, f. a series of footsteps or footmarks.
—पद-पाठ, अस्, m. a particular method of
reading and writing the text of the Vedas, by which
each word is written and pronounced in its original
form, separately and independently, i. e. without
regard to its connection with the following or pre-
ceding word and without regard to the rules of
Sandhi.
—पद-पात, अस्, m. foot-fall, tread, step,
pace.
—पद-पूरण, अस्, आ, अम्, filling out a
verse, serving to complete a verse.
—पद-बन्ध,
अस्, m. a footstep, step.
—पद-भञ्जन, अम्, n.
separating the words of a line or sentence, analysing
words, explanation of obscure or obsolete words,
etymology.
—पद-भञ्जिका, f. a commentary
which separates the words from each other and
analyses the compounds into their parts
a register,
a journal, a calendar or almanac.
—पद-भ्रंश,
अस्, m. dismissal from an office.
—पद-मञ्जरी,
f., N. of a commentary by Haradatta-miśra on the
Kāśikā vṛtti
N. of Loka-nātha's commentary on
the Amara-koṣa.
—पद-माला, f. ‘word-wreath, ’
a form of magical words, a magical formula, an
incantation.
—पद-योपन, अस्, ई, अम्, Ved. stop-
ping or obstructing the steps
(अम्), n. a fetter for
the feet.
—पद-वाक्य-रत्नाकर (°न-आक्°), अस्,
m., N. of a grammatical work by Gokula-nātha.
—पद-वाय, अस्, m., Ved. a leader, &c.
[cf.
पदवी।]
—पद-विक्षेप, अस्, m. step, pace,
walking
a horse's paces.
—पद-विग्रह or
पद-विच्छेद, अस्, m. separation of words, di-
viding words.
—पद-विद्, त्, त्, त्, Ved. knowing
places
familiar with anything.
—पद-विष्टम्भ,
अस्, m. tread, step, stamp with the foot.
—पद-वी,
ईस्, m., Ved. a leader, guide, one who precedes
another
(पद-वी or according to some also पद-
वि, इस्), f. a road, path, way, track (e. g. मोक्ष-
पदवी, the way to final beatitude
पयसः प-
दवी, a water-course, canal
अर्थ-पदवीं गम्,
to go the way of profit, to consult one's interest
स्मरण-पदवीं गत, gone to the way of
memory, i. e. living only in the memory, dead
हास्य-पदवीं गम्, to go the way of laughter,
i. e. to become a subject of ridicule)
station, situa-
tion, degree, rank, post, office
place, site.
—पद-
वीय, अम्, n., Ved. seeking for the track or traces
of anything.
—पद-वृत्ति, इस्, f. the hiatus between
two words in a sentence.
—पद-वृद्धि, इस्, f.
increase of rank or station.
—पद-व्याख्यान,
अम्, n. the interpretation of words.
—पद-शस्, ind.
step by step, gradually, by degrees.
—पद-श्रेणि,
इस्, f. a series of steps.
—पद-ष्ठीव, अम्, n. the
feet and knees.
—पद-संहिता, f. = पद-पाठ,
q. v.
—पद-सङ्घाट or पद-सङ्घात, अस्, m.
connecting those words together which in the Saṃ-
hitā are separated by a kind of refrain
a writer, an
annotator, one who collects or classifies words.
—प-
द-सधातु, उ, n. a manner of singing.
—पद-
सन्धि, इस्, m. the euphonic combination of words.
—पद-समूह, अस्, m. a series of words or parts
of verses
= पद-पाठ, q. v.
—पद-स्तोभ, N.
of a work.
—पद-स्थ, अस्, आ, अम्, standing on
one's feet, going on foot
being in an official position,
having rank, fixed in a station or office.
—पद-
स्थान, अम्, n. footprint, footmark.
—पद-स्थित,
अस्, आ, अम्, standing on one's feet, going on foot.
—पदाङ्क (°द-अङ्°), अस्, m. footmark, footprint.
—पदाङ्क-दूत, ‘the messenger of the footmark
(Kṛṣṇa), ’ N. of a poem.
—पदाङ्गी (°द-अङ्°), f.
a species of plant (= हंश-पदी).
—पदाङ्गुष्ठ
(°द-अङ्°), अस्, m. the great toe
[cf. पादाङ्गुष्ठ।]
—पदाजि (°द-आजि), इस्, m. a footman, foot-soldier.
—पदादि (°द-आदि), इस्, m. the beginning of the
line of a stanza
the beginning or first letter of a
word.
—पदाद्यविद्, त्, m. (either पदादि-अविद्,
one who does not know the beginning of verses, or
पदाद्य-विद्, one who knows only the first parts of
a verse or of a word), a bad student.
—पदाध्य-
यन (°द-अध्°), अम्, n. the study of the Vedas
according to the Pada-pāṭha.
—पदानुग (°द-
अन्°), अस्, आ, अम्, following at one's heels, following
closely after (with gen.)
suitable, agreeable to
(अस्), m. a companion, follower.
—पदानुराग
(°द-अन्°), अस्, m. a servant
an army.
—पदानु-
शासन (°द-अन्°), अम्, n. the science of words,
grammar.
—पदानुषङ्ग (°द-अन्°), अस्, m.
anything added or appended to a Pada
[cf. पद्-
अनुषङ्ग।]
—पदानुस्वार (°द-अन्°), अम्, n.,
Ved., N. of a Sāman (?).
—पदान्त (°द-अन्°), अस्,
m. the end of a line in a stanza
the end of a word
(अस्, आ, अम्), having the word Pada at the end,
ending in the word Pada.
—पदान्तर (°द-अन्°),
अम्, n. an interval of one step (e. g. पदान्तरे
स्थित्वा, stopping after taking one step
अ-पदान्-
तर, not having an interval of one step, closely
connected
अ-पदान्तरम्, ind. without any interval,
immediately upon, closely, without a pause).
—प-
दान्त-शुद्धाशुद्धीय (°ध-अश्°), अम्, n., N. of
a Sāman.
—पदान्तीय or पदान्त्य, अस्, आ, अम्,
being at the end of a word, final.
—पदाभिलाषिन्
(°द-अभ्°), ई, इणी, इ, wishing for an office.
—प-
दाम्भोज (°द-अम्°), अम्, n. ‘lotus-foot, ’ the foot
of a mistress or divinity
(there are many similar
compounds, as पदारविन्द, q. v.)
—पदायता
(°द-आय्°), f. a shoe
[cf. पन्-नद्धा।]
—पदा-
रविन्द (°द-अर्°), अम्, n. ‘lotus-foot, ’ the foot
of a mistress, of a divinity, &c.
—पदार्थ (°द-
अर्°), अस्, m. the meaning of a word, the thing cor-
responding to a word, a thing, object
a head or
topic (of which sixteen are enumerated by the
Naiyāyikas, viz. proof, that which is to be known
and proven, doubt, motive, example, dogmatic
truth, the member of a regular argument or syllo-
gism, reasoning by reductio ad absurdum, ascertain-
ment, disquisition, controversy, cavil, fallacious rea-
son, perversion, futility, and occasion for rebuke)
category or predicament in logic (of which seven
are enumerated by the Vaiśeṣikas, viz. द्रव्य, sub-
stance
गुण, quality
कर्मन्, action
सामान्य,
genus
विशेष, difference
समवाय, co-inherence
अ-भाव, non-existence)
the sense of another word
which is not expressed but has to be supplied, (see
Pāṇ. I. 4, 96.)
—पदार्थ-कौमुदी, f., N. of a
commentary on the Amara-koṣa.
—पदार्थ-
दीपिका, f., N. of an introduction to the study of
logic by Koṇḍa-bhaṭṭa.
—पदार्थ-धर्म-सङ्-
ग्रह, अस्, m., N. of a work.
—पदार्थ-प्रकाश,
अस्, m. = पदार्थ-माला, q. v.
—पदार्थ-बोध,
अस्, m., N. of a work on the Nyāya philosophy.
—पदार्थ-माला, f., N. of an elementary treatise
on the Nyāya philosophy.
—पदार्थमाला-दी-
पिका, f., N. of a Nyāya work.
—पदार्थ-विवेक,
अस्, m., N. of a work on the categories of the
Vaiśeṣikas.
—पदावली (°द-आव्°), f. a series of
lines in stanzas, a series of words
N. of a grammar.
—पदावृत्ति (°द-आव्°), इस्, f. the repetition of a
word.
—पदासन (°द-आस्°), अम्, n. a footstool.
—पदाहत (°द-आह्°), अस्, आ, अम्, kicked.
—प-
दोदाहरण (°द-उद्°), अम्, n. an example taken
from the Pada-pāṭha.
—पदोपहत (°द-उप्°),
see Pāṇ. VI. 3, 52.
Macdonell
English
पद pad-á, (m. )
n.
 step
stride
footstep
🞄trace
mark, sign
footing, place, abode, 🞄home
station, position, office
dignity, rank
🞄object (of contempt, dispute, etc.)
cause, occasion
🞄foot (also as a measure)
quarterverse
🞄word
nominal base before consonant 🞄terminations (so-called because treated like a 🞄word in external Sandhi)
word-reading of 🞄the Veda (in which the words are given separately 🞄irrespective of the rules of Sandhi): 🞄padaṃ kṛ, set foot on, enter (lc.)
have 🞄regard for (prati)
have to do with (lc.)
- 🞄mūrdhni, place oneʼs foot on the head of (g.) 🞄= overcome, surpass, hṛdaye or citte —, take 🞄complete possession of the heart or mind
🞄padam ā-tan, gain ground
— dhā, gain a 🞄footing
— ni-dhā, set foot on = make an impression 🞄on (lc.): — padavyām, set foot on the 🞄path of = emulate (g.)
padaṃ ni-bandh = 🞄engage in (lc.)
pade pade, at every step, 🞄everywhere, on every occasion.
Benfey
English
पद 1. पद् + अ,
I.
n.
1. A step, Man.
8, 227.
2. A footstep, Śāk. d. 190.
3.
A trace, Rām. 5, 5, 1.
4. A mark, a
sign, MBh. 3, 12474.
5. Place, Arj. 4,
39 (पदात् पदम्, A step from the
place).
6. Abode, Kathās. 26, 241.
7.
Home.
8. An office, Pañc. 103, 3
dignity, Man. 12, 125.
9. Object,
thing, Lass. Anth. 43, 9.
10. Cause,
Hit. iv. d. 97.
11. Pretext.
12. A
square of a chess-board, Rām. 1, 5, 12.
13. A foot
with कृ,
a. To put one's
foot on, Yājñ. 3, 13.
b. To possess
one's self of, Böhtl. Ind. Spr. 528.
c.
To put one's confidence in, Śāk, 47, 6
(Prākṛ.)
14. A verse, Mālav. d. 77.
15. A word, Rām. 1, 9, 24.
16. A kind
of reading the Veda (every word sepa-
rately, without applying the rules of
Sandhi).
II.
m.
 A ray of light.
--
Comp.
अ-,
I.
n.
 a wrong place, Kathās.
26, 23.
II.
adj.
 wanting feet, Pañc.
211, 6.
आश्रम-,
n.
 1. a hermitage.
2. one of the three or four orders of
the religious life of a Brāhmaṇa.
एक-,
I.
adj.
 1. having one foot. 2. consisting
of one word.
II.
m.
 pl. The name of a
people.
III. loc. दे, adv. on a sudden,
Kathās. 22, 203.
क्षेत्र-,
n.
 a district
which is consecrated to a deity,
Bhāg. P. 9, 4, 20.
चित्र-,
adj.
 divided in
several parts, 1, 5, 10.
जन-,
m.
 1.
country, Rām. 1, 5, 5. 2. pl. and sing.
people, Yājñ. 1, 360.
त्रि-,
adj.
 ,
f.
 दा,
1. having three feet. 2. having three
verses.
द्रुत-, (vb. द्रु) °पद + म्,
adv. hastily.
द्वि-,
m.
 a man, Bhāg. P.
4, 31, 22. पञ्चपद, i. e.
पञ्चन्-,
1.
adj.
 ,
f.
 दा, consisting of five verses
2.
f.
 दी, five steps, Pañc. ii. d. 123.
भाद्र-, 1.
m.
 the month Bhādra.
2.
f.
 दा, a name common to the twenty-
sixth and twenty-seventh lunar aste-
risms.
भू-, 1.
m.
 a tree. 2.
f.
 दी,
Arabian jasmine.
विष्णु-,
I.
n.
 1. the
sky. 2. the sea of milk. 3. a lotus.
II.
f.
 दी, the Ganges. -- Cf. πέδον
Lat.
oppidum.
Hindi
Hindi
कदम
Apte Hindi
Hindi
पदम्
नपुं*
 - पद् + अच्
पैर
पदः
पुं*
 - -
प्रकाश की किरण
पदम्
नपुं*
 - पद्+अच्
पैर
पदम्
नपुं*
 - -
पग
पदम्
नपुं*
 - -
पदचिह्न
पदम्
नपुं*
 - -
सिक्का
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पद - गतौ
पदविभागः - > धातु
कन्नडार्थः - > ಹೊಂದು/ಸೇರು/ತಲುಪು
प्रयोगाः - > "ज्योतिषामाधिपत्यं च प्रभावं चाप्यपद्यत"
उल्लेखाः - > भा०
विस्तारः - > दिवा० आत्म० सक० अनि०। पद्यते पद्येते पद्यन्ते। पेदे पेदाते पेदिरे। पत्ता पत्तारौ पत्तारः। पत्तासे। पत्ताहे। पत्स्यते। पद्यताम्। अपद्यत। कर्मणि - पद्यते, पेदे इत्यादि। णिचि - पादयति, -ते। सनि - पित्सते। कृत्सु - पत्तव्यम् पदनीयम् पाद्यम् पन्नः पन्नवान्, -वती पद्यमानः पत्तुम् पन्नम् पदनम् पत्त्वा प्रपद्य पादम्पादम्।
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯವಸಾಯ/ಉದ್ಯೋಗ
निष्पत्तिः - > पद (गतौ) "अच्" (३.१.१३४)
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತ್ರಾಣ/ರಕ್ಷಣೆ
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ಥಾನ/ಜಾಗ
प्रयोगाः - > "दधौ पदं व्योम्नि सुरारिवाहिनीर्युपर्युपर्येत्यनवारितातपा", "अविवेकः परमापदां पदम्"
उल्लेखाः - > कुमा० १५-१४, किरा० २-३०
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಸ್ತು
प्रयोगाः - > "अनारतं तेन पदेषु लम्भिता विभज्य सम्यग्विनियोगसत्क्रियाः"
उल्लेखाः - > किरा० १-१५
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಾದ/ಚರಣ/ಕಾಲು
प्रयोगाः - > "त्यक्त्वा त्वरां व्रज पदैः स्खलितैरयं ते खेदं गमिष्यति गुरुर्नितरां नितम्बः"
उल्लेखाः - > रत्ना० २-१६
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾಲಿನ ಹೆಜ್ಜೆ/ಕಾಲಿನ ಅಡಿ
प्रयोगाः - > "दर्भाङ्कुरेण चरणः क्षत इत्यकाण्डे तन्वी स्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा"
उल्लेखाः - > शाकु० २-१२
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಾದನ್ಯಾಸ/ಕಾಲಡಿಯಿಟ್ಟು ನಡೆಯುವುದು
प्रयोगाः - > "आरट्टजश्चटुलनिष्ठुरपातमुच्चैश्चित्रं चकार पदमर्धपुलायितेन"
उल्लेखाः - > माघ० ५-१०
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೆಜ್ಜೆಯಿಟ್ಟ ಜಾಗ/ಹೆಜ್ಜೆಯ ಗುರುತು
प्रयोगाः - > "पदं तुषारस्रुतिधौतरक्तं यस्मिन्नदृष्ट्वापि हतद्विपानाम्"
उल्लेखाः - > कुमा० १-६
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಧಿಕಾರ/ಗೌರವ ಸ್ಥಾನ
प्रयोगाः - > "यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः"
उल्लेखाः - > शाकु० ४-१७
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗುರುತು/ಚಿಹ್ನೆ
प्रयोगाः - > "वामश्चास्याः कररुहपदैर्मुच्यमानो मदीयैर्मुक्ताजालं चिरपरिचितं त्याजितो दैवगत्या"
उल्लेखाः - > मेघ० २-३३
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಜ/ನೆಪ
प्रयोगाः - > "द्रुततरपदपातमापपात प्रियमिति कोपपदेन कापि सख्या"
उल्लेखाः - > माघ० ७-१४
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾರಣ
प्रयोगाः - > "वस्त्वेकैकमपीह वाञ्छितफलप्राप्तेः पदं किं पुनः"
उल्लेखाः - > रत्ना० १-५
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಾಸಸ್ಥಾನ
प्रयोगाः - > "नियता लघुता निरायतेरगरीयान् न पदं नृपश्रियः"
उल्लेखाः - > किरा० २-१४
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪದವಿ/ಅಧಿಕಾರಸ್ಥಾನ
प्रयोगाः - > "केनाभ्यसूया पदकाङ्क्षिणा ते नितान्तदीर्घैर्जनिता तपोभिः"
उल्लेखाः - > कुमा० ३-४
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಾಕ್ಯ
प्रयोगाः - > "त्वामुत्कण्ठाविरचितपदं मन्मुखेनेदमाह"
उल्लेखाः - > मेघ० २-४०
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗೋಚರ/ವಿಷಯ
प्रयोगाः - > "पदं दृशः स्याः कथमीश मादृशाम्"
उल्लेखाः - > माघ० १-३७
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಾಯಕ/ಬಾಣ
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಿರಣ
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಳಗಿನ ಪ್ರದೇಶ/ಅಂತರ/ಅವಕಾಶ
विस्तारः - > "पदं स्थाने शरे त्राणे पादाङ्के पादचिह्नयोः। शब्देषु वस्तुवाक्येषु व्यवसायापदेशयोः" वैज०
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶ್ಲೋಕದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ/ಒಂದು ಪಾದ
विस्तारः - > "श्लोकपादः पदं केचित्सुप्तिङन्तमथापरे। परेऽवान्तरवाक्यैकस्वरूपं पदमूचिरे" नाट्यप्रदीपः।
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೇದವಾಕ್ಯಗಳ ಪದಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ಹೇಳುವುದು
पद
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸುಬನ್ತ ಮತ್ತು ತಿಙನ್ತ ರೂಪಗಳು
विस्तारः - > "सुप्तिङन्तं पदम्" (१.४.१४)। ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಅರ್ಹವಾದ ಅರ್ಥವತ್ತಾದ ವರ್ಣಗಳು ಪದವಾಗುವುದು. "वर्णाः पदं प्रयोगार्हानन्वितैकार्थबोधकाः" सा०द० २-२। "पदं व्याजाङ्घ्रितच्चिह्नस्थानत्राणाशुलक्ष्मसु। व्यवसाये सुप्तिङौघे सायके वस्तुवाक्ययोः" नानार्थर०
L R Vaidya
English
pada {% (I) m.n. %} 1. A foot, Megh.i.13
(पदं कृ 1. to set foot on, शांते करिष्यसि पदं पुनराश्रमेऽस्मिन् Sak.iv.
2. to take possession of, to occupy, e.g. कृतं वपुषि यौवनेन पदम् Kad., शनैः शनैः श्यामिकया कृतं पदम् K.S.v.21. पदं धा or आधा or निधा ‘to set foot on, to step into, to gain a footing, ’ जनपदे न गदः पदमादधौ R.ix.4, पदं हि सर्वत्र गुणैर्निधीयते ‘merit commands respect’ iii.62, मूर्ध्नि पदं कृ ‘to plant one’s foot on the head, to humble.’ गले पदं कृ ‘to put one’s foot on the neck, to defy’)
2. a ray of light.
pada {% (II) n. %} 1. Step, pace, stride, e.g. गत्वा जवात् त्रिचतुराणि पदानि सीता
(the earth, the sky and the lower world are considered to be the three strides of Vishṇu in his fifth incarnation hence the following- अथात्मनः शब्दगुणं गुणज्ञः पदं विमानेन विगाहमानः R.xiii.1, पितुः पदं मध्यममुत्पतंती Vikr.i.)
(पदे पदे ‘at every step.’ पदात्पदं गम् or चल् ‘to move a step from any position’)
2. a footprint, a foot-mark, द्वारेऽस्य पांडुसिकते पदपंक्तिर्दृश्यतेऽभिनवा Sak.iii.
3. object, abode, receptacle, के वा न स्युः परिभवपदं निष्फलारंभयत्नाः Megh.i.54, Kir.ii.14, 30
4. a trace, a mark, a vestige, a footing, Megh.i.35, R.viii.91
5. subject, thing, matter, सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु Sak.i., व्यवहारपदं हि तत् Yaj.ii.5
6. cause, occasion, वस्त्वैकैकमपीह वांछितफलप्राप्तेः पदम् Rat.i.
7. position, station, rank, office, dignity, भगवत्या प्राश्निकपदमध्यासितव्यम् Mal.i., यांत्येवं गृहिणीपदं युवतयः Sak.iv., R.ii.50
8. a line of a stanza
9. an inflected word (सुप्‌तिङंतं पदम् Pan.)
10. a business, an affair
11. a pretext
12. separation of the several words of a Vedic text
13. a square root
14. a part, a portion
15. protection, preservation.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
३, अग्नि, अनल, आज्यभुक्, आज्याश, उषर्बुध, काल, कृशानु, कृष्णवर्त्मन्, क्रम, गुण, गुप्ति, जगत्, ज्योति, ज्वलन, ज्वाल, तपन, तृतीय, त्रय, त्रिकटु, त्रिकाल, त्रिगत, त्रिगुण, त्रिजगत्, त्रिनेत्र, त्रिपदी, त्रैत, दह, दहन, दीप्ति, द्युति, धाम, नेत्र, पद, पावक, पुं, पुर, पुरुष, पुष्कर, ब्रह्मन्, भुवन, रत्न, राम, रुद्राक्ष, रोहित, लोक, लोचन, वचन, वह्नि, विक्रम, विष्णु, विष्णुक्रम, वृत्त, वैश्वानर, शक्ति, शिखा, शिखिन्, शिवनेत्र, शूल, सप्तार्चि, सहोदर, हरनयन, हरनेत्र, हव्यभुक्, हव्यवाहन, हव्याश, हुतभुज्, हुतवह, हुताश, हुताशन, होतृ
Bopp
Latin
पद n. (r. पद् ire s. अ)
1) pes. A. 9. 6.
2) gradus, gres-
sus, passus. IN. 5. 9.
3) versuum sectio, articulus. BH.
13. 4.
4) locus, regio, provincia. SA. 7. 7. BH. 15. 5.
(Gr. πέδον.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
पद
क्ली
पद, लक्ष्मन्, परित्राण, क्रम, वस्तु, प्रतिष्ठा
पदं लक्ष्म परित्राणे क्रमे वस्तुप्रतिष्ठयोः ।
verse 2.1.1.12
page 0008
Edgerton Buddhist Hybrid
English
pada (= Pali id.), sentence, complete utterance, in contrast with nāman, word, and vyañjana, sound (same triad in Pali, PTSD s.v. pada, 4): Mvy 〔1998〕 (-kāyaḥ), see s.v. kāya (2)
defined AbhidhK. LaV-P. 〔ii.238〕 as = vākya, a complete statement which makes sense
this may perhaps be the mg. in agra-pada
where the context contains no contrasting word for word, that common Skt. meaning of pada may ordinarily be assumed
see s.v. vyañjana for one or two such passages where pada is thus ambiguous (word or sentence).
Indian Epigraphical Glossary
English
pada (EI 33), share
quarter of the standard land measure.
(EI 4, 9
IA 17), a share.
(EI 21), a land-measure
cf. paḍa (paṭa) in Sel. Ins.
p. 408.
Cf. sv-āṅgabhoga-pada (LP), ‘under the head of personal
expenditure’.
(LL
ML), foot-print.
Lanman
English
padá, n.
—1. step, 17^21, 99^23
—2. footstep
—3. foot, 86^6
—4. standing-place,
stead, place
home, 56^4
station, position,
41^1. [√pad: cf. πέδον, ‘ground’
Lat.
op-pedum, op-pidum, ‘town, (on or over the
field)’
peda, ‘footprint’
AS. fœt, ‘step,
going, journey, ’ whence fetian, ‘go for, ’
Eng. fetch.]
Kridanta Forms
Sanskrit
पद (प꣡द॒ गतौ - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = पदनम्
अनीयर् = पदनीयः - पदनीया
ण्वुल् = पदकः - पदिका
तुमुँन् = पदयितुम्
तव्य = पदयितव्यः - पदयितव्या
तृच् = पदयिता - पदयित्री
क्त्वा = पदयित्वा
ल्यप् = प्रपदय्य
क्तवतुँ = पदितवान् - पदितवती
क्त = पदितः - पदिता
शानच् = पदयमानः - पदयमाना
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 पद्
मूलधातुः:
 पद
धात्वर्थः:
 गतौ
गणः:
 दिवादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 आत्मनेपदी
रूपम्:
 पद्यते
धातुः:
 पद्
मूलधातुः:
 पद
धात्वर्थः:
 गतौ
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 आत्मनेपदी
रूपम्:
 पदयते
अनुबन्धादिविशेषः:
 अदन्तः, आगर्वीयः
Abhyankara Grammar
English
पद a word
a unit forming a part of a sentence
a unit made up of a letter or of letters, possessed of sense
cf. अक्षरसमुदायः पदम् । अक्षरं वा । V.Pr. VIII. 46, 47. The word originally was applied to the indi- vidual words which constituted the Vedic Samhitā
cf. पदप्रकृतिः संहिता Nir.I.17. Accordingly, it is defin- ed in the Vājasaneyi Prātiśākhya as ' अर्थः पदम् ' (V. Pr. III. 2) as contrasted with ' वर्णानामेकप्राणयोगः संहिता ' (V.Pr.I.158). The definition ' अर्थः पदम् ' is attributed to the ancient grammarian Indra', who is believed to have been the first Grammarian of India. Pāņini has defined the term पद as ' सुप्तिङन्तं पदम् ' P.I.4.14. His definition is applicable to complete noun-forms and verb-forms and also to prefixes and indeclinables where a case- affix is placed and elided accord- ing to him
cf. अव्ययादाप्सुपः P. II. 4. 82. The noun-bases before case affixes and tad. affixes, mentioned in rules upto the end of the fifth adhyāya, which begin with a con- sonant excepting य् are also termed पद by Pāņini to include parts of words before the case affixes भ्याम् , भिस्, सु etc. as also before the tad. affixes मत्, वत् etc. which are given as separate padas many times in the pada-pātha of the Vedas
cf. स्वादि- ष्वसर्वनामस्थाने P. I. 4. 17. See for details the word पदपाठ. There are given four kinds of padas or words viz. नाम, अाख्यात, उपसर्ग and निपात in the Nirukta and Prātiśākhya works
cf. also पदमर्थे प्रयुज्यते, विभक्त्यन्तं च पदम् M. Bh. on P. I. 2. 64 Vārt. 19, वर्णसमुदायः पदम् M.Bh. on I.1.21 Vārt. 5, पूर्वपरयोरर्थोपलब्धौ पदम् Kāt. I.1.20, पदशब्देनार्थ उच्यते Kaiyata on P.I.2.42 Vārt. 2
cf. also पद्यते गम्यते अर्थः अनेनेति पदमित्यन्वर्थसंज्ञा Nyāsa on P.III. 1.92. The verb endings or affixs ति, तस् and others are also called पद. The word पद in this sense is never used alone, but with the word परस्मै or अात्मने preceding it. The term परस्मैपद stands for the nine affixes तिप्, तस्, ...मस्, while the term आत्मनेपद stands for the nine affixes त, आताम् ... महिङ्. cf. ल: परमैपदम्, तङानावात्मनेपदम्. It is possible to say that in the terms परस्मैपद and अात्मनेपद also, the term पद could be taken to mean a word, and it is very likely that the words परस्मैपद ' and अात्मनेपद were originally used in the sense of 'words referring to something meant for another' and 'refer- ring to something meant for self' respectively. Such words, of course, referred to verbal forms, roughly corresponding to the verbs in the active voice and verbs in the passive voice. There are some modern scholars of gra- mmar, especially linguists, who like to translate परस्मैपद as 'active voice' and आत्मनेपद as ' passive voice'. Pāņini appears, however, to have adapted the sense of the terms परस्मैपद and आत्मनेपद and taken them to mean mere affixes just as he has done in the case of the terms कृत् and तद्धित. Presumably in ancient times, words current in use were grouped into four classes by the authors of the Nirukta works, viz. (a) कृत् (words derived from roots)such as कर्ता, कारकः, भवनम् etc., (b) तद्धित (words derived from nouns ) such as गार्ग्यः , काषायम् , etc., (c) Parasmaipada words viz. verbs such as भवति, पचति, and (d) Ātma- nepada words i.e. verbs like एधते, वर्धते, etc.Verbs करोति and कुरुते or हरति and हरते were looked upon as both परस्मैपद words and आत्मनेपद words. The question of simple words, as they are called by the followers of Pāņini, such as नर, तद् , गो, अश्व, and a number of similar underived words, did not occur to the authors of the Nirukta as they believed that every noun was derivable, and hence could be included in the kŗt words. पदकाण्ड (1) a term used in connection with the first section of the Vākya- padīya named ब्रह्मकाण्ड also, which deals with padas, as contrast- ed with the second section which deals with Vākyas
(2) a section of the Așțadhyāyī of Pāņini, which gives rules about changes and modifications applic- able to the pada, or the formed word, as contrasted with the base (अङ्ग) and the suffixes. The section is called पदाधिकार which begins with 28 the rule पदस्य P.VIII.1.16. and ends with the rule इडाया वा VIII. 3. 54.
धातुप्रदीपः
Sanskrit
पदँ पद गतौ
- पद्यते पेदे पत्ता पदनः पादुका (14) पादः सम्पत् सम्पत्तिः विपादिका पदम् उपपादकः उपपादुकः उत्पन्नः 63
पद गतौ
- पदयते पदयाञ्चक्रे अन्यत्र पद्यते 341
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
पद 11. Dharmaśarm. 1, 8
4, 36
11, 16
13, 25. 62
15, 3. — m. ° = मार्ग, S I, 340, 4.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
rkang pa
१) अङ्घ्रि २) चरण ३) पद् ४) पद ५) पद्य ६) पाद ७) मण्डप ८) शङ्कु
go 'phang
पद
go 'phangs
पद
fo sang
पद
gom pa
१) क्रम २) पद ३) पाद ४) लंघन
dngos po
१) अर्थ २) एकभाव ३) द्रव्य ४) द्रव्यता ५) पक्ष ६) पद ७) पदार्थ ८) भव ९) भवत्व १०) भाव ११) भावत्व १२) मूल १३) वस्तु १४) वस्तुत्व १५) वास्तव
rjes
१) अनु ° २) अनुवर्तिन् ३) आनु ° ४) पद
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
सविशेषणमाख्यातं वाक्यं स्याद्यन्तकं पदम् ।
-wordlist-
वाक्य (क्ली), पद (क्ली)
--source--
चरणः क्रमणः पादः पदोंऽह्रिश्चलनः क्रमः ।
-wordlist-
चरण (पुंक्ली), क्रमण (पुं), पाद (पुं), पद (पुंक्ली), अंह्रि (पुं), चलन (पुं), क्रम (पुं)
--source--
विपणिस्तु वणिग्मार्गः स्थानं तु पदमास्पदम् ।
-wordlist-
विपणि (स्त्री), वणिग्मार्ग (पुं), स्थान (क्ली), पद (क्ली), आस्पद (क्ली)
नाममाला
Sanskrit
चलन, चरण, पाद, क्रम, अंह्रि, पद
कटिर्नितम्बं श्रोणी च जघनं जानु जह्नु च ।
चलनं चरणं पादं क्रमोऽंह्रिश्च पदं विदुः ॥ १०३ ॥
verse 0.1.1.103
page 0052
सदन, सद्म, भवन, धिष्ण्य, वेश्मन्, मन्दिर, गेह, निकेतन, आगार, निशान्त, निवृत, गृह, वसति, आवसथ, आवास, स्थान, धामन्, आस्पद, पद, निकाय, निलय, पस्त्य, शरण, आलय
सदनं सद्म भवनं धिष्ण्यं वेश्माथ मन्दिरम् ।
गेहं निकेतनागारं निशान्तं निवृतं गृहम् ॥ १३२ ॥
वसत्यावसथावासं स्थानं धामास्पदं पदम् ।
निकायं निलयं पस्त्यं शरणं विदुरालयम् ॥ १३३ ॥
verse 0.1.1.132
page 0067
Mahabharata
English
pada (a certain method of reciting the Vedas): I, 2880 (º-kramaiḥ), 2883 (do.)
XIII, 4107 (ºkramavibhūshitaḥ, sc. ṛgvedaḥ).
Vedic Reference
English
Pada in the sense of ‘quarter of a stanza’ is found as early
as the Rigveda^1 and often later.^2 In the Brāhmaṇas it also
denotes a ‘word’ as opposed to a ‘letter’ (Varṇa).^3
1) i. 164, 24. 45.
2) Av. ix. 10, 19
Vājasaneyi Saṃhitā,
xix. 25
Aitareya Brāhmaṇa, i. 6. 10.
17, etc.
Kauṣītaki Brāhmaṇa, xxii.
1. 5.
3) Kauṣītaki Brāhmaṇa, xxvi. 5, where
the sequence is half-stanza (ardharca),
quarter-stanza (pāda), word (pada), and
letter (varṇa). Cf. Śatapatha Brāh-
maṇa, x. 2, 6, 13
xi. 5, 6, 9, etc.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पद, स्थ्यैर्य्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वां-परं-अकं-सेट् ।) पदति । इति दुर्गादासः ॥
पद, त् क ङ गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(अदन्त-चुरां-आत्मं-सकं-सेट् ।) क ङ, पदयते । इतिदुर्गादासः ॥
पद, य ङ औ गत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(दिवां-आत्मं-सकं-अनिट् ।) य ङ, पद्यते । औ, पत्ता । इति दुर्गादासः ॥
पदं,
क्ली,
 (पद + ‘नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः ।’३ । १ । १३४ । इति अच् ।) व्यवसायः ।त्राणम् । स्थानम् । (यथा, मनुः । १२ । १२५ ।“एवं यः सर्व्वभूतेषु पश्यत्यात्मानमात्मना ।स सर्व्वसमतामेत्य ब्रह्माभ्येति परं पदम् ॥
”)चिह्नम् । पादः । वस्तु । इत्यमरः । ३ । ३ । ९३ ॥
शब्दः । वाक्यम् । प्रदेशः । पादचिह्नम् । श्लोक-पादः । (यथा, हेः रामायणे । १ । २ । १८ ।“पादबद्धोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वितः ।शोकार्त्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा ॥
”)किरणे पुं । इति मेदिनी ॥
पदलक्षणं यथा, --“वर्णाः पदं प्रयोगार्हानन्वितैकार्थबोधकाः ।”इति साहित्यदर्पणे । २ । ४ ॥
श्रीकृष्णपदचिह्नं यथा, --“सौवर्णीं राजतीं वापि पाषाणनिर्म्मितामपि ।पादयोश्चाङ्कितां कृत्वा पूजाञ्चैव समाचरेत् ॥
दक्षिणस्य पदाङ्गुष्ठमूले चक्रं विभर्त्त्यजः ।तत्र नम्रजनस्योग्रसंसारच्छेदनाय सः ॥
मध्यमाङ्गुलिमूले तु धत्ते कमलमच्युतः ।धातुश्चित्तद्विरेफाणां लोभमायाति शोभनम् ॥
पद्मस्याधो ध्वजं धत्ते सर्व्वानर्थजयध्वजम् ।कनिष्ठामूलतो वज्रं भक्तपापाद्रिभेदनम् ॥
पार्ष्णिमध्येऽङ्कुशं भक्तचित्तेभवशकारणम् ।भोगसम्पन्मयं धत्ते यवमङ्गुष्ठपर्व्वणि ।तथा वामाङ्गुष्ठमूले पाञ्चजन्यस्य लक्षणम् ।सर्व्वविद्याप्रकाशाय धत्ते च भगवानजः ॥
”इति पाद्मे पातालखण्डे १२ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पद स्थैर्ये
भ्वा०
पर०
सक०
 सेट् । पदति अपादीत् अपदीत् अपादीत् । पपाद पेदतुः ।
पद गतौ दि० आ०
सक०
 अनिट् । पद्यते अपादि पेदे पन्नःआ + विपत्तौ आपत्तौ च णिच् आपादन व्यापकाभावेनव्याप्याभावकल्पने प्राप्तौ च ।उद् + उत्पत्तौ उद्भवे जनने अक० ।प्रति + उद् झटित्युद्भवे अक० ।वि + उद्--शब्दस्यावयवार्थबोधने व्युत्पत्तिः ।उप + युक्तियोगे उपपद्यते उपपत्तिः ।अभि + उपसान्त्वने । कुमा० ४ श्लोकःनिस् + निष्पत्तौ अवस्थान्तरप्राप्तौ अक० ।प्र + प्राप्तौ
सक०
 । प्रपन्नःप्रति + खीकारे अङ्गीकारे
सक०
 प्रतिपत्तिः प्रतिपन्नः ।वि + प्रति + संशये
सक०
 विप्रतिपन्नः ।वि + मरने नाशे अक० । विपद्यते विपन्नः विपद् ।सम् + सम्यग् वृद्धौ अक० सम्पद्यते सम्पद् ।
पद गतौ अद०
चु०
 आत्म०
सक०
 सेट् । पदयते अपपदत ।
पद
पु०
 पद्यते गच्छत्यनेन करणे क्विप् । पादे “पदादयः पृथक्शब्दा इत्येके “पदङ्घ्रिश्चरणोऽस्त्रियाम्” अमरः ।
पद
न०
 पद--अच् । १ व्यवसाये २ त्राणे ३ स्थाने ४ चिह्ने५ पादे ६ वस्तुनि च अमरः । ७ विभक्त्यन्तशब्दभेदे“सुप्तिङन्तं पदम्” पा० । ८ वाक्यैकदेशे च “वर्णाःपदं प्रयोगार्हानन्वितैकार्थबोधकाः” सा० द० । ९ श्लोस-चरणे १० किरणे
पु०
 मेदि० ११ अर्थबोधकशक्तिविशिष्टेनैयायिकाः “वृत्तिमत्त्वं पदत्वमिति” तल्लक्षणात् ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
पदँ पद गतौ
- (अर्थविवरणम्) गतिर्यानं ज्ञानं च
इतोलिशान्ता (70) नवानिट आत्मनेपदिनश्च नेर्गद (8417) इति प्रणिपद्यते चिण् ते पदः (3160) कर्तरि-उदपादि भैक्षम् प्रपत्ता सनि मीमा (7454) इति पित्सते नीग् वञ्चु (7484) इति पनीपद्यते जुचङ्क्रम्य (32150) इति पदनः लषपतपद (32154) इत्युकञ्-उपपादुकः पदरुज (3316) इति कर्तरि घञ्-पादः खलं भगः पदं च (द्र0 33125 वा0) इति घः करणे-पदम् विशिपतिपदि (3456) इति णमुल्-गेहानुप्रपादमास्ते, गेहं गेहमनुप्रपादम् संपदादिभ्यः (33108 वा0) भावे क्विप्-संपत्, प्रतिपत् संज्ञायां समज (3399) इति क्यप्-पद्या मार्गः अर्तिस्तुसु (उ0 1140) इति मन्-पद्म रक् (द्र0 उ0 213)-पद्रो ग्रामः णित् कसिपद्यर्तेः (उ0 185)--पादूः पादुका पदवी बाहुलकाद् (द्र0 उ0 4133 उज्जल0) अटवीवत् (द्र0 1198, पृष्ठ 54) चुरादौ (10281) आगवीर्य उपपदने ? अत्रैव खिद दैन्य इति दुर्गः-खिद्यते खेत्ता खिद्यत इति कर्मकर्तरीति तु वामनः रुधादौ (716) खिन्ते तुदादौ खिद परितापे (6141)-खिन्दति, खेदः खिन्नः 59
पद गतौ
- पदयते दिवादौ (461) पद्यते, हेतावुपपादयति, भ्वादौ पद स्थैर्ये (142 मतान्तरे)-पदति 339
धातुवृत्तिः
Sanskrit
पदँ पद (अर्थः) गतौ
लिश्यन्ता अनुदात्ता अनुदात्तेतः (पद्यते पेदे, पेदिषे, पत्ता पत्स्यते पद्यताम् अपद्यत पद्येत, पत्सीष्ट ) लिङौ ( अपादि, अपत्साताम् ) "चिण् ते पदः'' इति कर्तरि ते चिण् ( पित्सते, ) "सनिमीमा'' इत्यादिना अच इति "स्कोः'' इति सलोपे दकारस्य चर्त्वम् "अत्र लोपोऽभ्यासस्य'' ( पनीपद्यते पनीपत्ति ) "नीग्वञ्चु'' इत्यादिना नीक् ( पादयति अपीपदत् अत्पदिष्णुः, ) "अलं कृञ्'' इत्यादिना उत्पूर्वादिष्णुच् केचित्तु "उत्पत'' इति पततिं पठन्ति ( पदनः, ) "जुचङ्क्रम्य'' इत्यादिना युच् (पादुकः) "लषपत'' इत्यादिना उकञ् पद्यत इति ( पादः ) "पदरुज'' इति कर्तरि घञ् पादाभ्यां चरति ( पदिकः ) "पर्पादिभ्यष्ठन्'' इत्यत्र "पादः पच्च'' इति पाठात् ष्ठनि पद्भावाः ( पदिकी ) षित्त्वात्स्त्रियां ङीष् पादार्थमुदकं ( पाद्यम् ) "पादार्घाभ्यां च'' इति यत् पादाय हितम्, तत्र भवं वा ( पद्यम् ) "शरीरावयवाद्यत्'' "शरीरावयवाच्च'' इति योगाभ्यां यत् "पद्यत्यतदर्थे'' इति पादस्य पद्भावः द्वाभ्यां पादाभ्यां क्रीतं (द्विपाद्यम्) "पणपादमाषशताद्यत्'' इति पणाद्यन्ताद् द्विगोः प्राग्वतीयेष्वर्थेषु यत् "पद्यत्यतदर्थे'' इत्यत्र शरीरावयववाचिनो ग्रहणान्नेह पद्भावः ( पच्छः ) "संख्यैकवचनात्'' इतिवीप्सायां शस् "ऋचश्शे'' इति ऋक्सम्बन्धिनः पादशब्दस्य पद्भावः द्वौ द्वौ पादौ लभते द्विपदिकां लभते, ''पादशतस्य सङ्ख्यादेर्वीप्सायां वुञ् लोपश्च'' इति पादशतयोरन्यतरस्यां सङ्ख्यादेस्समासाद् वीप्सायां वुन्, अन्तस्य च लोपः "यस्य'' इति लोपेनैव सिद्धेऽन्तलोपवचनमनैमित्तिकत्वार्थम् तेनाल्लोपस्य स्थानिवत्त्वाभावात् "पादः पत्'' इति भसंज्ञानिमित्तः पद्भावस्सिद्ध्यति "यस्य'' इति लोपे हि तस्य पूर्वविधौ स्थानिवत्त्वात् पाच्छब्दान्तमङ्गं भसंज्ञं न स्यात् प्रकृत्युपाधिरपि वीप्सा तद्धितेन द्योत्यत इति "तद्धितार्थ'' इति समासः अत एव "नित्यवीप्सयोः'' इति द्विर्वचनं न भवति द्वौ पादौ दण्डयति ददाति वा ( द्विपदिकां ) दण्डयति ददाति "दण्डव्यवसर्गयोश्च'' इति वुन् व्यवसर्गो दानम् अवीप्सार्थोऽयमारम्भः व्याघ्रस्येव पादावस्य ( व्याघ्रपात्, श्येनपात् ) "पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः'' इति हस्त्यादिव्यतिरिक्तोपमानपूर्वपदस्य पादान्तस्यान्तस्य लोपः समासान्तः व्याघ्रपदोऽपत्यं ( वैयाघ्रपद्यः, ) गर्गादित्वाद्यञ् पूर्ववत्पद्भाव' स च "निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति' इति पाच्छब्दस्यैव भवति, न तु तदन्तस्य "न य्वाभ्याम्'' इत्यैजागमो वृद्धिनिषेधश्च ( कुम्भपदी, घृतपदी ) "कुम्भपदीषु च'' इति पादान्त्यलोपस्समासान्तः कुम्भपद्यादिषु साध्येषु पादान्त्यलोप इत्यक्षरार्थः अत्र अहुवचननिर्देश आद्यर्थावगतपये आद्यर्थसङ्ग्रहीताश्च गणपाठ एव द्रष्टव्याः कुम्भादिभ्यः पादस्य लोप इति वक्तव्ये समुदायपाठो विषयनियमार्थः तत्र ये उपमापूर्वाः कुम्भपद्यादयो, ये च शतपद्यादयः सङ्ख्यापूर्वास्तेषां यथाक्रमं "पादस्य लोनपः'' "सङ्ख्यासुपूर्वस्य'' इति सिद्धे लोपे पुनः पाठात् स्त्रियां नित्यं ङीबेव भवति, न तु ( व्याघ्रपात्, व्याघ्रपदी द्विपात्, द्विपदी) इत्यादिवत् "पादोऽन्यतरस्याम्'' इति पाच्छब्दान्तस्य विधीयमानो ङीब्बिकल्पः ये त्वनुपमानसङ्ख्यापूर्वाः घृतपद्यादयस्तेषामपि स्त्रीत्वविशिष्टानां पाठाद् स्त्रियामेव पद्भावो नित्यश्च ङीप् अष्टापदीशब्दस्यात्र पाठात् "अष्टनस्संज्ञायाम्'' इति वा पूर्वपदस्य दीर्घः अत्र सुधाकरः "सङ्ख्यासुपूर्वस्य'' इति पाद ( 1 ) ( 1 ) पादान्तस्य लोप इति क्रचित्, पादोऽन्त्यलोप इत्यपि कुत्रचित् दृश्यते स्यान्त्यलोपे "पादोऽन्यतरस्याम्'' इति ङीपि सुपदीशब्दे सिद्धे कुम्भपदीषु पाठः स्त्रियां स्ङ्ख्योपमानपूर्वपदस्य नित्यं ङीबर्थः तेन "सुपादद्विरदनासोरूः' इति भट्टिप्रयोगश्चिन्त्य इत्याह (द्विपात्, द्विपदी सुपात्, ) "सङ्ख्यासुपूर्वस्य'' इति पादान्त्यलोपस्समासान्तः "पादोऽन्यतरस्याम्'' इति वा ङीपि भत्वं पद्भावः स्त्रियां डीबेव सुपाच्छब्दस्येतीदानीमेवोक्तम् ( द्विपदा ) ऋक्., "टाबृचि'' पादान्तस्य ऋच्यभिषेयायां टापि पद्भावः पूर्ववत् ( पदाजिः, पदातिः, पदगः, पदोपहतः, ) "पादस्य पदाज्यातिगोपहतेषु'' इति पादशब्दाद् आज्यादिषूत्तरपदेषु पदादेशः ( पद्विमम्, पत्काषी, पद्धतिः ) "हिमकाषिहतिषु च'' इति हिमादिषूत्तरपदेषु पद्भावः चकारान्निष्के च, ( पन्निष्कः पादघोषः, पद्धोषः पादमिश्रः पन्मिश्रः पादशब्दः, पच्छब्दः, ) "वा घोषमिश्रशब्देषु'' इति वा पद्भावः (सम्पत्) सम्पदादित्वात्क्विप् क्तिन्नपीष्यते, (सम्पत्तिः) इति ( पदम्, "खनो घ च'' इति चकारात्करणादौ घः पदान्यधीते वेद वा ( पदकः, ) "क्रमादिभ्यो वुन्'' इति वुन् ( पद्याः ) पांसवः, "पदमस्मिन्दृश्यम्'' इति प्रथमान्ताद् दृश्यत्वोपाधिकास्मिन्निति सप्तम्यर्थे यत् "पद्यत्यतदर्थे'' इति पद्भावः ( पूर्वपदिकः ) "इकन् बहुलं पदोत्तरपदात्'' इत्यध्येतृवेदित्रोरिकन् अनुपदं धावति ( आनुपदिकः, ) "माथोत्तरपदपदव्यनुपदं धावति'' इति द्वितीयासमर्थाट्ठक् पूर्वपदं गृह्णातीति (पौर्वपदिकः) "पूर्वपदं गृह्वाति'' इति पदोत्तरपदाट्ठक् आप्रपदं प्राप्नोति (आप्रपदीनः) पटः, आप्रपदं प्राप्नोति'' इति द्वितीयान्तात्खः शरीरेणासम्बद्धस्यापि पटादेः प्रमाणमाख्यायते पादस्याग्रं (प्रपदम्)अत एव निर्देशात्समासः, पूर्वनिपातश्च (आप्रपदात्) "आङ्मर्यादाभिविध्योः'' इत्यव्ययीभावः ( अनुपदीना ) उपानत्, "अनुपदसर्वान्न'' इति बद्धेत्यर्थे खः ( सूत्रम्) यस्य चायामः (इति सूत्रम्) इत्यव्ययीभावसमासः अनुर्यस्यायामवाची तेन लक्षणभूतेनानुस्ममस्यते इति सूत्रार्थः इति च पदायाम उपानदायामस्य लक्षणम् सप्तभिः पर्देरेवाप्यते ( साप्तपदीनं ) सख्यम्, "साप्तपदीनं सख्यम्'' इति निपात्यते (अनपदम्) अन्वेष्टा ( अनुपदी ) गवाम्, "अनुपद्यन्वेष्टा'' इतीन्नन्तो निपात्यते अनोः पश्चादर्थेऽव्ययीभावः गवामिति पदापेक्षया षष्ठी नित्यसापेक्षत्वात्समासः एण्या इव पादावस्य अजस्येव पादावस्य, प्रोष्ठो गौः, तस्येव पादावस्य (एणीपदः, अजपदः, प्रोष्टपदः, ) "सुबात'' इत्यादिनाच्प्रत्ययः पद्भावश्च निपात्यते एणीपदाजपदयोः पद्भाव इति निपातनफलं वदतो हरदत्तस्य प्रोष्ठपदेति पाठो नाभिमतः प्रतीषते (पूर्वे प्रोष्ठपदे, पूर्वाः प्रोष्ठपदाः, ) "फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे'' इति नक्षत्रे वर्तमानयोर्द्वित्वे वा बहुवचनम् प्रोष्ठपदाभिर्युक्तः कालः, ( प्रोष्ठपदः, ) प्रोष्ठपदाशब्दस्तत्सहचरिते चन्द्रमसि वर्तते तत्र "नक्षत्रेण युक्तः कालः'' इत्यणि तस्य "लुबविशेषे'' इति लुप् "लुपि युक्तवद्व्यक्तिवचने'' इति कालस्य स्त्रीत्वबहुत्वे, तासु जातः ( प्रोष्ठपादः ) "सन्धिवेला'' इत्यादिनाऽण् "जे प्रोष्ठपदानाम्'' इति जातार्थे वृद्धिनिमित्ते तद्धिते परत उत्तरपदस्य वृद्धिःगेहानुप्रपादमास्ते गेहंगेहमनुप्रपादमास्ते, गेहमनुप्रपादमनुप्रपादमास्ते "विशिपतिपदि'' इत्यादिना णमुल् "तृतीयाप्रभूतीनि'' इति समासविकल्पः समासे "नित्यवीप्सयोः'' इति द्विर्वचनं न भवति
तयोस्तेनैवोक्तत्वात् आभीक्ष्ण्ये क्त्वापीष्यते, गेहमनुप्रपद्यास्त इति सूत्रार्थो भूवादावुपपादितः ( सम्पादी ) णिनिः ( साम्पाद्यम् ) ब्राह्मणादित्वाद्भावकर्मणोः ष्यञ् जीविकामापन्नः ( जीविकापन्नः, ) आपन्नो जीविकाम् ( आपजीविकः, ) "द्वितीयाश्रित'' इति "प्राप्तापन्ने च द्वितीयया'' इति च तत्पुरुषः "प्राप्तापन्ने च'' इत्यत्र लिङ्गविशिष्टरिभाषया ऽऽपन्नशब्दस्य समासोऽपि (आपन्नजीविकः) इत्येव तत्र हि प्राप्तापन्ने अ च इत्यकारः प्रश्लिष्यते, स चान्त्यादेशः सौत्रत्वाच्च न प्रकृतिभावः सम्पद्यत इति ( सम्पद्यः) "अभूततदभावे'' इति सूत्रे निपातनात् शः ततश्श्यन् ( पादूः ) "णित्क्रसिपद्यतेः'' इत्यूकारप्रत्यये णित्त्वाद्वृद्धिः ( पादुका ) संज्ञायां कनि "के णः'' इति ह्रस्वः ( पद्यम् ) "अर्तिस्तु'' इत्यादिना मन् ( पद्यिनो )"पुष्करादिभ्यो देशे'' इति मत्वर्थीय इनिः ( पद्यवती, पद्या ) "अर्श आदिभ्योऽच्'' इति मत्वर्थऽच्, टाप् अयं कथादावपि 61
पद (अर्थः) गतौ
( पदयते अपपदत ) पद्यत इति श्यनि 354
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“पद गतौ”@} 2 ‘पदॢ--’ इति पुरुषकारसम्मतः पाठः।
‘--श्यनि गत्यर्थे पद्यते पदयेत णौ।।’ 3 इति देवः।
पादकः-दिका, पादकः-दिका, 4 पित्सकः-त्सिका, 5 पनीपदकः-दिका
पत्ता-पत्त्री, पादयिता-त्री, पित्सिता-त्री, पनीपदिता-त्री
-- पादयन्-न्ती, पादयिष्यन्-न्ती-ती
-- -- 6 प्रणिपद्यमानः, पादयमानः, पित्समानः, पनीपद्यमानः
पत्स्यमानः, पादयिष्यमाणः, पित्सिष्यमाणः, पनीपदिष्यमाणः
7 पत्-पद्-पदौ-पदः
-- -- -- 8 प्रपन्नः-पन्नवान्, पादितः, पित्सितः, पनीपदितः-तवान्
पदः, 9 उत्पदिष्णुः, 10 पदनः, 11 पादुकः- 12 पादुका, 13 पादः, 14 सम्पद्यः, 15 सम्पादी, 16 प्रणिपेदिवान्, 17 पादः, पित्सुः, पनीपदः
पत्तव्यम्, पादयितव्यम्, पित्सितव्यम्, पनीपदितव्यम्
पदनीयम्, पादनीयम्, पित्सनीयम्, पनीपदनीयम्
पाद्यम्, पाद्यम्, पित्स्यम्, पनीपद्यम्
ईषत्पदः-दुष्पदः-सुपदः
-- -- -- पद्यमानः, पाद्यमानः, पित्स्यमानः, पनीपद्यमानः
पादः, 18 पदम्, 19 आस्पदम्, 20 21 गोष्पदम्, पादः, पित्सः, पनीपदः
पत्तुम्, पादयितुम्, पित्सितुम्, पनीपदितुम्
22 सम्पत्-सम्पत्तिः, विपत्-प्रतिपत्-आपत्, 23 पद्या, पादना, पित्सा, पनीपदा
पदनम्, आपादनम्, पित्सनम्, पनीपदनम्
पत्त्वा, पादयित्वा, पित्सित्वा, पनीपदित्वा
प्रणिपद्य, सम्पाद्य, प्रपित्स्य, प्रपनीपद्य
24 25 गेहानुप्रपादम्, गेहंगेहमनुप्रपादम्, गेहमनुप्रपादमनुप्रपादमास्ते
पादम् २, पत्त्वा २, पादम् २, पादयित्वा २, पित्सम् २, पित्सित्वा २, पनीपदम् २
पनीपदित्वा २
26 इत्यूप्रत्ययः, प्रत्ययस्य णित्त्वं च।
पद्यते इति पादूः = पादुका।
‘पादुका’ इत्यत्र संज्ञायां कनि, ‘केऽणः’ 27 इति ह्रस्वो ज्ञेयः।]] पादूः, 28 मन्प्रत्यये रूपम्।
पद्यते मधुकरैरिति पद्मम् = कमलम्।
अर्शआद्यजन्ते मत्वर्थीये पद्मा = लक्ष्मीः।
मत्वर्थीय एव इनिप्रत्यये पद्मिनी इति च।]] पद्मम्-पद्मिनी।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९७२)
02
=>
 (४-दिवादिः-११६९। सक। अनि। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। १०९)
04
=>
 [[१। ‘सनि मीमाघुरभलभशकपतपदामच इस्’ (७-४-५४) इति सन्नन्ते सर्वत्र इस्। ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासलोपः। ‘स्कोः संयोगाद्योरन्ते च’ (८-२-२९) इति सकारलोपः। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वम्। ‘खरि च’ (८-४-५५) इति दकारस्य चर्त्वं भवति।]]
05
=>
 [[२। यङन्ताण्ण्वुलि, ‘नीग् वञ्चुस्रंसुध्वंसुभ्रंसुकसपतपदस्कन्दाम्’ (७-४-८४) इत्यभ्यासस्य नीगागमः। अभ्यासदीर्घापवादः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[३। ‘नेर्गदनदपतपद--’ (८-४-१७) इत्यादिना नेर्णत्वम्।]]
07
=>
 [[४। पद्यतेऽनेनेति पत् = पादः। क्विबन्ते चर्त्वविकल्पः।]]
08
=>
 [[५। ‘रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः’ (८-२-४२) इति निष्ठातकारधातुदकारयोर्नत्वे रूपम्।]]
09
=>
 [[६। ‘अलङ्कृञ्निराकृञ्प्रजनोत्पचोत्पद--’ (३-२-१३६) इत्यादिना इष्णुच् प्रत्ययः तच्छीलादिषु कर्तृषु भवति--इति माधवः। एतच्च प्रकृतसूत्रे (३-२-१३६), उत्पद इति पाठाश्रयणेन साध्यते। परं तु--पतॢधातौ (९६८) स्वयमेव माधवेन उत्पत इत्येतस्मादेव इष्णुच् साधितः। पदधातौ तु “केचित्तु ‘उत्पत’ इति पततिं पठन्ति” इति वदतः को वाऽत्र स्वाभिमतः पाठ इति न ज्ञायते।]]
10
=>
 [[७। ‘जुचङ्क्रम्यदन्द्रम्यसृगृधिज्वलशुचलषपतपदः’ (३-२-१५०) इत्यादिना ताच्छी- लिको युच्प्रत्ययः।]]
11
=>
 [[८। ‘लषपतपद--’ (३-२-१५४) इत्यादिना तच्छीलादिषु कर्तृषु उकञ् प्रत्ययः। अदन्तत्वात् स्त्रियां टाप्।]]
12
=>
 [[आ। ‘प्रकृतिं प्रतिपादुकैश्च पादैश्चकॢपे भानुमतः पुनः प्रसर्तुम्।’ शि। व। २०-३९।]]
13
=>
 [[९। ‘पदरुजविशस्पृशो घञ्’ (३-३-१६) इति कर्तरि घञ्।]]
14
=>
 [[१०। सम्पूर्वकादस्मात् कर्तरि शप्रत्यये, दिवादित्वात् श्यनि, पररूपे, रूपमेवम्। शप्रत्ययसद्भावे निदानं तु ‘कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि--’ (५-४-५०) इति सूत्रे सम्पद्य इति निर्देश एव।]]
15
=>
 [पृष्ठम्०८४६+ २९]
16
=>
 [[१। ‘पपुष आगतं पपिवद्रूप्यम्’ इति भाष्य (४-३-२४) प्रयोगात्, छान्दसोऽपि क्वसुः क्वचिद् भाषायां भवति इति ज्ञायते। तेन क्वसौ, एत्वाभ्यासलोपयोः, ‘वस्वेकाजाद्धसाम्’ (७-२-६७) इति इडागमे च रूपमेवम्।]]
17
=>
 [[आ। ‘प्रायेण प्रणिपेदुषां निजमसौ योगं स्वयं शिक्षयन्।’ कामासिकाष्टके ५।]]
18
=>
 [[२। ‘खनो घ च’ (३-३-१२५) इत्यत्र चकारात् संज्ञायामन्यत्रापि घप्रत्ययो भवति इति ज्ञायते-इत्याश्रयणेन घप्रत्यये रूपम्।]]
19
=>
 [[३। आङ्पूर्वकादस्मात् संज्ञायां घप्रत्यये, ‘आस्पदं प्रतिष्ठायाम्’ (६-१-१४६) इत्यत्र निपातनात् सुडागमः।]]
20
=>
 [[B। ‘कृतास्पदा भूमिभृतां सहस्रैरुदन्वदम्भःपरिवीतमूर्तिः।’ शि। व। ३-३४।]]
21
=>
 [[४। ‘गोष्पदं सेवितासेवितप्रमाणेषु’ (६-१-१४५) इत्यनेन सेविते असेविते प्रमाणे च विषये सुट् निपात्यते। षत्वं च भवति।]]
22
=>
 [[५। ‘सम्पदादिभ्यः--’ (वा। ३-३-९४) इत्यनेन स्त्रियां भावादौ क्विप्। ‘क्तिन्न- पीष्यते’ (भाष्येष्टिः ३-३-९४) इति वचनात् क्तिनि सम्पत्तिः इत्यादिकमपि साध्वेव। प्रतिपत् = ज्ञानम्, प्रथमा तिथिश्च।]]
23
=>
 [[६। ‘संज्ञायां समजनिषदनिपत--’ (३-३-९९) इत्यत्र ‘निपद’ इति क्षीर- स्वामिपाठमाश्रित्यात्र क्यप् बोध्यः। पद्या = काव्यविशेषः। ‘एकप्रघट्टकं पद्या मुक्तकानां निबन्धनम्।’ इति तल्लक्षणम्। अत्र पक्षे ‘उपेयिवान्--’ (३-२-१०९) इत्यत्र ‘उप’ इत्यस्येव अत्र ‘नि’ इत्यस्याविवक्षितत्वं ज्ञेयम्।]]
24
=>
 [पृष्ठम्०८४७+ २५]
25
=>
 [[१। ‘विशिपतिपदिस्कन्दां व्याप्यमानासेव्यमानयोः’ (३-४-५६) इति सोपपदात् णमुल्। ‘तृतीयाप्रभृतीनि--’ (२-२-२१) इति समासविकल्पः। समासे, ‘नित्य- वीप्सयोः’ (८-१-४) इति द्विर्वचनं न भवति। समासेनैव नित्यवीप्सार्थयोरुक्तत्वात्।]]
26
=>
 [[२। ‘णिच्च कसि पद्यर्त्तेः’ [द। उ। १-१६८]
27
=>
 (७-४-१३)
28
=>
 [[३। औणादिके [द। उ। ७-२६]
1 {@“पद गतौ”@} 2 अदन्तः।
आगर्वीयः।
‘--श्यनि गत्यर्थे पद्यते पदयेत णौ।।’ 3 इति देवः।
पदकः-दिका, पिपदयिषकः-षिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिक- कथयतिवत् 4 ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९७३)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८९८। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। १०९)
04
=>
 (१६२)
Capeller
German
पद॑ (n. (m. ) Schritt, Tritt, Fußstapfe, Spur,
Zeichen
Ort, Stelle, Stellung (auch
übertr. Würde, Rang)
Gelegenheit
Veranlassung, Grund zu(—°)
Fuß
(auch als Längenmaß)
Reihe, Vers
Wort, Art Wortstamm (g.)
Recitationsweise
(des Veda). पेदन zu Fuß
पदे
पदे auf Schritt und Tritt, überall.
उप कर् den Fuß setzen auf o. in,
betreten (Loc.)
sich einlassen mit, sich
richten auf (Loc.)
Caus. jemd. (Acc.)
mit jemd. (Loc.) zusammenbringen. *
पदं दा einen Schritt thun, schreiten
(पदात्पदं गम् dass.*) Abstr. पदता
f.
 ,
°त्व
n.
Grassman
German
padá, n. Grundbedeutung: der Tritt, d. h. das Niedersetzen des Fusses (von pad)
daher 1〉 Tritt (als Handlung)
2〉 Tritt, Fusstapfe, Fussspur
insbesondere 3〉 mit dhā und ní durch Niedersetzen des Fusses eine Fusstapfe machen, gewöhnlich im bildlichen Sinne
4〉 Spur überhaupt (des Schiffes, der Ströme u. s. w.)
5〉 Schritt, namentlich 6〉 mit kram und ní oder ví
7〉 Standort, Stätte, namentlich 8〉 mit dem Gen. dessen, der diese Stätte einnimmt, oder 9〉 mit dem Gen. der Handlung, die an dieser Stätte vorgenommen wird, oder des Gegenstandes, der dort sich zeigt, dargebracht wird u. s. w.
10〉 Ort
11〉 Versglied, ursprünglich als ein Schritt in dem Gange des Verses aufgefasst.
-ám 1〉 mṛtyós 〰 gopáyantas {844, 2}
āṣṭryā́m 〰 kṛṇute {991, 3}
〰 agnaúkṛṇoti {991, 4} (kapótas). — 2〉 víṣṇos {22, 20}. _{22, 21}
{154, 6}
〰 ná tāyús gúhā dádhānas {369, 5}. — 3〉 {22, 17}
{164, 7}
{241, 7}
{711, 14}
{831, 1}
{357, 3} (víṣṇos). — 4〉 vīnā́m, nāvás {25, 7}. — 5〉 {48, 6} (〰 ná veti)
{442, 4} (〰 devásya námasā viántas)
{384, 2}
{146, 4} (〰 nayanti)
{776, 19} (〰 yujanás). — 6〉 {735, 2}. — 7〉 {22, 5}
{633, 29} (yád diví)
{814, 2} (yád gúhā)
{893, 2}
{780, 4}
{1003, 1} (márīcīnām). — 8〉 putrásya {159, 3}
vés {239, 5}. _{239, 6}
{301, 8}
gós {301, 3}
{783, 5}
ékasya {722, 7}
asya (sómasya) {795, 4}
{798, 15}
asya (agnés) {681, 18}
devásya {711, 15}
vas {858, 5}. — 9〉 ṛtásya {831, 2}
vas (vidyútām) {105, 1}. — 10〉 gabhīrám {301, 5}
réku {301, 12}
{934, 7}
pūrviám {661, 4}
dívás {722, 9}. — 11〉 {164, 23}.
-éna 3〉 bildlich téṣām 〰 nach ihrem Vorgange {139, 9}.
-ā́ya 10〉 śúcaye {557, 6}.
-ásya 10〉 {603, 4} 〰 gúhiā. [Page771]
-é [L.] 2〉 vísṇos {154, 5}. — 4〉 síndhūnām {46, 9}. — 7〉 {809, 57}
mit sthā {226, 14}
{288, 7}. — 8〉 gandharvásya {22, 14}
agnés {72, 2}. _{72, 4}
gós {158, 2}
{163, 7}
{289, 1}
{301, 10}
mātúr {301, 10}
{397, 14}
sákhius {678, 7}. — 9〉 iḍás {128, 1}
{201, 1}
{442, 2}
{896, 1}
{917, 1}
{1017, 1}
íḍāyās {257, 4}
{263, 4}
{827, 6}
{917, 4}
námasas {643, 9}
ṛtásya {301, 9}
{1003, 2}
druhás {214, 16}
{428, 4}. — 10〉 {21, 6}
{795, 2} (divás)
{1020, 4} (uttamé).
-é-pade 5〉 {395, 15}
{785, 4}.
-é [du.] 3〉 {289, 15}.
-ā́ 2〉 {421, 3} (saścire)
{632, 31} (pípratīm). — 3〉 {72, 6}. — 6〉 {22, 18}
{500, 6}
{632, 27}
{1021, 3}. — 7〉 {809, 7}. — 10〉 divás {724, 8}
gúhiāni {879, 10}.
-ā́ni 2〉 yásya (víṣṇos) {154, 4}
aśvínos {628, 23}. — 5〉 {839, 3} (páñca 〰 rupás). — 7〉 {834, 4} (saptá). — 8〉 priyā́ 〰 paśuás {67, 6}
devā́nām {164, 5}. — 11〉 {164, 45}.
-aís 5〉 ánu gman {65, 2}
{872, 2}.
-ébhis 5〉 tribhís {154, 3}.
-ébhyas [Ab.] 1〉 {622, 39} yás ṛté cid gā́s 〰 der du auch ohne aufzutreten gehen kannst.
padá:
-ā́ 10〉 dákṣiṇā {887, 8}.
Stchoupak
French
पद-
nt. (m. ) pas, enjambée
empreinte du pied, trace, signe, marque
place, demeure
position, rang, dignité
objet, motif
pied, pied comme mesure
de longueur
quart de strophe (formant une unité métrique), vers,
hémistiche
mot
thème nominal (devant certains suffixes en consonne)
case
d'échiquier
-अं दा- faire un pas
-अम् आ-तन्- s'étendre
-अं
नि-धा- poser le pied sur, faire impression sur (loc.)
-अं कृ- entrer
dans (loc.)
-एन à pied
-ए -ए à chaque pas
-ता-
f.
 -त्व-
nt. fait d'être un mot.
°क्रम-
m.
 marche, démarche
série de vers
façon particulière de
réciter ou d'écrire les Veda
m.
pl.
 le Padapāṭha et les différents
Kramapāṭha.
°गति-
f.
 démarche.
°चिह्न- nt. empreinte du pied.
°च्युत- a. v. déchu de sa position, destitué.
°न्यास-
m.
 fait de mettre le pied par terre, pas, empreinte
fait
d'écrire des vers.
°पङ्क्ति-
f.
 série d'empreintes
série de mots.
°पद्धति-
f.
 série d'empreintes.
°पाठ-
m.
 façon de réciter et d'écrire les Veda (en isolant les
mots, sans tenir compte des lois du saṃdhi).
°बन्ध-
m.
 cheville.
°वी-
f.
 v. s. v.
°शब्द-
m.
 bruit de pas.
°श्रेणि-
f.
 série de pas, traces.
°संधि-
m.
 combinaison euphonique des mots.
°स्थ- ag. qui se tient sur ses pieds
qui va à pied
°स्थित- a.
v. qui a une charge ou un emploi.
°हंसक-
m.
 cheville.
पदाक्रान्त- a. v. qui s'attache aux pas de qq'un.
पदाङ्क-
m.
 empreinte.
पदाङ्गुष्ठ-
m.
 gros orteil.
पदानुग- a. qui suit les pas de qq'un (gén. )
agréable, bon pour
m.
camarade, serviteur.
पदानुसार-
m.
 fait de suivre les pas.
पदान्त-
m.
 fin de mot
-ईय- -य- a. situé à la fin d'un mot.
पदान्तर- nt. intervalle d'un pas
-ए स्थित्वा en s'arrêtant.
après un pas.
पदान्तिकम् adv. auprès (ifc.).
पदान्वेषिन्- a. suivant une trace.
पदार्थ-
m.
 objet correspondant (à un mot), signification
objet,
chose
(philos.) catégorie.
पदावली-
f.
 série de mots ou de vers.