पुरुष (puruSa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 पुरुष m.
  (-षः)
	 1. A man generally or individually,  a male,  man-kind.
2. Representative of generation. 
	 3. An official,  a functionary.
	 4.
The height of a man considered as a measure of length.
	 5. The
pupil of the eye.
	 6. A person,  (in gram. )
	 7. The soul.
	 8. God, 
the Supreme Being.
	 9. VISHṆU.
	 10. BRAHMĀ.
	 11. Life,  the living
principle.
	 12. An atom. 
	 13. A follower of the Sānkhya philo-
sophy,  who believes in the twenty-fifth creation of the Sānkhya
philosophy,  the soul which according to them is neither a produc-
tion nor a productive.
	 14. A friend.
	 15. A sort of tree: see पुन्नाग.
16. A sort of tree,  commonly Tila or Tilaka.
	 n.
  (-षं) The mountain
Meru.
 E.
  पुर the body,  or षस् to abide,  aff.
   क,  and the vowel
changed
 or पुर् to precede,  Unādi aff.
   कुषन्
 also पुरूष.

Capeller Eng

English

 पु॑रुष (पू॑रुष) m.
  man,  human being,  male,  person, 
individual of a cert.
   generation
 man = hero
 man = servant,  attendant
official,  agent
 the primal man or spirit
 the life-giving principle in
man and other beings
 the supreme spirit or soul of the universe. —f. 
पुरुषी॑ a woman. 

Yates

English

 पुरुष (षः) 1.
m.
  A man
 the soul
Supreme Being
 atom
 friend.
n.
  The mountain
Meru.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  Spirit as passive and a spectator of the prakRti or creative force
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  men
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  spirit
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  primaeval man as the soul and original source of the universe
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  height or measure of a man
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  spirit or fragrant exhalation of plants
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  officer
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  attendant
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  pupil of the eye
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  human being
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  Supreme Being or Soul of the universe
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  people
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  follower of the sAMkhya Philosophy
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  servant
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  male
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  man
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum phlomidis - Bot. ]
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  person
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  friend
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  soul or spirit
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  member or representative of a race or generation
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  soul
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  red kamala plant  [ Mallotus philippensis - Bot. ]
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  personal and animating principle in men and other beings
पुरुष 	-	 puruSa 	-	 m.
  	-	  functionary

पुरुष 	-	  puruSa 	-	 m.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum phlomidis - Bot. ]
वरकाष्ठका 	-	  varakASThakA 	-	 f.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum indicum -  Bot. ]
मुखमण्डनक 	-	  mukhamaNDanaka 	-	 m.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum phlomidis - Bot. ]
गर्दभवल्ली 	-	  gardabhavallI 	-	 f.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum indicum -  Bot. ]
भ्रमरेष्टा 	-	  bhramareSTA 	-	 f.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum indicum -  Bot. ]
स्थिरपुष्प 	-	  sthirapuSpa 	-	 m.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum phlomidis - Bot. ]
ब्रह्ममण्डूकी 	-	  brahmamaNDUkI 	-	 f.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum indicum -  Bot. ]
भारङ्गी 	-	  bhAraGgI 	-	 f.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum indicum -  Bot. ]
यष्टि 	-	  yaSTi 	-	 n.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum indicum -  Bot. ]
तिलक 	-	  tilaka 	-	 m.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum phlomidis - Bot. ]
मरुवक 	-	  maruvaka 	-	 m.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum phlomidis - Bot. ]
द्विज 	-	  dvija 	-	 m.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum indicum -  Bot. ]
ब्रह्मी 	-	  brahmI 	-	 f.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum indicum -  Bot. ]
अङ्गारपर्णी 	-	  aGgAraparNI 	-	 f.
  	-	  bleeding-heart shrub  [ Clerodendron Siphonanthus - Bot. ]
शान्त्वति 	-	  zAntvati 	-	 f.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum indicum -  Bot. ]
ब्रह्मचारिन् 	-	  brahmacArin 	-	 m.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum indicum -  Bot. ]
बर्बर 	-	  barbara 	-	 m.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum indicum -  Bot. ]
वर्ध 	-	  vardha 	-	 m.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum indicum -  Bot. ]
खरशाक 	-	  kharazAka 	-	 m.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum indicum -  Bot. ]
भृङ्गजा 	-	  bhRGgajA 	-	 f.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum indicum -  Bot. ]

Wilson

English

 पुरुष
m.
  (-षः)
1 A man,  generally or individually,  a male,  mankind.
2 The soul.
3 God,  the Supreme Being.
4 VIṢṆU.
5 BRAHMĀ.
6 Life,  the living principle.
7 An atom. 
8 A follower of the Sāṃkhya philosophy.
9 A friend.
10 A tree: see पुन्नाग.
11 A sort of tree,  commonly Tila or Tilaka.
n.
  (-षं) The mountain
Meru.
E.
  पुर the body,  षम to abide,  aff.
   क,  and the vowel changed
 or
पुर to precede,  Uṇādi aff.
   कुषन्
 also पुरूष.

Apte

English

पुरुषः [puruṣḥ],  [पुरि देहे शेते शी-ड पृषो˚ Tv.
 पुर्-अग्रगमने कुषन् Uṇ.*
  4.74]

A male being,  man
 अर्थतः पुरुषो नारी या नारी सार्थतः पुमान् Mk.*
  3.27
 Ms.*
  1.32
7.17
9.2
 R.*
  2.41.

Men,  mankind. 

A member or representative of a generation. 

An officer,  functionary,  agent,  attendant,  servant.

The height or measure of a man (considered as a measure of length)
 द्वौ पुरुषौ प्रमाणमस्य सा द्विपुरुषा-षी परिखा Sk.

The soul
 द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च Bg.*
  15.16 &c.
 

The Supreme Being,  God (soul of the universe)
 पुरातनं त्वां पुरुषं पुराविदः (विदुः) Śi.*
  1.33
 R.*
  13.6.

A person (in grammar)
 प्रथम- पुरुषः the third person,  मध्यमपुरुषः the second person,  and उत्तमपुरुषः the first person,  (this is the strict order in Sk.).

The pupil of the eye.

(In Sāṅ. phil.
 ) The soul (opp.  प्रकृति)
 according to the Sāṅkhyas it is neither a production nor productive
 it is passive and a looker-on of the Prakṛiti
 cf.
   त्वामामनन्ति प्रकृतिं पुरुषार्थप्रवर्तिनीम् Ku.*
  2.13 and the word सांख्य also.

The soul,  the original source of the universe (described in the पुरुषसूक्त)
 सहस्रशीर्षः पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् &c.
 

The Punnāga tree.

N.
  of the first,  third,  fifth,  seventh,  ninth,  and eleventh signs of the zodiac.

The seven divine or active principles of which the universe was formed
 तेषामिदं तु सप्तानां पुरुषाणां महौजसाम् Ms.*
  1.19. -षी A woman.  -षम् An epithet of the mountain Meru. Comp.
   -अङ्गम् the male organ of generation.  -अदः,  -अद् m.
  'a man-eater',  cannibal,  goblin
 अवमेने हि दुर्बुद्धिर्मनुष्यान् पुरुषादकः Mb.
 *  3.275.27.-अधमः the vilest of men,  a very low or despicable man. 

अधिकारः a manly office or duty.

calculation or estimation of men
 संसत्सु जाते पुरुषाधिकारे न पूरणी तं समुपैति संख्या Ki.*
  3.51. -अन्तरम् another man. 

अयणः,  अर्थः any one of the four principal objects of human life
 i. e.  धर्म अर्थ,  काम and मोक्ष.

human effort or exertion (पुरुषकार)
 धर्मार्थकाममोक्षाश्च पुरुषार्था उदाहृताः Agni P.
 
 H. Pr.35.

something which when done results in the satisfaction of the performer
 यस्मिन् कृते पदार्थे पुरुषस्य प्रीतिर्भवति स पुरुषार्थः पदार्थः ŚB. on MS.*  4.1.2. -अस्थिमालिन् m.
  an epithet of Śiva. 

आद्यः an epithet of Viṣṇu.

a demon.  -आयुषम्,  -आयुस् n.
  the duration of a man's life
 अकृपणमतिः कामं जीव्याज्जनः पुरुषायुषम् Ve.*
  6.44
 पुरुषायुषजीविन्यो निरातङ्का निरीतयः R.*
  1. 63. -आशिन् m.
  'a man-eater',  a demon,  goblin.  -इन्द्रः a king.

उत्तमः an excellent man. 

the highest or Supreme Being,  an epithet of Viṣṇu or Kṛiṣṇa
 यस्मात् क्षरमतीतो$हमक्षरादपि चोत्तमः । अतो$स्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ Bg.*
  15.18.

a best attendant.

a Jaina. 

N.
  of a district in Orissa sacred to Viṣṇu.

कारः human effort or exertion,  manly act,  manliness,  prowess (opp.  दैव)
 एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति H. Pr.32
 दैवे पुरुषकारे च कर्मसिद्धिर्व्यवस्थिता Y.*
  1.349
 cf.
   'god helps those who help themselves'
 अभिमतसिद्धिर- शेषा भवति हि पुरुषस्य पुरुषकारेण Pt.*
  5.3
 Ki.*
  5.52.

manhood,  virility.

haughtiness,  pride. -कुणपः,  -पम् a human corpse. -केसरिन् m.
  man-lion,  an epithet of Viṣṇu. in his fourth incarnation
 पुरुषकेसरिणश्च पुरा नखैः Ś.*
  7.3. -ज्ञानम् knowledge of mankind
 Ms.*
  7.211.-तन्त्र a.
  subjective. -दध्न,  -द्वयस् a.
  of the height of a man.  -द्विष् m.
  an enemy of Viṣṇu. -द्वेषिणी an illtempered woman (who hates her husband).

नाथः a general,  commander.

a king. -नियमः (in gram.
  ) a restriction to a person.  -पशुः a beast of a man,  brutish person
 cf.
   नरपशु. -पुङ्गवः,  -पुण्डरीकः a superior or eminent man.  -पुरम् N.
  of the capital of Gāndhāra,  q. v.  -बहुमानः the esteem of mankind
 निवृत्ता भोगेच्छा पुरुषबहुमानो विगलितः Bh.*
  3.9. -मानिन् a.
  fancying oneself a hero
 कथं पुरुषमानी स्यात् पुरुषाणां मयि स्थिते Rām.*
  2.24.35. -मेधः a human sacrifice. -वरः an epithet of Viṣṇu. -वर्जित a.
  desolate.

वाहः an epithet of Garuḍa. 

an epithet of Kubera.  -व्याघ्रः -शार्दूलः,  -सिंहः 'a tiger or lion among men',  a distinguished or eminent man.  उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः H.

a hero,  brave man.  -समवायः a number of men. -शीर्षकः A kind of weapon used by burglars (a sham head to be inserted into the hole made in a wall)
 Dk.*
  2.2. -सारः an eminent man
 Bhāg.*
  1.16.7.-सूक्तम् N.
  of the 9th hymn of the 1th Maṇḍala of the Ṛigveda (regarded as a very sacred hymn).

Apte 1890

English

 पुरुषः [पुरि देहे शेते शी-ड पृषो° Tv.
 पुर्-अग्रगमने कुषन् Uṇ. 4. 74] 1 A male being,  man
 अर्थतः पुरुषो नारी या नारी सार्थतः पुमान् Mk. 3. 27
 Ms. 1. 32
 7. 17
 9. 2
 R. 2. 41. 
2 Men,  mankind. 
3 A member or representative of a generation. 
4 An officer,  functionary,  agent,  attendant,  servant. 
5 The height or measure of a man (considered as a measure of length)
 द्वौ पुरुषौ प्रमाणमस्याः सा द्विपुरुषा-षी परिखा Sk. 
6 The soul
 द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च Bg. 15. 16 &c. 
7 The Supreme Being,  God (soul of the universe)
 Śi. 1. 33
 R. 13. 6. 
8 A person (in grammar)
 प्रथमपुरुषः the third person,  मध्यमपुरुषः the second person,  and उत्तमपुरुषः the first person,  (this is the strict order in Sk.). 
9 The pupil of the eye. 
10 (In Sān. phil.) The soul (opp. प्रकृति)
 according to the Sāṃkhyas it is neither a production nor productive
 it is passive and a looker-on of the Prakṛti
 cf. Ku. 2. 13 and the word सांख्य also. 
11 The soul,  the original source of the universe (described in the पुरुषसूक्त)
 सहस्रशीर्षः पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् &c. 
12 The Punnāga tree. 
13 N. of the first,  third,  fifth,  seventh,  ninth,  and eleventh signs of the zodiac. 
14 The seven divine or active principles of which the universe was formed. 
षी A woman. 
षं An epithet of the mountain Meru. 
Comp. 
अंगं the male organ of generation. 
अदः,  
अद् m. ‘a maneater’,  cannibal,  goblin. 
अधमः the vilest of men,  a very low or despicable man. 
अधिकारः {1} a manly office or duty. {2} calculation or estimation of men
 Ki. 3. 51. 
अंतरं another man. 
अयणः 
अर्थः {1} any one of the four principal objects of human life
 i. e. धर्म,  अर्थ,  काम and मोक्ष. {2} human effort or exertion (पुरुषकार)
 H. Pr. 35. 
अस्थिमालिन् m. an epithet of Śiva. 
आद्यः {1} an epithet of Viṣṇu. {2} a demon. 
आयुषं,  
आयुस् n. the duration of a man's life
 अकृपणमतिः कामं जीव्याज्जनः पुरुष युषं Ve. 6. 44
 पुरुषायुषजीविन्यो निरातंका निरीतयः R. 1. 63. 
आशिन् m. ‘a man-eater’,  a demon,  goblin. 
इंद्रः a king. 
उत्तमः {1} an excellent man. {2} the highest or Supreme Being,  an epithet of Viṣṇu or Kṛṣṇa
 यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ Bg. 15. 18. {3} a best attendant. {4} a Jaina. {5} N. of a district in Orissa sacred to Viṣṇu. 
कारः {1} human effort or exertion,  manly act,  manliness,  prowess (opp. दैव)
 एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति H. Pr. 32
 दैवे पुरुषकारे च कर्मसिद्धिर्व्यवस्थिता Y. 1. 349
 cf. “god helps those who help themselves”
 Pt. 5. 30
 Ki. 5. 52. {2} manhood,  virility. 
कुणपः 
पं a human corpse. 
केसारिन् m. man-lion’,  an epithet of Viṣṇu in his fourth incarnation
 पुरुषकेसरिणश्च पुरा नखैः Ś. 7. 3. 
ज्ञानं knowledge of mankind. 
दध्न,  
द्वयस् a. of the height of a man. 
द्विष् m. an enemy of Viṣṇu. 
द्वेषिणी an ill-tempered woman (who hates her husband). 
नायः {1} a general,  commander. {2} a king. 
नियमः (in gram.) a restriction to a person,  
पशुः a beast of a man,  brutish person
 cf. नरपशु. 
पुंगवः,  
पुंडरीकः a superior or eminent man. 
पुरं N. of the capital of Gāndhāra,  q. v. 
बहुमानः the esteem of mankind
 Bh. 3. 9. 
मेधः a human sacrifice. 
वरः an epithet of Viṣṇu. 
वाहः {1} an epithet of Garuḍa. {2} an epithet of Kubera. 
व्याघ्रः,  
शार्दूलः,  
सिंहः ‘a tiger or lion among men, ’ a distinguished or eminent man. {2} a hero,  brave man. 
समवायः a number of men. 
सूक्तं N. of the 90th hymn of the 10th Maṇḍala of the Ṛgveda (regarded as a very sacred hymn). 

Monier Williams Cologne

English

 पु॑रुष m.
  (mc.  also पू॑र्°
 prob. fr.
  √ पॄ and connected with पुरु,  पूरु ifc.  f(आ). ,  rarely f(ई). 
 cf.
   Pāṇ.
  iv,  1,  24) a man,  male,  human being (pl.  people,  mankind),  RV.
   &c.
   &c.
  

 a person,  (पुमान् पुरुषः,  a male person,  ŚāṅkhGṛ.
 
 Mn.
  
 दण्डःप्°,  punishment personified,  Mn.
  
 esp.
   grammatical pers.
 with प्रथम,  मध्यम,  उत्तम =
  the 3rd,  2nd,  1st pers. Nir.
 
 Pāṇ.
 ),  an officer,  functionary,  attendant,  servant,  Mn.
  
 MBh.
   &c.
   (cf.   तत्-प्°)

 a friend,  L.
 

 a follower of the Sāṃkhya philosophy (?),  L.
 

 a member or representative of a race or generation,  TS.
 
 Br.
 
 Mn.
   &c.

 the height or measure of a man (=  5 Aratnis =
  120 Aṅgulas),  ŚBr.
  
 Śulbas.
 
 Var.

 the pupil of the eye,  ŚBr.
  

 (also with नारायण) the primaeval man as the soul and original source of the universe (described in the Puruṣa-sūkta q.v.),  RV.
  
 ŚBr.
   &c.
  

 the personal and animating principle in men and other beings,  the soul or spirit,  AV.
   &c.
   &c.
  

 the Supreme Being or Soul of the universe (sometimes with पर,  परम,  or उत्तम
 also identified with Brahmā,  Viṣṇu,  Śiva and Durgā),  VS.
 
 ŚBr.
   &c.
   &c.
  

 (in Sāṃkhya) the Spirit as passive and a spectator of the Prakṛti or creative force,  IW.
   82 &c.
  

 the ‘spirit’ or fragrant exhalation of plants,  RV.
   x,  51,  8

 (with सप्त) N.
  of the divine or active principles from the minute portions of which the universe was formed,  Mn.
   i,  19

 N.
  of a Pāda in the Mahā-nāmnī verses,  Lāṭy.
 

 of the 1st,  3rd,  5th,  7th,  9th and 11th signs of the zodiac,  Jyot.
 

 of a son of Manu Cākṣuṣa,  BhP.
  

 of one of the 18 attendants of the sun,  L.
 

 pl.
  men,  people (cf.   above)

 N.
  of the Brāhmans of Krauñca-dvīpa,  BhP.
  

 (with पञ्च) N.
  of 5 princely personages or miraculous persons born under partic.  constellations,  Var.
 

 Rottleria Tinctoria,  L.
 

 Clerodendrum Phlomoides,  L.
 

 पु॑रुष m or n.
  =
  पुरुषक m.
  n.
 ,  Śiś.
  v,  56,  Sch.

 पु॑रुष n.
  (!) N.
  of mount Meru,  L.
 

Monier Williams 1872

English

 पुरुष पुरुष,  अस्,  m. (poetically also पू-
रुष
 said to be fr. rt. 2. पुर्
 probably connected
with पूरु),  man collectively or individually,  man-
kind,  a man,  human being,  male
 a person (पुमान्
पुरुषः,  a male person)
 a member or repre-
sentative of a race or generation (e. g. सपिण्डता
पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते,  the relationship of
men connected by the funeral cake ceases with
the seventh person)
 an officer,  official,  functionary, 
agent,  employé,  attendant,  servant,  footman
 the
height or measure of a man,  = 5 Aratnis (1 Aratni
= 2 Padas,  1 Pada = 12 Aṅgulis
 cf. अर्ध-प्°, 
द्वि-प्°)
 Punishment personified
 (in gram.) a per-
son (= प्रथमः प्°,  the third person
 मध्य-
मः प्°,  the second person
 उत्तमः प्°,  the first
person)
 Man personified or identified with Nārā-
yaṇa the son of Nara (regarded as the author of
Vājasaneyi-Saṃhitā XXX. 31)
 the soul and original
source of the universe (described in the Puruṣa-
sūkta,  q. v.)
 the personal and life-giving principle
in men and other beings,  the human soul or spirit, 
Soul (which according to the Sāṅkhya philosophy is
neither a production nor productive: it is so called
according to the Tattva-samāsa because it reposes in
the body,  पुरि शयनात्
 or because it is पुराण, 
ancient,  having existed from eternity)
 the Supreme
Spirit or Soul of the universe,  Supreme Being,  God
(identified variously with Brahman,  with Viṣṇu,  with
Śiva,  and with Durgā)
 the ‘spirit, ’ i. e. the fragrant
exhalation of plants (Ved.)
 the pupil of the eye
the tree Rottleria Tinctoria (= पुन्-नाग)
 = तिलक
N. of one of the sons of Manu Cākṣuṣa
 N. of
one of the eighteen attendants of the Sun
 N. of a
Pāda in the Mahā-nāmnī verses
 an epithet of the
first,  third,  fifth,  seventh,  ninth,  and eleventh signs
of the zodiac
 a friend
 a follower of the Sāṅkhya
philosophy (?)
 (आस्),  m. pl. men,  people
 N. of the
class of inhabitants of Krañca-dvīpa corresponding
to the Brāhmans
 the seven divine or active prin-
ciples from the minute portions of which the uni-
verse was formed,  viz. महत् = बुद्धि,  अहङ्-
कार,  and the five तन्-मात्रस्,  (according to Manu
I. 19)
 पञ्च पुरुषाः,  an epithet of five royal
personages or miraculous persons born under par-
ticular constellations (Ved.)
 (ई),  f. a woman, 
female
 (अम्),  n. an epithet of mount Meru.
—पु-
रुष-काम,  अस्,  आ,  अम्,  Ved. desirous of men.
—पुरुष-कार,  अस्,  m. any act of man,  manly
act,  human effort or exertion (commonly opposed to
दैव,  fate)
 manhood,  virility
 N. of a gram-
marian.
—पुरुष-कुणप,  अस्,  अम्,  m. n. the
corpse of a man,  a human corpse.
—पुरुष-के-
शरिन्,  ई,  m. ‘man-lion or half-man,  half-lion, ’
Viṣṇu in his fourth appearance on earth (which he
undertook for the defeat of Hiraṇya-kaśipu).
—पु-
रुष-क्षेत्र,  अम्,  n.,  Ved. a male or uneven
zodiacal sign or astrological house.
—पुरुष-गति, 
इस्,  f.,  N. of a Sāman.
—पुरुष-गन्धि,  इस्,  इस्,  इ, 
Ved. smelling of men.
—पुरुष-घ्न,  अस्,  ई,  अम्, 
‘man-slaying, ’ striking or slaying men
 स्त्री पु-
रुष-घ्नी,  a woman who kills her husband.
—पु-
रुष-च्छन्दस,  अम्,  n.,  Ved. ‘man's metre, ’ the
metre suited for men,  the Dvi-padā.
—पुरुष-
ज्ञान,  अम्,  n. knowledge of men or of mankind.
 — 1. पुरुष-ता,  f. or पुरुष-त्व,  अम्,  n. man-
hood,  virility
 manliness,  valour,  prowess
 the state
of man,  manly nature or property.
—२। पुरुष-ता, 
ind.,  Ved. after the manner of men,  among men.
—पुरुष-तेजस्,  आस्,  आस्,  अस्,  Ved. having a man's
energy or manly vigour.
—पुरुष-त्रा,  ind.,  Ved.
among men,  to men
 in the manner of men.
—पुरुषत्व-ता,  ind.,  Ved. after the manner of
men
 (Sāy.) = पुरुषवत्तया.
—पुरुष-द-
घ्न or पुरुष-द्वयस,  अस्,  ई,  अम्,  of the height
or measure of a man.
—पुरुष-दन्तिका,  f. a
medicinal root
 [cf. मेदा।]
—पुरुष-द्रव्य-
सम्पद्,  त्,  f. abundance of men and material.
—पुरुष-द्विष्,  ट्,  m. an enemy of Viṣṇu.
—पु-
रुष-द्वेषिन्,  ई,  इणी,  इ,  ‘man-hating, ’ misan-
thropic
 (इणी),  f. an ill-tempered or fractious woman.
—पुरुष-धर्म,  अस्,  m.,  Ved. personal rule or
precept.
—पुरुष-नाय,  अस्,  m. ‘man-leader, ’ a
prince.
—पुरुष-नियम,  अस्,  m. (in gram.) a
restriction as to person.
—पुरुष-पति,  इस्,  m.
‘lord of men, ’ Rāma.
—पुरुष-परीक्षा,  f. ‘trial
of man, ’ N. of a collection of moral tales.
—पु-
रुष-पशु,  उस्,  m. beast of a man,  a brutal man
a man as a sacrificial victim
 a human animal,  man.
—पुरुष-पुङ्गव,  अस्,  m. ‘man-bull, ’ an emi-
nent or excellent man.
—पुरुष-पुण्डरीक,  अस्, 
m. an excellent or superior man
 (with Jainas) N.
of the sixth black Vāsudeva.
—पुरुष-पुर,  अम्, 
n.,  N. of the capital of Gāndhāra,  the modern
Peshāwar (پيشاور).
—पुरुष-बहुमान,  अस्,  m.
the respect or esteem of mankind.
—पुरुष-मात्र, 
अस्,  ई,  अम्,  of the height or measure of a man.
—पुरुष-मानिन्,  ई,  इनी,  इ,  fancying one's self a
man or hero.
—पुरुष-मुख,  अस्,  ई,  अम्,  having
a man's face.
—पुरुष-मृग,  अस्,  m.,  Ved. (ac-
cording to Mahī-dhara) = पुम्-मृग.
—पुरुष-
मेध,  अस्,  m.,  Ved. the sacrifice of a man
 N. of
the reputed author of the hymn Vājasaneyi-Saṃhitā
XX. 30.
—पुरुष-रक्षस्,  अस्,  n. a demon in
the form of a man.
—पुरुष-राज,  अस्,  m.,  Ved.
a human king.
—पुरुष-रूप,  अस्,  आ,  अम्,  Ved.
man-shaped,  in the form of a man
 (अम्),  n. the
shape of a man.
—पुरुष-रूपक,  अस्,  आ,  अम्, 
Ved. man-shaped,  in the form of a man.
—पु-
रुष-रेषण,  अस्,  ई,  अम्,  or पुरुष-रेषिन्,  ई, 
इणी,  इ,  Ved. hurting men.
—पुरुषर्षभ (°ष-
ऋष्°),  अस्,  m. ‘man-bull, ’ an excellent man.
—पु-
रुष-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  Ved. accompanied by men.
—पुरुष-वध,  अस्,  m.,  Ved. manslaughter, 
homicide,  murder.
—पुरुष-वर,  अस्,  m. ‘best
of males, ’ an epithet of Viṣṇu.
—पुरुष-वर्जित, 
अस्,  आ,  अम्,  destitute of human beings,  desolate.
—पुरुष-वाच्,  क्,  क्,  क्,  Ved. having a human
voice.
—पुरुष-वाह,  अस्,  m. ‘Viṣṇu's vehicle, ’
an epithet of Garuḍa
 (अम्),  ind. in such a way as
to be borne along by men
 पुरुष-वाहं व-
हति,  he is carried in such a manner as to be drawn
along by men (Pāṇ. III. 4,  43).
—पुरुष-विध, 
अस्,  आ,  अम्,  Ved. man-like,  in the form or likeness
of men.
—पुरुषविध-ता,  f. likeness to man, 
humanity.
—पुरुष-व्याघ्र,  अस्,  m. ‘man-tiger, ’
N. of a demon
 ‘tiger among men, ’ a distinguished
or eminent man
 a vulture.
—पुरुष-व्रत,  अम्, 
n.,  N. of a Sāman.
—पुरुष-शार्दूल,  अस्,  m.
‘man-tiger, ’ an eminent man,  a chief of men.
—पुरुष-शिरस्,  अस्,  or पुरुष-शीर्ष,  अम्,  n., 
Ved. a man's head,  human head.
—पुरुष-शीर्-
षक,  अस् or अम्,  m. or n. (?),  N. of an instrument
used by thieves.
—पुरुष-समवाय,  अस्,  m. a
number of men.
—पुरुष-सिंह,  अस्,  m. ‘man-
lion, ’ lion of a man,  a brave man,  hero
 an eminent
man
 (with Jainas) the fifth of the black Vāsudevas, 
a son of Śiva.
—पुरुष-सूक्त,  अम्,  n. ‘the Pu-
rusha hymn, ’ N. of the 90th hymn of the tenth
Maṇḍala of the Ṛg-veda,  (this celebrated hymn,  in
which the soul or original source of the universe is
described,  is supposed by the best authorities to be
comparatively modern in its diction and allusions
 it
is also found with alterations in the Vājasaneyi-Sam-
hitā of the Yajur-veda XXXI. 1 — 16,  and in the
Atharva-veda XIX. 6.)
—पुरुषांसक (°ष-अं°), 
अस्,  m.,  N. of a teacher.
—पुरुषाकार (°ष-आक्°), 
अस्,  आ,  अम्,  of a human form or shape.
—पुरुषाङ्ग
(°ष-अङ्°),  अस्,  अम्,  m. n. the male organ of gene-
ration
 [cf. नराङ्ग।]
—पुरुषाद् (°ष-अद्°),  त्, 
त्,  त्,  Ved. eating or destroying men.
—पुरुषाद
(°ष-अद),  अस्,  ई,  अम्,  ‘man-eating, ’ a cannibal,  a
Rakṣas
 (आस्),  m. pl.,  N. of a race of cannibals in
the east of Madhya-deśa.
—पुरुषादक (°ष-
अद्°),  अस्,  आ,  अम्,  men-devouring
 (आस्),  m. pl.,  N.
of certain cannibals.
—पुरुषाद-त्व,  अम्,  n. the
state or condition of a man-eater,  cannibalism,  the
state of a demon or Rakṣas.
—पुरुषाद्य (°ष-
आद्°),  अस्,  m. ‘first of men, ’ (with Jainas) an epithet
of Ādi-nātha
 of Ṛṣabha the first Arhat of the
present Ava-sarpiṇī
 an epithet of Viṣṇu.
—पुरु-
षाधम (°ष-अध्°),  अस्,  m. ‘lowest or vilest of
men, ’ a low man,  an outcast
 the worst of servants.
—पुरुषाधिकार (°ष-अध्°),  अस्,  m. manly
office or duty.
—पुरुषान्तर (°ष-अन्°),  अम्,  n.
another or succeeding generation
 (अस्),  m.,  scil.
सन्धि,  an alliance negotiated by warriors chosen
by each party
 another who is a man (a mere
man).
—पुरुषान्तर-वेदिन्,  ई,  इनी,  इ,  knowing
the heart of mankind.
—पुरुषान्तरात्मन् (°ष-
अन्°),  आ,  m. ‘man's inner self, ’ the soul.
—पुरु-
षायण (°ष-अय्°),  अस्,  आ,  अम्,  Ved. going to the
soul,  uniting with the soul.
—पुरुषायुष (°ष-
आय्°),  अम्,  or पुरुषायुस् (°ष-आय्°),  उस्,  n. the
duration of a man's life,  age of man,  life or lifetime
of man,  human existence.
—पुरुषार्थ (°ष-
अर्°),  अस्,  m. any object of human pursuit,  any one of
the four objects or aims of man or of the soul (viz.
1. काम,  the gratification of desire
 2. अर्थ,  ac-
quirement of wealth
 3. धर्म,  discharge of duty
4. मोक्ष,  final emancipation)
 human effort or ex-
ertion
 (अम्),  ind. for the sake of man
 for the soul's
sake.
—पुरुषार्थ-प्रबोध,  अस्,  m.,  N. of a
book mentioned in the Śūdra-dharma-tattva.
—पु-
रुषार्थ-सिद्ध्य्-उपाय,  N. of a Jaina poetical
work by Amṛta-canda-sūri.
—पुरुषाशिन् (°ष-
आश्°),  ई,  m. ‘man-eater, ’ a cannibal,  Rākṣasa.
—पु-
रुषास्थि-मालिन् (°ष-अस्°),  ई,  इनी,  इ,  wearing a
necklace of human skulls
 (ई),  m. an epithet of
Śiva.
—पुरुषेन्द्र (°ष-इन्°),  अस्,  m. ‘lord of
men, ’ a king.
—पुरुषेन्द्र-ता,  f. ‘lordship over
men, ’ sovereignty.
—पुरुषेषित (°ष-इष्°),  अस्, 
आ,  अम्,  Ved. caused or instigated by men.
—पुरु-
षोक्ति (°ष-उक्°),  इस्,  f. the name or title of a man.
—पुरुषोक्तिक,  अस्,  आ,  अम्,  ‘having only the
name of man, ’ destitute,  having no friends,  friendless.
—पुरुषोत्तम (°ष-उत्°),  अस्,  m. best of men, 
an excellent or superior man
 best of servants,  a
good attendant
 the highest being,  Supreme Spirit, 
an epithet of Viṣṇu or Kṛṣṇa
 (with Jainas) N.
of the fourth black Vāsudeva (son of Soma)
 N. of
an Arhat
 a Jina,  one of the generic terms for a
deified teacher of the Jaina sect
 N. of a district in
Orissa sacred to Viṣṇu
 N. of the author of the
Trikāṇḍa-śeṣa and Hārāvalī
 of a grammarian
 of
the father of Halāyudha
 of various men.
—पुरुषोत्-
तम-क्षेत्र,  अम्,  n. ‘district of the Supreme
Being, ’ N. of a district in Orissa sacred to Viṣṇu
(= लीलाचल,  लीलाद्रि
 cf. जगन्नाथ-क्षेत्र).
—पुरुषोत्तम-तीर्थ,  अम्,  n.,  N. of a Tīrtha.
—पुरुषोत्तमतीर्थ-प्रयोग-तत्त्व,  अम्,  n.
‘truth of the ceremonies connected with the Puru-
ṣottama-tīrtha, ’ N. of a work by Raghu-nandana.
—पुरुषोत्तम-देव,  अस्,  or पुरुषोत्तमदेव-
शर्मन्,  आ,  m.,  N. of a grammarian the author of
the Paribhāṣā-vṛtti.
—पुरुषोत्तम-मन्त्र,  अस्, 
m.,  N. of the seventeenth chapter of the Śāradā-
tilaka,  a mystical work by Lakṣmaṇa.
—पुरुषोत्-
तम-मिश्र,  अस्,  m.,  N. of a man the author of
the Rāma-candrodaya.

Macdonell

English

 पुरुष púru-ṣa,  m.
  (metrically often lengthened 🞄to pū́-),  man
 human being (pl.  people
 mankind)
 🞄person (with daṇḍa,  m.
  punishment 🞄personified)
 attendant
 functionary
 personal 🞄and animating principle,  soul
 highest 🞄personal principle,  universal soul,  Supreme 🞄Spirit (sts. with para,  parama,  or uttama)
 🞄primaeval male from whom the universe was 🞄evolved (± nārāyaṇa)
 member of a race,  🞄generation
 person (in grammar: prathama 🞄—,  = our third person
 uttama —,  = our first).

Benfey

English

 पुरुष पुरुष,  and sometimes पूरु-
ष, 
 I. m.
 
 1. A man generally or in-
dividually,  a male,  mankind,  Man.  1,  32.
 2. Punishment personified,  Man.  7,  17.
 3. An attendant,  a functionary,  8,  43.
 4. The first man,  Hariv. 51.
 5. The
soul,  Yājñ. 3,  194.
 6. The universal
soul,  the supreme Being,  Mārk. P.
26,  21
 Man.  1,  11.
 7. A principle, 
Man.  1,  19.
 8. A tree,  Rottleria tinc-
toria.
 9. A proper name.
 II. f.
  षी,  A
female,  Bhāg. P. 5,  24,  17.
 III. n.
 (?). A
name of the mountain Meru.
 -- Comp.
 
अ-दृष्ट- (vb. दृश्),  adj.
  (viz. संधि), 
a kind of alliance where one party alone
settles for the other,  on the condition
that the enemy has to disburse the
expenses of the expedition,  Hit. iv. d.
117. अन्तर-पूरुष,  m.
  the soul, 
Man.  8,  85. आदि-पुरुष,  m.
  the first
man. 
उपरि-,  m.
  a rider,  Daśak. in
Chr. 188,  16.
एक-, 
 I. m.
  the one
universal soul,  Vikr. d. 1.
 II. adj.
 
consisting only of one person.  किं-
पुरुष,  i. e.
किम्-,  m.
  1. a class of
horse-faced beings belonging to the
suite of Kuvera,  Kumāras. 1,  11. 2.
one of the portions into which the
world is divided.
कुल-,  m.
  a polite
man.  गूढ- (vb. गुह्),  m.
  a spy.
तुला-,  m.
  1. a person weighed in a
balance,  i. e. a present of gold or other
precious things of equal weight. 2.
the name of a penance. धर्माधि-
कारिपुरुष,  i. e.
धर्म-अधि-कारिन्-, 
m.
  a judge. निष्पुरुष,  i. e.
निस्-,  adj.
 
1. not having produced male children, 
Man.  3,  7. 2. devoid of men. 
प्रकृति-, 
m.
  a minister,  Megh. 5.
प्रमाण-, 
m.
  an arbitrator,  Hit. 116,  12.
मूल-,  m.
 
the last male of a race.
रक्षिक-,  m.
 
a policeman,  Daśak. in Chr. 199,  24.
राज(न्)-,  m.
  1. a servant of the king.
2. A guard,  a watchman.  सत्पुरुष, 
i. e.
सन्त्-,  m.
  an honest man. 

Hindi

आदमी

Apte Hindi

Hindi

पुरुषः
पुं*
  - "पुरि देहे शेते- शी + ड पृषो* तारा*,  पुर् + कुषन्"
"नर,  मनुष्य,  मर्द"

पुरुषः
पुं*
  - "पुरि देहे शेते- शी + ड पृषो* तारा*,  पुर् + कुषन्"
"मनुष्य,  मनुष्य जाति"

पुरुषः
पुं*
  - "पुरि देहे शेते- शी + ड पृषो* तारा*,  पुर् + कुषन्"
किसी पीढ़ी का प्रतिनिधि या सदस्य

पुरुषः
पुं*
  - "पुरि देहे शेते- शी + ड पृषो* तारा*,  पुर् + कुषन्"
"अधिकारी,  कार्यकर्ता,  अभिकर्ता,  अनुचर,  सेवक"

पुरुषः
पुं*
  - "पुरि देहे शेते- शी + ड पृषो* तारा*,  पुर् + कुषन्"
"मनुष्य की ऊँचाई या माप,  दोनों हाथ फैला कर लम्बाई की माप"

पुरुषः
पुं*
  - "पुरि देहे शेते- शी + ड पृषो* तारा*,  पुर् + कुषन्"
आत्मा

पुरुषः
पुं*
  - "पुरि देहे शेते- शी + ड पृषो* तारा*,  पुर् + कुषन्"
"परमात्मा,  ईश्वर (विश्व की आत्मा)"

पुरुषः
पुं*
  - "पुरि देहे शेते- शी + ड पृषो* तारा*,  पुर् + कुषन्"
"पुरुष (व्या* में) प्रथम पुरुष,  मध्यम पुरुष और उत्तम पुरुष"

पुरुषः
पुं*
  - "पुरि देहे शेते- शी + ड पृषो* तारा*,  पुर् + कुषन्"
आँख की पुतली

पुरुषः
पुं*
  - "पुरि देहे शेते- शी + ड पृषो* तारा*,  पुर् + कुषन्"
"आत्मा (विप* प्रकृति) सांख्यमतानुसार यह न उत्पन्न होता है,  न उत्पादक है,  यह निष्क्रिय है,  तथा प्रकृति का दर्शक है"

पुरुषम्
नपुं*
   - -
मेरु पर्वत का विशेषण

पुरुषः
पुं*
  -  पुरि देहे शेते शी+ड पृषो*
"नर,  मनुष्य"

पुरुषः
स्त्री*
  -  पुरि देहे शेते शी+ड पृषो*
आत्मा

Shabdartha Kaustubha

Kannada

पुरुष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮನುಷ್ಯ
निष्पत्तिः - > पुर (अग्रगमने) - "कुषन्" (उ० ४-७४)
व्युत्पत्तिः - > पुरति इति
प्रयोगाः - > "पुरुषाणां कुलीनानां नारीणां च विशेषतः । मुख्यानां चैव रत्नानां हरणे वधमर्हति ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ८-३२३
पुरुष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಂಡಸು
प्रयोगाः - > "शकुनादिव मार्गवर्तिभिः पुरुषादुद्विजितव्यमीदृशः"
उल्लेखाः - > माघ० १६-१९
पुरुष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆತ್ಮ /ಜೀವ
पुरुष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
निष्पत्तिः - > षणु (दाने) - "डः" (३-२-१००)
व्युत्पत्तिः - > पुरु बहु सनोति ददाति,  पुरि हृदयगुहायां शेते इति ("पुरिशयं पुरुषमीक्षते" - श्रुतिः ) पुरि शरीरे शेते इति ("पुरुसञ्ज्ञे शरीरेऽस्मिन् शयनात् पुरुषो हरिः" - बृहदा०)
प्रयोगाः - > "अव्ययः पुरुषः साक्षी"
उल्लेखाः - > वि० स०
विस्तारः - > मुक्तेभ्यः वाङ्मनसापरिच्छेद्यगुणविभवस्वानुभवं ददाति भगवान् इत्यर्थः । "मुक्तेभ्यः स्वात्मपर्यन्तदानात् पुरुष् ईरितः" इति निरुक्तिः ।
पुरुष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಾಂಖ್ಯರು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ ಜೀವಾತ್ಮ /ಒಂದು ತತ್ತ್ವ
प्रयोगाः - > "न प्रकृतिः न विकृतिः पुरुषः"
उल्लेखाः - > सां० का०
पुरुष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಶಿವ /ಪರಮೇಶ್ವರ
प्रयोगाः - > "याम्यायाव्यक्तरूपाय सद्वृत्ते शङ्कराय च । क्षेम्याय हरिकेशाय स्थाणवे पुरुषाय च ॥"
उल्लेखाः - > भा० आश्व० ८-१५
पुरुष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುರುಷ ಗ್ರಹಗಳು /ರವಿ,  ಮಂಗಳ ಮತ್ತು ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಗ್ರಹಗಳು
पुरुष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುರುಷ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು /ಮೃಗಶೀರ್ಷ,  ಪುನರ್ವಸು,  ಪುಷ್ಯ,  ಹಸ್ತ,  ಮೂಲ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು
पुरुष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುನ್ನಾಗ ವೃಕ್ಷ /ಸುರಗಿ ಮರ
पुरुष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನ ಎತ್ತರದ ಅಳತೆ
प्रयोगाः - > "द्वौ पुरुषौ प्रमाणमस्याः द्विपुरुषी द्विपुरुषा वा परिखा"
उल्लेखाः - > सि० कौ००
पुरुष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ವ್ಯಾಕರಣ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ) ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಪ್ರಥಮ,  ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಪುರುಷಗಳು
पुरुष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುದುರೆಯು ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಕಾಲುಗಳನ್ನೂ ಊರಿ ನಿಲ್ಲುವುದು

L R Vaidya

English

 puruza {% (I) m. %} 1. Mankind
a male,  a man,  M.vii.17,  ix.2
representative of a generation
an official,  a functionary
the height of a man considered as a measure of length
the soul
the supreme being
the pupil of the eye
a person (in gram.)
the twenty-fifth principle of creation of the Sānkhyas,  i.e. the soul which,  according to them,  is neither a production nor productive. See /Sānkhya K./3.

 puruza {% (II) n. %} An epithet of mount Mem.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

३,  अग्नि,  अनल,  आज्यभुक्,  आज्याश,  उषर्बुध,  काल,  कृशानु,  कृष्णवर्त्मन्,  क्रम,  गुण,  गुप्ति,  जगत्,  ज्योति,  ज्वलन,  ज्वाल,  तपन,  तृतीय,  त्रय,  त्रिकटु,  त्रिकाल,  त्रिगत,  त्रिगुण,  त्रिजगत्,  त्रिनेत्र,  त्रिपदी,  त्रैत,  दह,  दहन,  दीप्ति,  द्युति,  धाम,  नेत्र,  पद,  पावक,  पुं,  पुर,  पुरुष,  पुष्कर,  ब्रह्मन्,  भुवन,  रत्न,  राम,  रुद्राक्ष,  रोहित,  लोक,  लोचन,  वचन,  वह्नि,  विक्रम,  विष्णु,  विष्णुक्रम,  वृत्त,  वैश्वानर,  शक्ति,  शिखा,  शिखिन्,  शिवनेत्र,  शूल,  सप्तार्चि,  सहोदर,  हरनयन,  हरनेत्र,  हव्यभुक्,  हव्यवाहन,  हव्याश,  हुतभुज्,  हुतवह,  हुताश,  हुताशन,  होतृ

Bopp

Latin

 पुरुष m.
1) vir,  mas,  homo. IN. 4. 2. H. 2. 30. BR. 1. 8.
2) famulus,  minister. N. 13. 65. 18. 5. 11. 18. SA. 5. 15.
3) anima,  animus,  spiritus. BH. 8. 10. 22. 13. 19. etc. 15.
16. etc.
4) nomen arboris. SA. 6. 5.

Indian Epigraphical Glossary

English

 Puruṣa (IE 8-3),  same as Rāja-puruṣa,  ‘royal officer or agent.’
(HD) an inferior servant (Arthaśāstra,  II. 5) or a bailiff
attached to a court of justice (as in Bṛhaspati). See Hist.
Dharm.,  Vol. III,  p. 278.

Lanman

English

 púruṣa,  m.
	—1. man
	—2. (as in Eng., 
man,  i. e.) servant
	—3. the personal and
life-giving principle in man and other
beings,  soul,  spirit
 then
	—4. personified
as The Supreme Spirit,  Soul of the Universe, 
 57^8.

Abhyankara Grammar

English

पुरुष  a grammatical term in the sense of 'person:' cf. करोतिः पचादीनां सर्वान् कालान् सर्वान् पुरुषान्सर्वाणि वचनान्यनु- वर्तते,  भवति: पुनर्वर्तमानकालं चैकत्यं च. These persons or Purușas are described to be three प्रथम,  मध्यम and उत्तम corresponding to the third second and first persons respec- tively in English Grammar
 cf. also Nir. VII. l and 2.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 पुरुष auch = पुरुषक 2.,  Komm. zu Śiś. 5,  56.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

skyes mchog
१) परम २) पर / +पुरुष ३) पुङ्गव ४) पुरुषोत्तम ५) प्रधानपुरुष

skyes pa
१) उत्पत्ति २) उत्पत्तित्व ३) उत्पद्यते ४) उत्पद्यन्ते ५) उत्पन्न ६) उत्पाद ७) उदय ८) उदित ९) उदिति १०) उद्भव ११) उपजयते १२) उपपन्न १३) उपसंहार १४) उत्कर्ष (?) १५) औपपत्ति १६) ° गत १७) ° ज १८) जनपद१९) जन्मन् २०) जात २१) जातत्व २२) जायसे २३) नर २४) निष्पन्न २५) निःसृत २६) सुंस् २७) पुरुष २८) प्रवृद्ध २९) प्रसूत ३०) विरोहन्ति ३१) वृद्धिप्राप्त ३२) सत्त्व ३३) समुत्पध्यते ३४) समुद्भव

skyes bu
१) नर २) पुंस् ३) पुङ्गव ४) पुरुष

kha lo sgyur ba
१) क्षत्ता २) पुरुष ३) यन्तृ ४) सादिन् ५) सारथि

khu ba'i bdag nyid
पुरुष

skyes pa
पुरुष

rgyud rgyud po
पुरुष

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
अष्टादश माठराद्याः सवितुः परिपार्श्वकाः ॥ १०३ ॥
-wordlist-
 
सूर्यपारिपार्श्वक (पुं),  माठर (पुं),  पिङ्गल (पुं),  दण्ड (पुं),  राजन् (पुं),  श्रोथ (पुं),  खर (पुं),  द्वारिक (पुं),  कल्माष (पुं),  पक्षिन् (पुं),  जातृकार (पुं),  कुतापकौ (पुंद्वि),  पिङ्ग (पुं),  गज (पुं),  दण्डिन् (पुं),  पुरुष (पुं),  किशोरकौ (पुंद्वि)

--source--
 
मर्त्यः पञ्चजनो भूस्पृक्पुरुषः पूरुषो नरः ।
मनुष्यो मानुषो ना विट् मनुजो मानवः पुमान् ॥ ३३७ ॥
-wordlist-
 
मर्त्य (पुं),  पञ्चजन (पुं),  भूस्पृश् (पुं),  पुरुष (पुं),  पूरुष (पुं),  नर (पुं),  मनुष्य (पुं),  मानुष (पुं),  नृ (पुं),  विष् (पुं),  मनुज (पुं),  मानव (पुं),  पुंस् (पुं)

--source--
 
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषश्चेतनः स पुनर्भवी ।
जीवः स्यादसुमान्सत्वं देहभृज्जन्युजन्तवः ॥ १३६६ ॥
-wordlist-
 
क्षेत्रज्ञ (पुं),  आत्मन् (पुं),  पुरुष (पुं),  चेतन (पुं),  पुनर्भविन् (पुं),  जीव (पुं),  असुमत् (पुं),  सत्त्व (पुंक्ली),  देहभृत् (पुं),  जन्यु (पुं),  जन्तु (पुंक्ली)

अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्

Sanskrit

--source--
 
भृङ्गी तु चर्मी ब्रह्मा तु क्षेत्रज्ञः पुरुषः सनत् ॥ ६२ ॥
-wordlist-
 
चर्मिन् (पुं),  क्षेत्रज्ञ (पुं),  पुरुष (पुं),  सनत् (पुं)

--source--
 
नारायणे तीर्थपादः पुण्यश्लोको वलिंदमः ।
उरुक्रमोरुगायौ च तमोघ्नः श्रवणोऽपि च ॥ ६३ ॥
उदारथिर्लतापर्णः समुद्रः पांसुजालिकः ।
चतुर्व्यूहो नवव्यूहो नवशक्तिः प्रगण्डजित् ॥ ६४ ॥
द्वादशमूलः शतको दशावतार एकदृक् ।
हिरण्यकेशः सोमोऽहिस्त्रिधामा त्रिककुन्त्रिपात् ॥ ६५ ॥
मानंजरः पराविद्धः पृश्निगर्भोऽपराजितः ।
हिरण्यनाभः श्रीगर्भो वृषोत्साहः सहस्रजित् ॥ ६६ ॥
उर्ध्वकर्मा यज्ञधरो धर्मनेमिरसंयुतः ।
पुरुषो योगनिद्रालुः खण्डास्यः शलकाजितौ ॥ ६७ ॥
कालकुण्ठो वरारोहः श्रीकरो वायुवाहनः ।
वर्धमानश्चतुर्दंष्ट्रो नृसिंहवपुरव्ययः ॥ ६८ ॥
कपिलो भद्रकपिलः सुषेणः समितिंजयः ।
क्रतुधामा वासुभद्रो बहुरूपो महाक्रमः ॥ ६९ ॥
विधाताधार एकाङ्गो वृषाक्षः सुवृषोऽक्षजः ।
रन्तिदेवः सिन्धुवृषो जितमन्युर्वृकोदरः ॥ ७० ॥
बहुशृङ्गो रत्नबाहुः पुष्पहासो महातपाः ।
लोकनाभः सूक्ष्मनाभो धर्मनाभः पराक्रमः ॥ ७१ ॥
पद्महासो महाहंसः पद्मगर्भः सुरोत्तमः ।
शतवीरो महामायो ब्रह्मनाभः सरीसृपः ॥ ७२ ॥
वृन्दाङ्कोऽधोमुखो धन्वी सुधन्वा विश्वभुक्स्थिरः ।
शतानन्दश्चरुश्चापि यवनारिप्रमर्दनः ॥ ७३ ॥
यज्ञनेमिर्लोहिताक्ष एकपाद्द्विपदः कपिः ।
एकशृङ्गो यमकील आसन्दः शिवकीर्तनः ॥ ७४ ॥
शद्रुर्वंशः श्रीवराहः सदायोगी सुयामुनः ।
-wordlist-
 
तीर्थपाद (पुं),  पुण्यश्लोक (पुं),  बलिन्दम (पुं),  उरुक्रम (पुं),  उरुगाय (पुं),  तमोघ्न (पुं),  श्रवण (पुं),  उदारथि (पुं),  लतापर्ण (पुं),  सुभद्र (पुं),  पांशुजालिक (पुं),  चतुर्व्यूह (पुं),  नवव्यूह (पुं),  नवशक्ति (पुं),  षडङ्गजित् (पुं),  द्वादशमूल (पुं),  शतक (पुं),  दशावतार (पुं),  एकदृश् (पुं),  हिरण्यकेश (पुं),  सोम (पुं),  अहि (पुं),  त्रिधामन् (पुं),  त्रिककुद् (पुं),  त्रिपाद् (पुं),  मानञ्जर (पुं),  पराविद्ध (पुं),  पृश्निगर्भ (पुं),  अपराजित (पुं),  हिरण्यनाभ (पुं),  श्रीगर्भ (पुं),  वृषोत्साह (पुं),  सहस्रजित् (पुं),  ऊर्ध्वकर्मन् (पुं),  यज्ञधर (पुं),  धर्मनेमि (पुं),  असंयुत (पुं),  पुरुष (पुं),  योगनिद्रालु (पुं),  खण्डास्य (पुं),  शलिक (पुं),  अजित (पुं),  कालकुण्ठ (पुं),  वरारोह (पुं),  श्रीकर (पुं),  वायुवाहन (पुं),  वर्धमान (पुं),  चतुर्दंष्ट्र (पुं),  नृसिंहवपुस् (पुं),  अव्यय (पुं),  कपिल (पुं),  भद्रकपिल (पुं),  सुषेण (पुं),  समितिञ्जय (पुं),  क्रतुधामन् (पुं),  वासुभद्र (पुं),  बहुरूप (पुं),  महाक्रम (पुं),  विधातृ (पुं),  धार (पुं),  एकाङ्ग (पुं),  वृषाक्ष (पुं),  सुवृष (पुं),  अक्षज (पुं),  रन्तिदेव (पुं),  सिन्धुवृष (पुं),  जितमन्यु (पुं),  वृकोदर (पुं),  बहुशृङ्ग (पुं),  रत्नबाहु (पुं),  पुष्पहास (पुं),  महातपस् (पुं),  लोकनाभ (पुं),  सूक्ष्मनाभ (पुं),  धर्मनाभ (पुं),  पराक्रम (पुं),  पद्महास (पुं),  महहंस (पुं),  पद्मगर्भ (पुं),  सुरोत्तम (पुं),  शतवीर (पुं),  महामाय (पुं),  ब्रह्मनाभ (पुं),  सरीसृप (पुं),  वृन्दाङ्क (पुं),  अधोमुख (पुं),  धन्विन् (पुं),  सुधन्वन् (पुं),  विश्वभुज् (पुं),  स्थिर (पुं),  शतानन्त (पुं),  शरु (पुं),  यवनारि (पुं),  प्रमर्दन (पुं),  यज्ञनेमि (पुं),  लोहिताक्ष (पुं),  एकपाद् (पुं),  द्विपद (पुं),  कपि (पुं),  एकशृङ्ग (पुं),  यमकील (पुं),  आसन्द (पुं),  शिवकीर्तन (पुं),  शद्रु (पुं),  वंश (पुं),  श्रीवराह (पुं),  सदायोगिन् (पुं),  सुयामुन (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

क्षेत्रज्ञ
क्षेत्रज्ञ,  पुरुष,  आत्मन्
क्षेत्रज्ञः पुरुषो ह्यात्मा संसारी चेतनो मतः ॥ १३४ ॥
verse 1.1.1.134
page 0017

मनुष्य
मनुष्य,  मानुष,  मर्त्य,  मनुज,  मानव,  पुंस्,  पञ्चजन,  नृ,  पुरुष,  पूरुष,  विष्
मनुष्यो मानुषो मर्त्यो मनुजो मानवो नरः ।
पुमान्पञ्चजनो ना च पुरुषः पूरुषश्च विट् ॥ ३३१ ॥
verse 2.1.1.331
page 0039

नाममाला

Sanskrit

मनुष्य,  मानुष,  मर्त्य,  मनुज,  मानव,  नर,  नृ,  पुंंस्,  पुरुष,  गोधा
मनुष्यो मानुषो मर्त्यो मनुजो मानवो नरः ।
ना पुमान् पुरुषो गोधा धवः स्यात्तत्पतिर्नृपः ॥ २८ ॥
verse 0.1.1.28
page 0014

Mahabharata

English

*Purusha (“Spirit, ” especially the Supreme Spirit,  often identified with Kṛshṇa (Vishṇu,  Nārāyaṇa),  also with Śiva and Brahmán): I,  22 (ādyaṃ Pºṃ…Vishṇuṃ),  34 (ºś cāprameyātmā yaṃ sarve ṛshayo viduḥ,  issued from the primordial egg),  2430,  2432 (sa vibhuḥ kartā sarvabhūtapitāmahaḥ,  incarnate as Kṛshṇa)
 III,  151 (Sūrya identified with P.),  515 (ºo asi sanātanaḥ,  sc. Kṛshṇa),  743 (Śaṅkhacakragadādharaṃ,  i.e. Kṛshṇa),  12821 (Svayambhuve Pºāya purāṇāya,  i.e. Kṛshṇa),  12825 (yady esha Pºo veda vedā api na taṃ viduḥ),  13005 (ādidevam ajaṃ Vishṇum Pºṃ pītavāsasaṃ,  i.e. Kṛshṇa),  13505 (Hariṃ Pºṃ śāśvataṃ,  i.e. Vishṇu),  15531 (purāṇa Pºa (C. in one word) in an invocation of Kṛshṇa),  15815 (sahasraśīrshaṃ,  i.e. Vishṇu,  incarnate as Kṛshṇa)
 V,  †2579 (i.e. Kṛshṇa),  3825 (Himavatpṛshṭhe nityam āste Maheśvaraḥ | Prakṛtyā Pºḥ sārdhaṃ yugāntāgnisamaprabhaḥ)
 VI,  1145 (adhidaivataṃ),  1149 (paramaṃ),  †1151 (paraṃ),  1216 (śāśvataṃ,  i.e. Kṛshṇa),  †1264 (sanātanas tvaṃ Pºo mato me,  sc. Kṛshṇa),  †1284 (tvam ādidevaḥ Pºḥ purāṇaḥ,  sc. Kṛshṇa),  1322,  1341,  1342,  1343,  1344,  †1386 (ādyaṃ),  1398 (dual),  2941 (i.e. Kṛshṇa (Vishṇu)),  2988 (ºsaṃjñaḥ),  3043 (i.e. Kṛshṇa)
 VII,  6469 (paraṃ purāṇaṃ Pºṃ,  i.e. Kṛshṇa),  8858 (purāṇaṃ Pºṃ Vishṇuṃ),  9522 (i.e. Śiva)
 XII,  1502 (tvām,  i.e. Kṛshṇa--ekam āhuḥ Pºṃ),  1506 (i.e. Kṛshṇa),  1619 (Purāṇe Pºṃ proktaṃ,  sc. Kṛshṇa),  1628 (mahataḥ tamasaḥ pāre Pºṃ,  sc. Kṛshṇa),  1677 (ºo 'si sanātanaḥ,  sc. Kṛshṇa),  7483,  7522 (i.e. Kṛshṇa),  7651 (ºṃ sanātanaṃ Vishṇum yan taṃ vedavido viduḥ,  i.e. Kṛshṇa),  7666 (ºādhishṭhitān bhāvān),  7701 (ºādhishṭhitāḥ),  7847 (avyakta-Pºābhyāṃ),  7879 (sanātanaṃ),  7892 (ºāvastham avyaktaṃ),  10437 (= Śiva,  1000 names^1),  11405,  11622,  11658,  11691,  11762 (Mitra and Varuṇa = P. and Prakṛti),  11763,  11764,  11765,  11766,  11767,  11769,  12680,  12784 (= Nārāyaṇa Vishṇu),  12857 (Harir Īśvaraḥ,  do.),  ††12864 (= Mahāpurusha (Mahāpurushastava)),  12888 (pañcaviṃśakaḥ,  sc. in the Sāṅkhya system,  = Nārāyaṇa Vishṇu),  12895 (nishkriye = do.),  12896 (Vāsudevaṃ),  12907 (ahaṃ hi Pºo jñsyo nishkriyaḥ pañcaviṃśakaḥ,  says Nārāyaṇa),  12999 (i.e. Nārāyaṇa Vishṇu),  13063 (ādityavarṇam…Īśānaṃ,  = do.),  13143 (purāṇaḥ,  = do.),  ††13192 (Harir avyayaḥ,  = do.),  ††13194 (= do.),  13351 (viśvarūpadharo 'vyayaḥ,  = do.),  13447 (purāṇaṃ,  = do.),  13464 (= do.),  13494 (= do.),  13512 (ādikaraṃ,  = do.),  13516 (śvetaḥ,  = do.),  13537 (= do.),  †13546 (guṇādhikaṃ,  = do.),  13572 (created from Hari,  = Brahmán?),  13573 (Brahmā),  13607 (avyayaḥ,  (i.e. Nārāyaṇa Vishṇu),  13616 (do.),  13617 (= do.),  13628 (= do.,  pañcaviṃśakaḥ),  13713 (pl. and sg.),  13715 (pl. and sg.),  13717 (ºsūktaṃ),  13719 (ºaikatvaṃ),  13734 (Virāṭ),  13735 (pl. and sg.,  = Virāṭ),  13737 (pl.),  13738 (pl.),  13739 (paramaṃ),  13740 (śāśvataḥ),  13747 (sanātanaṃ),  13748,  †13750,  13752,  13754 (Nārāyaṇaḥ…sarvātmā),  13756 (bahuvidhaḥ,  = do.),  13762 (= do)
 XIII,  592 (ºsya ca yaḥ paraḥ,  sc. Śiva),  593 (Prakṛtiṃ Pºañ caiva kshobhayitvā,  sc. Śiva),  910 (Sāṅkhye Pºa ucyate,  sc. Śiva),  1015 (i.e. Śiva),  1017 (do.),  1040 (do.),  1050 (ºākhyaḥ,  do.),  6807 (Hariḥ,  i.e. Kṛshṇa),  6939 (= Vishṇu),  6940 (do.),  6951 (do.,  1000 names),  6993 (do.),  7743 (i.e. Kṛshṇa)
 XIV,  194 (= Śiva),  1088 (= mahān ātmā),  1096 (do.),  1207,  1340,  1342,  1374,  1379,  1382,  1422,  1455,  1456.

पुराणम्

English

प्रकृति / PRAKṚTI
 PURUṢA. prakṛti (matter) and puruṣa (spirit) are two basic factors essential for production of the prapañca (the visible world which is the scene of manifold action) as man and woman are for the production of progeny. From puruṣa (male),  prakṛti (female) originated and then they together created the prapañca. The Vedas and Purāṇas make statements everywhere regarding prakṛti and puruṣa and three of the most important ones are given below:1) ‘Pra’ means ‘principal’ and ‘Kṛti’ means ‘creation’. Therefore the word is meant to convey the meaning ‘one that is the principal factor for creation’,  ‘Pra’ means  ‘sāttvic’,  ‘Kṛ’ means ‘rājasic’ and ‘ta’ means ‘tāmasic’ and the word ‘Prakṛti’ thus conveys the power of the three guṇas’. ‘Pra’ means ‘before’ and ‘Kṛti’ means creation and so prakṛti means that which existed before creation.
Before creation prakṛti lay merged with the Supreme Spirit without separate existence. But when the desire for creation was aroused,  this Supreme Spirit divided itself into prakṛti and puruṣa. Then the right half becomes ‘Puruṣa’ and the left half ‘Prakṛti’ Even though they are thus two yogīndras (kings among sages) they see themselves as merged with the eternal One like fire and heat and assert the truth Sarvaṁ Brahmamayam (everything is Brahman,  the Supreme Spirit). It was this basic prakṛti that took forms as the five goddesses,  durgā,  lakṣmī,  sarasvatī,  sāvitrī and rādhā. (9th skandha,  devī bhāgavata).2) puruṣa is the vital sentient Truth that sets in action the entire prapañca. This puruṣa is Supreme among the Supreme,  beyond human comprehension,  without form,  colour,  name,  without origin,  growth,  change or end,  residing in himself and that which can only be imagined to exist. This puruṣa has got two different forms,  the visible and the invisible and also a third imaginary one,  time. The sages call puruṣa the sūkṣmaprakṛti (The subtle all-pervading spirit,  the supreme soul). This sūkṣmaprakṛti which cannot be measured by any unit of measure,  is not attached to anyhing,  is imperishable,  is without decrepitude,  is immovable and is without the senses of sound,  touch smell or form. This prakṛti endowed with the three guṇas,  without beginning or end is eternal,  is the root cause of this prapañca. This prakṛti pervaded over prapañca from the beginning of the great Deluge to the beginning of creation. Brahmajñānins who were great seers and who knew the truth of the Vedas speak about prakṛti thus: “There was no night or day then,  neither the earth nor the sky,  neither light nor darkness. There was nothing but this. There was only one Brahman merged in which were prakṛti and Purusa,  a brahman which could not be understood by any of the five senses nor by intelligence. It was from the supreme being of viṣṇu that the two forms prakṛti and puruṣa originated. These two were separated from viṣṇu at the time of the great deluge and again joined together at the time of creation. The form of viṣṇu from which these occurred was termed Time. During the last great deluge this visible prapañca merged with it and so,  this deluge was called Prākṛtapralaya. Time is eternal,  having no end and so the process of sṛṣṭi,  Sthiti and Saṁhāra (creation,  existence and destruction) continued without any interruption.
After that,  during pralaya (deluge),  prakṛti and puruṣa stand apart due to equality of the guṇas,  Sattva,  Rajas and tamas in prakṛti. viṣṇu in the form of Time starts the work to join them both together. Then when the time of creation came viṣṇu,  the Supreme Being,  the supreme soul,  the god of all living beings,  omnipresent and omnipotent by his will entered the emotionless puruṣa and emotional prakṛti and created sensations in them. Smell is the sense which creates sensation in one by its nearness to it. Just like that viṣṇu by his very presence near them created disturbances in them. It is viṣṇu,  the best of Puruṣas,  who acts as prakṛti which can disturb and which can be disturbed,  which exists  in states of contraction and expansion. It is viṣṇu,  the god of the gods,  who exists in forms of sūkṣma and Sthūla,  and as the great tattva and as the devas like brahmā.
The Mahattattva originated from prakṛti,  which was existing as emotionless due to the equalisation of the three guṇas,  when at the time of creation viṣṇu,  Truth in the form of Kṣetrajña (knower),  merged with prakṛti. The Mahattattva in its three forms,  Sattva,  Rajas and tamas lay enveloped by prakṛti just as a seed is covered by its husk. From this Mahattattva originated the three egos,  Vaikārika,  taijasa and tāmasa,  the cause of the Pañcabhūtas. Because that ego contained the three guṇas it became the cause of the origin of the bhūtas (elements) and indriyas (senses). Ego pervaded the Mahattattva just as the Mahattattva pervaded (aṁśa 1,  Chapter 2,  viṣṇu purāṇa).3) In the beginning during the Deluge the world was all water. Then śiva tore open his thigh and dropped a drop of blood in the waters. It became a huge egg. He broke it and from it came out puruṣa and from puruṣa he made prakṛti for the creation of the prapañca. These two,  prakṛti and puruṣa,  created the prajāpatis and they in turn created the prajās. puruṣa seeing the vast creation going on due to him became arrogant and śiva chopped off his head. śiva became repentant of his hasty deed later. To atone for his sin he took the skull in his hand and vowed that he would ever carry a skull in his hand and that he would live in cremation grounds. The two halves of the great egg became ākāśa and bhūmi (earth and sky). (Taraṅga 2,  Kathāpīṭhalambaka,  kathāsaritsāgara).

पुरुष / PURUṢA. See under prakṛti.

Vedic Reference

English

 Puruṣa,  or Pūruṣa,  is the generic term for ‘man’ in the
Rigveda^1 and later.^2 Man is composed of five parts accord-
ing to the Atharvaveda, ^3 or of six according to the Aitareya
Brāhmaṇa, ^4 or of sixteen, ^5 or of twenty, ^6 or of twenty-one, ^7
or of twenty-four, ^8 or of twenty-five, ^9 all more or less fanciful
enumerations. Man is the first of animals, ^10 but also essentially
an animal (see Paśu). The height of a man is given in the
Kātyāyana Śrauta Sūtra^11 as four Aratnis (‘cubits’) ,  each of two
Padas (‘feet’),  each of twelve Aṅgulis (‘finger's breadths’)
 and
the term Puruṣa itself is found earlier^12 as a measure of length.
Puruṣa is also applied to denote the length of a man's life, 
a ‘generation’
^13 the ‘pupil’ in the eye
^14 and in the gram-
matical literature the ‘person’ of the verb.^15
1) vii. 104,  15
 x. 97. 4. 5. 8
 165,  3.
2) Av. iii. 21,  1
 v. 21,  4
 viii. 2,  25
7,  2
 xii. 3,  51
 4,  25
 xiii. 4,  42,  etc.
Taittirīya Saṃhitā,  ii. 1,  1,  5
 2,  2,  8
v. 2,  5,  1,  etc.
3) xii. 3,  10
 Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, 
xiv. 5,  26
 Aitareya Brāhmaṇa,  ii. 14
vi. 29.
4) ii. 39.
5) Śāṅkhāyana Śrauta Sūtra,  xvi. 4,  16.
6) Pañcaviṃśa Brāhmaṇa,  xxiii. 14,  5.
7) Taittirīya Saṃhitā,  v. 1,  8,  1
Śatapatha Brāhmaṇa,  xiii. 5,  1,  6
Aitareya Brāhmaṇa,  i. 18
 Aitareya
Āraṇyaka,  i. 2,  4,  etc.
8) Śatapatha Brāhmaṇa,  vi. 2,  1,  23.
9) Śāṅkhāyana Śrauta Sūtra,  xvi. 12, 
10
 Śāṅkhāyana Āraṇyaka,  i. 1
Aitareya Āraṇyaka,  i. 2,  4.
10) Śatapatha Brāhmaṇa,  vi. 2,  1,  18
vii. 5,  2,  17. He is the master of
animals,  Kāṭhaka Saṃhitā,  xx. 10.
11) xvi. 8,  21. 25.
12) Śatapatha Brāhmaṇa,  i. 2,  5,  14
xiii. 8,  1,  19
 Taittirīya Saṃhitā,  v. 2, 
5,  1.
13) Taittirīya Saṃhitā,  ii. 1,  5,  5
v. 4,  10,  4
 Śatapatha Brāhmaṇa,  i. 8, 
3,  6
 dvi-puruṣa (‘two generations’), 
Aitareya Brāhmaṇa,  viii. 7,  etc.
14) Śatapatha Brāhmaṇa,  x. 5,  2. 7. 8
xii. 9,  1,  12
 Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, 
ii. 3,  9.
15) Nirukta,  vii. 1,  2.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  पुरुषः
Root:  पुरुष
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ man
⇒ soul
⇒ male
⇒ people
⇒ spirit
⇒ friend
⇒ person
⇒ officer
⇒ servant
⇒ attendant
⇒ human being
⇒ functionary
⇒ soul or spirit
⇒ pupil of the eye
⇒ height or measure of a man
⇒ follower of the sAMkhya Philosophy
⇒ Supreme Being or Soul of the universe
⇒ spirit or fragrant exhalation of plants
⇒ red kamala plant [Mallotus philippensis - Bot.]
⇒ member or representative of a race or generation
⇒ bleeding-heart plant [Clerodendrum phlomidis - Bot.]
⇒ personal and animating principle in men and other beings
⇒ primaeval man as the soul and original source of the universe
⇒ Spirit as passive and a spectator of the prakRti or creative force
Shloka(s): 
2|6|1|2 ► स्युः पुमांसः पञ्चजनाः पुरुषाः पूरुषा नरः॥ (मनुष्यवर्गः)
3|3|33|1 ► पुंस्यात्मनि प्रवीणे च क्षेत्रज्ञो वाच्यलिङ्गकः। (नानार्थवर्गः)
3|3|207|1 ► मन्त्री सहायः सचिवौ पतिशाखिनरा धवाः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|6|1|2 ⇢ पुमाम्सः (पुमाम्स) (पुं)
➠ 2|6|1|2 ⇢ पञ्चजना (पञ्चजन) (पुं) ⇒ mankind, 5 elements, 5 classes of beings man
➠ 2|6|1|2 ⇢ पुरुषः (पुरुष) (पुं) ⇒ man, soul, male, people, spirit, friend, person, officer, servant, attendant, human being, functionary, soul or spirit, pupil of the eye, height or measure of a man, follower of the sAMkhya Philosophy, Supreme Being or Soul of the universe, spirit or fragrant exhalation of plants, red kamala plant [Mallotus philippensis - Bot.], member or representative of a race or generation, bleeding-heart plant [Clerodendrum phlomidis - Bot.], personal and animating principle in men and other beings, primaeval man as the soul and original source of the universe, Spirit as passive and a spectator of the prakRti or creative force
➠ 2|6|1|2 ⇢ पूरुषः (पूरुष) (पुं)
➠ 2|6|1|2 ⇢ नराः (नर) (पुं) ⇒ man, hero, male, person, husband, personal termination on, pin or gnomon of a sun-dial, man or piece at chess or draughts, primeval Man or eternal Spirit pervading the universe, class of mythical beings allied to the gandharvas and kiMnaras
➠ 3|3|33|1 ⇢ क्षेत्रज्ञः (क्षेत्रज्ञ) (पुं) ⇒ clever, cunning, skilful, dexterous, form of bhairava, knowing localities, knowing the body i.e. the soul, familiar with the cultivation of the soil, conscious principle in the corporeal frame
➠ 3|3|207|1 ⇢ धवः (धव) (पुं) ⇒ man, lord, rogue, cheat, husband, possessor, Red Bell Bush [Woodfordia fruticosa - Bot.], axlewood tree [Anogeissus latifolia - Bot.]
Related word(s): 
परा_अपरासंबन्धः ➡ ह्रस्वः
जातिः ➡ मनुष्यः
अन्यसंबन्धाः ➡ पुरुषलिङ्गः
गुण-गुणी-भावः ➡ पुरुषप्रमाणम्
पति_पत्नीसंबन्धः ➡ स्त्री
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 पुरुषः,  पुं,
   (पुरति अग्रे गच्छतीति । पुर +“पुरः कुषन् ।” उणा० ४ । ७४ । इति कुषन् ।)पिपर्त्ति पूरयति बलं यः पुर्षु शेते य इति वा ।पुमान् । (यथा,  मनौ । १ । ३२ ।“द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्द्धेन पुरुषोऽभवत् ।अर्द्धेन नारी तस्यां स विराजमसृजत् प्रभुः ॥
”)तत्पर्य्यायः । पूरुषः २ ना ३ नरः ४ पञ्चजनः५ पुमान् ६ अर्थाश्रयः ७ अधिकारी ८ कर्म्मार्हः९ जनः १० अर्थवान् ११ । इति राजनिर्घण्टः ॥
मनुष्यः १२ मानवः १३ मर्त्यः १४ मानुषः १५मनुः १६ । इति शब्दरत्नावली ॥
 रसिकराजः१७ घनकामधामा १८ मदनशायकाङ्कः १९मन्मथशायकलक्ष्यः २० । इति कविकल्पलता ॥
स चतुर्विधः । यथा,  --“शशो मृगोवृषञ्चाश्वो नृणां जातिचतुष्टयम् ॥
”शशादीनां लक्षणं यथा,  --“मृदुवचनसुशीलः कोमलाङ्गः सुकेशःसकलगुणनिधानः सत्यवादी शशोऽयम् । १ ।वदति मधुरवाणीं दीर्घनेत्रोऽतिभीरु-श्चपलमतिसुदेहः शीघ्रवेगो मृगोऽयम् ॥
 २ ॥
बहुगुणबहुबन्धुः शीघ्रकामो नताङ्गःसकलरुचिरदेहः सत्यवादी वृषोऽयम् । ३ ।उदरकटिकृशः स्यादुग्रकण्ठाधरौष्ठोदशनवदननासाश्रोत्रदीर्घो हि वाजी ॥
” ४ ॥
इति रतिमञ्जरी ॥
 * ॥
तस्य पञ्चलक्षणत्वं यथा,  --“पात्रे त्यागी गुणे रागी भोगी परिजनैः सह ।शास्त्रे बोद्धा रणे योद्धा पुरुषः पञ्चलक्षणः ॥
”इति प्राचीनाः ॥
जितेन्द्रियस्य पुरुषत्वं यथा,  --“सा श्रीर्या न मदं कुर्य्यात् स मुखी तृष्णयोज्झितः ।तन्मित्रं यत्र विश्वासः पुरुषः स जितेन्द्रियः ॥
”इति गारुडे १६ अध्यायः ॥
 * ॥
(अस्य लक्षणादिकं यथा,  --“उन्मानमानगतिसंहतिसारवर्ण-स्नेहस्वरप्रकृतिसत्त्वमनूकमादौ ।क्षेत्रं मृजाञ्च विधिवत् कुशलोऽवलोक्यसामुद्रविद्वदति यातमनागतञ्च ॥
अस्वेदनौ मृदुतलौ कमलोदराभौश्लिष्टाङ्गुली रुचिरताम्रनखौ सुपार्ष्णी ।उष्णौ शिराविरहितौ सुनिगूढगुल्फौकूर्म्मोन्नतौ च चरणौ मनुजेश्वरस्य ॥
शूर्पाकारविरूक्षपाण्डुरनखौ वक्रौ शिरासन्ततौसंशुष्को विरलाङ्गुली च चरणौ दारिद्य्रदुःख-प्रदौ ।मार्गायोत्कटकौ कषायसदृशौ वंशस्य विच्छि-त्तिदौब्रह्मघ्नौ परिपक्वमृद्द्युतितलौ पीतावगम्यारतौ ॥
प्रविरलतनुरोमवृत्तजङ्घाद्विरदकरप्रतिमैर्वरोरुभिश्च ।उपचितसमजानवश्च भूपाधनरहिताः श्वशृगालतुल्यजङ्घाः ॥
रोमैकैकं कूपके पार्थिवानांद्वे द्वे ज्ञेये पण्डितश्रोत्रियाणम् ।त्र्याद्यैर्निःस्वा मानवा दुःखभाजःकेशाश्चैवं निन्दिताः पूजिताश्च ॥
निर्मांसजानुर्म्रियते प्रवासेसौभाग्यमल्पैर्विकटैर्दरिद्राः ।स्त्रीनिर्जिताश्चापि भवन्ति निम्नैराज्यं समांसैश्च महद्भिरायुः ॥
लिङ्गेऽल्पे धनवानपत्यरहितः स्थूले विहीनो धनै-र्मेढ्रे वामनते सुतार्थरहितो वक्रेऽन्यथा पुत्त्र-वान् ।दारिद्य्रं विनते त्वधोऽल्पतनयो लिङ्गे शिरास-न्तते ।स्थूलग्रन्थियुते सुखी मृदु करोत्यन्तं प्रमेहा-दिभिः ॥
कोशनिगूढैर्भूपा दीर्घैर्भग्नैश्च वित्तपरिहीनाः ।ऋजुवृत्तशेफसो लघुशिरालशिश्नाश्च धनवन्तः ॥
जलमृत्युरेकवृषणो विषमैः स्त्रीचञ्चलः समैःक्षितिपः ।ह्नस्वायुश्चोद्बद्धैः प्रलम्बवृषणस्य शतमायुः ॥
रक्तैराढ्यामणिभिर्निर्द्रव्याः पाण्डुरैश्चमलिनैश्च ।सुखिनः सशब्दमूत्रा निःस्वा निःशब्दधाराश्च ॥
द्बित्रिचतुर्धाराभिः प्रदक्षिणावर्तवलितमूत्राभिः ।पृथ्वीपतयो ज्ञेया विकीर्णमूत्राश्च धनहीनाः ॥
एकैव मूत्रधारा वलिता रूपप्रधानसुतदात्री ।स्निग्धोन्नतसममणयो धनवनितारत्नभोक्तारः ॥
मणिभिश्च मध्यनिम्नैः कन्यापितरो भवन्तिनिःस्वाश्च ।बहुपशुभाजो मध्योन्नतैश्च नात्युल्वणैर्धनिनः ॥
परिशुष्कबस्तिशीर्षैर्धनरहिता दुर्भगाश्चविज्ञेयाः ।कुसुमसमगन्धशुक्रा विज्ञातव्या महीपालाः ॥
मधुगन्धे बहुवित्ता मत्स्यसगन्धे बहून्यपत्यानि ।तनुशुक्रः स्त्रीजनको मांससगन्धो महाभोगी ॥
मदिरागन्धे यज्वा क्षारसगन्धे च रेतसि दरिद्रः ।शीघ्रं मैथुनगामी दीर्घायुरतोऽन्यथाल्पायुः ॥
निःस्वोऽतिस्थूलस्फिक् समांसलस्फिक् सुखा-न्वितो भवति ।व्याघ्रान्तोऽध्यर्धस्फिग्मण्डूकस्फिग्नराधिपतिः ॥
सिंहकटिर्मनुजेन्द्रः कपिकरभकटिर्धनैः परि-त्यक्तः ।समजठरा भोगयुता घटपिठरनिभोदरानिःस्वाः ॥
अविकलपार्श्वा धनिनो निम्नैर्वक्रश्च भोगस-न्त्यक्ताः ।समकुक्षा भोगाढ्या निम्नाभिर्भोगपरिहीनाः ॥
उन्नतकुक्षाः क्षितिपाः कुटिलाः स्युर्मानवाविषमकुक्षाः ।सर्पोदरा दरिद्रा भवन्ति बह्वाशिनश्चैव ॥
परिमण्डलोन्नताभिर्विस्तीर्णाभिश्च नाभिभिःसुखिनः ।स्वल्पा त्वदृश्यनिम्ना नाभिः क्लेशावहा भवति ॥
वलिमध्यगता विषमा शूलावाधं करोतिनैःख्यञ्च ।शाठ्यं वामावर्त्ता करोति मेधां प्रदक्षिणतः ॥
पार्श्वायता चिरायषमुपरिष्टाच्चेश्वरं गवा-ढ्यमधः ।शतपत्रकर्णिकाभा नाभिर्मनुजेश्वरं कुरुते ॥
शस्त्रान्तं स्त्रीभोगिनमाचार्य्यं बहुसुतं यथा-सङ्ख्यम् ।एकद्वित्रिचतुर्भिर्वलिभिर्विद्यान्नृपं त्ववलिम् ॥
विषमवलयो मनुष्या भवन्त्यगम्याभिगामिनःपापाः ।ऋजुवलयः सुखभाजः परदारद्वेषिणश्चैव ॥
मांसलमृदुभिः पार्श्वैः प्रदक्षिणावर्त्तरोमभि-र्भूपाः ।विपरीतैर्निर्द्रव्याः सुखपरिहीनाः परप्रेष्याः ॥
सुभगा भवन्त्यनुद्बद्धचूचुका निर्धना विषमदीर्घैः ।पीनोपचितनिमग्नैः क्षितिपतयश्चूचुकैः सुखिनः ॥
हृदयं समुन्नतं पृथु न वेपनं मांसलं च नृप-तीनाम् ।अधमानां विपरीतं खररोमचितं शिरालञ्च ॥
समवक्षसोऽर्थवन्तः पीनैः शूरास्त्वकिञ्चना-स्तनुभिः ।विषमं वक्षो येषां ते निःस्वाः शस्त्रनिधनाश्च ॥
विषमैर्विषमो जत्रुभिरर्थविहीनोऽस्थिसन्धि-परिणद्धैः ।उन्नतजत्रुर्भागी निम्नैर्निःस्वोऽर्थवान् पीनैः ॥
चिपिटग्रीवो निःस्वः शुष्का सशिरा च यस्यवा ग्रीवा ।महिषग्रीवः शूरः शास्त्रान्तो वृषसमग्रीवः ॥
कम्बुग्रीवो राजा प्रलम्बकण्ठः प्रभक्षणो भवति ।पृष्ठमभग्नमरोमशमर्थवतामशुभदमतोऽन्यत् ॥
अस्वेदनपीनोन्नतसुगन्धिसमरोमसङ्कुलाःकक्षाः ।विज्ञातव्या धनिनामतोऽन्यथार्थैर्विहीनानाम् ॥
निर्मांसौ रोमचितौ भग्नावल्पौ च निर्धन-स्यांसौ ।विपुलावव्युच्छिन्नौ सुश्लिष्टौ सौख्यवीर्य्यवताम् ॥
करिकरसदृशौ वृत्तावाजान्ववलम्बिनौ समौपीनौ ।बाहू पृथिवीशानामधमानां रोमशौ ह्नस्वौ ॥
हस्ताङ्गुलयो दीर्घाश्चिरायुषामवलिताश्चसुभगानाम् ।मेधाविनाञ्च सूक्ष्माश्चिपिठाः परकर्म्मनिरता-नाम् ॥
स्थूलाभिर्धनरहिता बहिर्नताभिश्च शस्त्र-निर्याणाः ।कपिसदृशकरा धनिनो व्याघ्रोपमपाणयःपापाः ॥
मणिबन्धनैर्निगूढैर्दृढैश्च सुश्लिष्टसन्धिभिर्भूपाः ।हीनैर्हस्तच्छेदः श्लथैः सशब्दैश्च निर्द्रव्याः ॥
पितृवित्तेन विहीना भवन्ति निम्नेन करतलेननराः ।संवृतनिम्नैर्धनिनः प्रोत्तानकराश्च दातारः ॥
विषमैर्विषमा निःस्वाश्च करतलैरीश्वरास्तुलाक्षाभैः ।पीतैरगम्यवनिताभिगामिनो निर्घना रूक्षैः ॥
तुषसदृशनखाः क्लीवाश्चिपिटैः स्फुटितैश्चवित्तसन्त्यक्ताः ।कुनखविवर्णैः परतर्कुकाश्च ताम्रैश्च भूपतयः ॥
अङ्गुष्ठयवैराढ्याः सुतवन्तोऽङ्गुष्ठमूलगैश्च यवः ।दीर्घाङ्गुलिपर्वाणः सुभगा दीर्घायुषश्चैव ॥
स्निग्धा निम्ना रेखा धनिनां तद्ब्यत्ययेननिःस्वानाम् ।विरलाङ्गुलयो निःस्वा धनसञ्चयिनो घना-ङ्गुलयः ॥
तिस्रो रेखा मणिबन्धनोत्थिताः करतलोपगानृपतेः ।मीनयुगाङ्कितपाणिर्नित्यं सत्रप्रदो भवति ॥
वज्राकारा धनिनां विद्याभाजान्तु मीनपुच्छ-निभाः ।शङ्खातपत्रशिविकागजाश्वपद्मोपमा नृपतेः ॥
कलशमृणालपताकाङ्कुशोपमाभिर्भवन्ति निधि-पालाः ।दामनिभाभिश्चाढ्याः स्वस्तिकरूपाभिरैश्वर्य्यम् ॥
चक्रासिपरशुतोमरशक्तिधनुःकुन्तसन्निभारेखाः ।कुर्व्वन्ति चमूनाथं यज्वानमुलूखलाकाराः ॥
मकरध्वजकोष्ठागारसन्निभाभिर्महाधनोपेताः ।वेदीनिभेन चैवाग्निहोत्रिणो ब्रह्मतीर्थेन ॥
वापीदेवकुलाद्यैर्धर्मं कुर्व्वन्ति च त्रिकोणाभिः ।अङ्गुष्ठमूलरेखाः पुत्त्राः स्युर्दारिकाः सूक्ष्माः ॥
रेखाः प्रदेशिनीगाः शतायुषां कल्पनीय-मूनाभिः ।छिन्नाभिर्द्रुमपतनं बहुरेखारेखिणो निःस्वाः ॥
अतिकृशदीर्घैश्चिवुकैर्निर्द्रव्या मांसलैर्धनोपेताः ।विम्बोपमैरवक्रैरधरैर्भूपास्तनुभिरस्वाः ॥
ओष्ठैः स्फुटितविखण्डितविवर्णरूक्षैश्च धन-परित्यक्ताः ।स्निग्धा घनाश्च दशनाः सुतीक्ष्णदंष्ट्राः समाश्चशुभाः ॥
जिह्वा रक्ता दीर्घा श्लक्ष्णा सुसमा च भोगिनांज्ञेया ।श्वेता कृष्णा परुषा निर्द्रव्याणां तथा तालु ॥
वक्त्रं सौम्यं संवृतममलं श्लक्ष्णं समञ्च भूपानाम् ।विपरीतं क्लेशभुजां महामुखं दुर्भगाणाञ्च ॥
स्त्रीमुखमनपत्यानां शाठ्यवतां मण्डलं परि-ज्ञेयम्दीर्घं निर्द्रव्याणां भीरुमुखाः पापकर्माणः ॥
चतुरश्रं धूर्तानां निम्नं वक्त्रञ्च तनयरहिता-नाम् ।कृपणानामतिह्नस्वं सम्पूर्णं भोगिनां कान्तम् ॥
अस्फुटिताग्रं स्निग्धं श्मश्रु शुभं मृदु च सन्न-तञ्चैव ।रक्तैः परुषैश्चौराः श्मश्रुभिरल्पैश्च विज्ञेयाः ॥
निर्मांसैः कर्णैः पापमृत्यवश्चर्पटैः सुबहुभोगाः ।कृपणाश्च ह्नस्वकर्णाः शङ्कुश्रवणाश्च भूपतयः ॥
रोमशकर्णा दीर्घायुषस्तु धनभागिनो विपुल-कर्णाः ।क्रूराः शिरावनद्धैर्व्यालम्बैर्मांसलैः सुखिनः ॥
भोगी त्वनिम्नगण्डो मन्त्री सम्पूर्णमांसगण्डो यः ।सुखभाक् शुकसमनासश्चिरजीवी शुष्कनासश्च ॥
छिन्नानुरूपयागम्यगामिनो दीर्घया तु सौभा-ग्यम् ।आकुञ्चितया चौरः स्त्रीमृत्युः स्याच्चिपिट-नासः ॥
धनिनोऽग्रवक्रनासा दक्षिणवक्राः प्रभक्षणाःक्रूराः ।ऋज्वी स्वल्पच्छिद्रा सुपुटा नासा सभाम्या-नाम् ॥
धनिनां क्षुतं सकृद् द्वित्रिपिण्डितं ह्लादि सान-नादञ्च ।दीर्घायुषां प्रमुक्तं विज्ञेयं संहतञ्चैव ॥
पद्मदलाभैर्धनिनो रक्तान्तविलोचनाः श्रियो-भाजः ।मधुपिङ्गलैर्महार्था मार्जारविलोचनाः पापाः ॥
हरिणाक्षा मण्डललोचनाश्च जिह्मैश्च लोचनै-श्चौराः ।क्रूराः केकरनेत्रा गजसदृशदृशश्च भूपतयः ॥
ऐश्वर्य्यं गम्भीरैर्नोलोत्पलकान्तिभिश्च विद्वांसः ।अतिकृष्णतारकाणामक्ष्णामुत्पाटनं भवति ॥
मन्त्रित्वं स्थूलदृशां श्यावाक्षाणाञ्च भवतिसौभाग्यम् ।दीना दृग्निःस्वानां स्निग्धा विपुलार्थभोगव-ताम् ॥
अभ्युन्नताभिरल्पायुषो विशालोन्नताभिरति-सुखिनः ।विषमभ्रुवो दरिद्रा बालेन्दुनतभ्रुवः सधनाः ॥
दीर्घासंसक्ताभिर्धनिनः खण्डाभिरर्थपरिहीनाः ।मध्यविनतभ्रुवो ये ते सक्ताः स्त्रीष्वगम्यासु ॥
उन्नतविपुलैः शङ्खैर्धन्या निम्नैः सुतार्थसन्त्यक्ताः ।विषमललाटा विधना धनवन्तोऽर्धेन्दुसदृशेन ॥
शुक्तिविशालैराचार्य्यता शिरासन्ततैरधर्म्म-रताः ।उन्नतशिराभिराढ्याः स्वस्तिकवत्संस्थिताभिश्च ॥
निम्नललाटा वधबन्धभागिनः क्ररकर्म्मनिर-ताश्च ।अभ्युन्नतैश्च भूपाः कृपणाः स्युः सङ्कटललाटाः ॥
रुदितमदीनमनश्रु स्निग्धञ्च शुभावहं मनुष्या-णाम् ।रूक्षं दीनं प्रचुराश्रु चैव न शुभप्रदं पुंसाम् ॥
हसितं शुभदमकम्पं सनिमीलितलोचनञ्चपापस्य ।हृष्टस्य हसितमसकृत् सोन्मादस्यासकृत्प्रान्ते ॥
तिस्रो रेखाः शतजीविनां ललाटायताः स्थितायदि ताः ।चतसृभिरवनीशत्वं नवतिश्चायुः सपञ्चाब्दा ॥
विच्छिन्नाभिश्चागम्यगामिनो नवतिरप्यरेखेण ।केशान्तोपगताभी रेखाभिरशीतिवर्षायुः ॥
पञ्चभिरायुः सप्ततिरेकाग्रावस्थिताभिरपि षष्टिः ।बहुरेखेण शतार्धं चत्वारिंशच्च वक्राभिः ॥
त्रिंशद्भ्रूलग्नाभिर्विंशतिकश्चैव वामवक्राभिः ।क्षुद्राभिः स्वल्पायुर्न्यूनाभिश्चान्तरे कल्प्यम् ॥
परिमण्डलैर्गवाढ्याश्छत्राकारैः शिरोभिरव-नीशाः ।चिपिटैः पितृमातृघ्नाः करोटिशिरसां चिरा-न्मृत्युः ॥
घटमूर्धा ध्वानरुचिर्द्विमस्तकः पापकृद्धनैस्त्यक्तः ।निम्नन्तु शिरो महतां वहुनिम्नमनर्थदं भवति ॥
एकैकभवैः स्निग्धैः कृष्णैराकुञ्चितैरभिन्नाग्रैः ।मृदुभिर्न चातिवहुभिः केशैः सुखभाग् नरेन्द्रोवा ॥
बहुमूलविषमकपिलाः स्थूलस्फुटिताग्रपरुष-ह्नस्वाश्च ।अतिकुटिलाश्चातिघनाश्च मूर्धजा वित्तहीना-नाम् ॥
यद्यद्गात्रं रूक्षं मांसविहीनं शिरावनद्बञ्च ।तत्तदनिष्टं प्रोक्तं विपरीतमतः शुभं सर्व्वम् ॥
त्रिषु विपुलो गम्भीरस्त्रिष्वेव षडन्नतश्चतुर्ह्नस्वः ।सप्तसु रक्तो राजा पञ्चसु दीर्घश्च सूक्ष्मश्च ॥
नाभिः स्वरः सत्त्वमिति प्रदिष्टंगम्भीरमेतत्त्रितयं नराणाम् ।उरो ललाटं वदनञ्च पुंसांविस्तीर्णमेतत्त्रितयं प्रशस्तम् ॥
वक्षोऽथ कक्षा नखनासिकास्यंकृकाटिका चेति षडुन्नतानि ।ह्नस्वानि चत्वारि च लिङ्गपृष्ठंग्रीवा च जङ्घे च हितप्रदानि ॥
नेत्रान्तपादकरताल्वधरोष्ठजिह्वारक्ता नखाश्च खलु सप्त सुखावहानि ।सूक्ष्मानि पञ्च दशनाङ्गुलिपर्वकेशाःसाकं त्वचा कररुहाश्च न दुःखितानाम् ॥
हनुलोचनबाहुनासिकाःस्तनयोरन्तरमत्र पञ्चमम् ।इति दीर्घमिदं तु पञ्चकंन भवत्येव नृणामभूभृताम् ॥
इति क्षेत्रम् ॥
छाया शुभाशुभफलानि निवेदयन्तीलक्ष्या मनुष्यपशुपक्षिषु लक्षणज्ञैः ।तेजोगुणान् बहिरपि प्रविकाशयन्तीदीपप्रभा स्फटिकरत्नघटस्थितेव ॥
स्निग्धद्बिजत्वङ्नखरोमकेश-छाया सुगन्धा च महीसमुत्था ।तुष्ट्यर्थलाभाभ्युदयान् करोतिधर्म्मस्य चाहन्यहनि प्रवृत्तिम् ॥
स्निग्धा सिताच्छहरिता नयनाभिरामासौभाग्यमार्दवसुखाभ्युदयान् करोति ।सर्व्वार्थसिद्धिजननी जननीव चाप्याछाया फलं तनुभृतां शुभमादधाति ॥
चण्डाधृष्या पद्महेमाग्निवर्णायुक्ता तेजोविक्रमैः सप्रतापैः ।आग्नेयीति प्राणिनां स्याज्जयायक्षिप्रं सिद्धं वाञ्छितार्थस्य धत्ते ॥
मलिनपरुषकृष्णा पापगन्धानिलोत्थाजनयति वधबन्धव्याध्यनर्थार्थनाशान् ।स्फटिकसदृशरूपा भाग्ययुक्तात्युदारानिधिरिव गगनोत्था श्रेयसां स्वश्छवर्णा ॥
छायाः क्रमेण कुजलाग्न्यनिलाम्बरोत्थाःकेचिद्वदन्ति दश ताश्च यथानुपूर्व्व्या ।सूर्य्याब्जनाभपुरुहूतयमोडुपानांतुल्यास्तु लक्षणफलैरिति तत्समासः ॥
इति मृजा ॥
करिवृषरथौघमेरीमृदङ्गसिंहाब्दनिःस्वनाभूपाः ।गर्दभजर्जररूक्षस्वराश्च धनसौख्यसन्त्यक्ताः ॥
इति स्वरः ॥
सप्त भवन्ति च सारा मेदोमज्जात्वगस्थि-शुक्राणि ।रुधिरं मांसं चेति प्राणभृतां तत्समासफलम् ॥
ताल्वोष्ठदन्तपालीजिह्वानेत्रान्तपायुकरचरणैःरक्तैस्तु रक्तसारा बहुसुखवनितार्थपुत्त्रयुताः ॥
स्निग्धत्वक्का धनिनो मृदुभिः सुभगा विच-क्षणास्तनुभिः ।मज्जामेदःसाराः सुशरीराः पुत्त्रवित्तयुक्ताः ॥
स्थूलास्थिरस्थिसारो बलवान् विद्यान्तगः सुरू-पश्च ।बहुगुरुशुक्राः सुभगा विद्वांसो रूरवन्तश्च ॥
उपचितदेहो विद्वान् धनी सुरूपश्च मांस-सारो यः ।इति सारः ॥
सङ्घात इति च सुश्लिष्टसन्धिता सुखभुजो ज्ञेया ॥
इति संहतिः ॥
स्नेहः पञ्चसु लक्ष्यो वाग्जिह्वादन्तनेत्रनखसंस्थः ।सुतधनसौभाग्ययुताः स्निग्धैस्तैर्निर्धना रूक्षैः ॥
इति स्नेहः ॥
द्युतिमान्वर्णः स्निग्धः क्षितिपानां मध्यमः सुतार्थ-वताम् ।रूक्षो धनहीनानां शुद्धः शुभदो न सङ्कीर्णः ॥
इति वर्णः ॥
साध्यमनूकं वक्त्राद्गोवृषशार्दूलसिंहगरुडमुखाः ।अप्रतिहतप्रतापा जितरिपवो मानवेन्द्राश्च ॥
वानरमहिषवराहाजतुल्यवदनाः सुतार्थसुख-भाजः ।गर्दभकरभप्रतिमैर्मुखैः शरीरैश्च निःस्वसुखाः ॥
इत्यनूकम् ॥
अष्टशतं षण्णवतिः परिमाणं चतुरशीरितिपुंसाम् ।उत्तमसमहीनानामङ्गुलसङ्ख्यास्वमानेन ॥
इत्युन्मानम् ॥
भारार्धतनुः सुखभाक् तुलितोऽतो दुःखभाग्भवत्यूनः ।भारोऽतीवाढ्यानामध्यर्घः सर्व्वधरणीशः ॥
विंशतिवर्षा नारी पुरुषः खलु पञ्चविंशतिभि-रब्दैः ।अर्हति मानोन्मानं जीवितभागे चतुर्थे वा ॥
इति मानम् ॥
भूजलशिख्यनिलाम्बरसुरनररक्षःपिशाचकतिरश्चाम् ।सत्त्वेन भवति पुरुषोलक्षणमेतद्भवत्येषाम् ॥
महीस्वभावः शुभपुष्पगन्धःसम्भोगवान् सुश्वसनः स्थिरश्च ।तोयस्वभावो बहुतोयपायीप्रियाभिलाषी रसभोजनश्च ॥
अग्निप्रकृत्या चपलोऽतितीक्ष्ण-श्चण्डः क्षुधालुर्बहुभोजनश्च ।वायोः स्वभावेन चलः कृशश्चक्षिप्रं च कोपस्य वशं प्रयाति ॥
खप्रकृतिर्निपुणो विवृतास्यःशब्दगतेः कुशलः सुषिराङ्गः ।त्यागयुतो पुरुषो मृदुकोपःस्नेहरतश्च भवेत्सुरसत्त्वः ॥
मर्त्यसत्त्वसंयुतो गीतभूषणप्रियः ।संविभागशीलवान्नित्यमेव मानवः ॥
तीक्ष्णप्रकोपः खलचेष्टितश्चपापश्च सत्त्वेन निशाचराणाम् ।पिशाचसत्त्वश्चपलो मलाक्तोबहुप्रलापी च समुल्वणाङ्गः ॥
भीरुः क्षुधालुर्बहुभुक् च यः स्यात्ज्ञेयः स सत्त्वेन नरस्तिरश्चाम् ।एवं नराणां प्रकृतिः प्रदिष्टायल्लक्षणज्ञाः प्रवदन्ति सत्त्वम् ॥
इति प्रकृतिः ॥
शार्दूलहंससमदद्विपगोपतीनांतुल्या भवन्ति गतिभिः शिखिनाञ्च भूपाः ।येषाञ्च शब्दरहितं स्तिमितञ्च यातंतेऽपीश्वरा द्रुतपरिप्लुतगा दरिद्राः ॥
इति गतिः ॥
श्रान्तस्य यानमशनञ्च बुभुक्षितस्यपानं तृषापरिगतस्य भयेषु रक्षा ।एतानि यस्य पुरुषस्य भवन्ति कालेधन्यं वदन्ति खलु तं नरलक्षणज्ञाः ॥
पुरुषलक्षणमुक्तमिदं मयामुनिमतान्यवलोक्य समासतः ।इदमधीत्य नरो नृपसम्मतोभवति सर्व्वजनस्य च वल्लभः ॥
”इति श्रीवराहमिहिरकृतौबृहत्संहितायां पुरुष-लक्षणं नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः ॥
 * ॥
)कृष्णभक्तपुरुषस्य गोविन्दपदाश्रयत्वं यथा,  --“स्त्रियो वा पुरुषो वापि ह्याततायी नपुंसकः ।भक्तत्वे गणनीयश्चेद्गोविन्दपदमाश्रयेत् ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे ९९ अध्यायः ॥
पुरुषाणां मध्ये गुरवो यथा,  --“गुरूणामपि सर्व्वेषां पूज्याः पञ्च विशेषतः ।तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता ॥
यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते ।ज्येष्ठभ्राता च भर्त्ता च पञ्चैते गुरवः स्मृताः ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे ११ अध्यायः ॥
आत्मा । इत्यमरः । ३ । ३ । २१८ ॥
 (यथा, भागवते । ७ । १४ । ३७ ।“पुराण्यनेन सृष्टानि नृतिर्य्यगृषिदेवताः ।शेते जीवेन रूपेण पुरेषु पुरुषो ह्यसौ ॥
”यथा च शङ्करविजये १३ अध्याये ।“पुरुसंज्ञे शरीरेऽस्मिन् शयनात् पुरुषो हरिः ।शकारस्य षकारोऽयं व्यत्ययेन प्रयुज्यते ॥
”)साङ्ख्यतत्त्वज्ञः । पुन्नागपादपः । इति मेदिनी ।षे,  ४१ ॥
 (तत्पर्य्यायो यथा,  वैद्यकरत्नमालायाम् ॥
“कुम्भीकः पुरुषस्तुङ्गः पुन्नागो रक्तकेशरः ॥
”)विष्णुः । इति शब्दरत्नावली ॥
 (स हि पुराण-पुरुष एव । यथा,  हरिवंशे । १२८ । २० ।“एवं पुराणः पुरुषो विष्णुर्वेदेषु पठ्यते ।अचिन्त्यश्चाप्रमेयश्च गुणेभ्यश्च परस्तथा ॥
”शिवः । यथा,  महाभारते । १४ । ८ । १४ ।“याम्यायाव्यक्तरूपाय सद्वृत्ते शङ्कराय च ।क्षेम्याय हरिकेशाय स्थाणवे पुरुषाय च ॥
”जीवः । यथा,  शिवपुराणे वायुसंहितायां पूर्व्व-भागे । ४ । १६ ।“प्रकृतिः क्षरमित्युक्तं पुरुषोऽक्षर उच्यते ।ताविमौ प्रेरयत्यन्यः स परः परमेश्वरः ॥
”)दुर्गा । यथा,  --“महानिति च योगेषु प्रघानश्चैव कथ्यते ।त्रिगुणा व्यतिरिक्ता सा पुरुषश्चेति चोच्यते ॥
”इति देवीपुराणे ४५ अध्यायः ॥
तस्य पञ्चविंशतितत्त्वात्मकत्वं जडत्वञ्च यथा,  --“एभिः सम्पादितं भुङ्क्ते पुरुषः पञ्चविंशकः ।ईश्वरेच्छावशः सोऽपि जडात्मा कथ्यते बुधैः ॥
”इति मात्स्ये तत्त्वकथनावसारे ७ अध्यायः ॥
(अश्वस्थानकभेदः । यथा,  माघे । ५ । ५६ ।श्लोकटीकायां मल्लिनाथधृतवचनम् ।“पश्चिमेनाग्रपादेन भुवि स्थित्वाग्रपादयोः ।ऊर्द्ध्वप्रेरणया स्थानमश्वानां पुरुषः स्मृतः ॥
”)मेषमिथुनसिं हतुलाधनुःकुम्भराशयः । यथा,  --“क्रूरोऽथ सौम्यः पुरुषोऽङ्गना चओजोऽथ युग्मं विषमः समश्च ।चरस्थिरद्व्यात्मकनामधेयामेषादयोऽमी क्रमशः प्रदिष्टाः ॥
”पुरुषग्रहा यथा,  --“भौमार्कजीवाः पुरुषाः क्लीवौ सोमजभानुजौ ।स्त्र्याख्यौ भार्गवचन्द्रौ द्वौ तत्पतित्वात्तथोच्यते ॥
”पुरुषनक्षत्राणि यथा,  --“हस्तो मूलश्रवणपुनर्व्वसूमृगशिरस्तथा पुष्यः ।गर्भाधानादिकार्य्येषु पुन्नामायं गणः शुभदः ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
तद्वैदिकपर्य्यायः । मनुष्याः १ नरः २ धवाः ३जन्तवः ४ विशः ५ क्षितयः ६ कृष्णयः ७ चर्ष-ण्यः ८ नहुषः ९ हरयः १० मर्य्याः ११ मर्त्त्याः१२ मर्त्ताः १३ व्राताः १४ तुर्व्वशाः १५ हृह्यवः१६ आयवः १७ यदवः १८ अनवः १९ पूरवः२० जगतः २१ तस्थुषः २२ पञ्चजनाः २३विवस्वन्तः २४ पृतनाः २५ । इति वेदनिघण्टौ२ अध्यायः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 पुरुष पु०
  पुर--अग्रगतौ कुषन् पुरिदेहे शेते शी--ड पृषो० ।१ मनुष्ये २ पुंसि च अमरः । ३ आत्मनि साख्यमतसिद्धेपञ्चविंशे ४ तत्त्वे ५ पुन्नागवृक्षे च मेदि० । ६ विष्णौ शब्दच०७ रेषमिथुनादौ विषमराशौ । “भौमारजीवाः पुरुषाः”ज्यो० त० ८ मौमादिषु ग्रहेषु । पुरुषाणां शुभाशुभलक्षणंवृ० सं० ६८ अ० उक्तं यथा“उन्मानसानगतिसंहतिसारवर्णस्नेहस्वरप्रकृतिसत्त्वमनूकमादौ । क्षेत्रं मृजां च विधिवत् कुशलोऽवलोक्य सा-मुद्रविद्वदति यातमनागतं च । अस्वेदनौ मृदुतलौकमलोदराभौ श्लिष्टाङ्गुलौ रुचिरताम्रनखौ सुपार्ष्णी ।उष्णौ सिराविरहितौ सुनिगूढगुल्फौ कूर्मोन्नतौ चचरणौ मनुजेश्वरस्य । शूर्पाकारविरूक्षपाण्डुरनखौवक्रौ सिरासन्ततौ संशुष्कौ विरलाङ्गलौ च चरणौदारिद्र्युदुःखप्रदौ । मार्गायोत्कटकौ कषायसदृशौ वंशस्यविच्छित्तिदौ ब्रह्मव्रौ परिपक्वमृद्युतितलौ पोतावमम्या-रती । प्रविरलतनुरोमवृत्तजङ्घा द्विरदकरप्रतिमैर्वरो-रुभिश्च । उपचितसमजानवद्य भूपा धनरहिताः श्वशृ-मालतुल्थजङ्घाः । रोमैकेकं कूपके पार्थिवानां द्वे द्वेज्ञेये पण्डितश्रीत्रियाणाम् । त्र्याद्यैर्निःस्वा मानवादुःखभाजः केशाश्चैवं निन्दिताः पूजिताश्च । निर्मांसजानुर्म्बियते प्रवासे सौभाग्यगल्पैर्विकटैर्दरिद्राः । स्त्री-निर्जिताश्चापि भवन्ति निम्नै राज्यं समांसैश्च महद्भि-रायुः । लिङ्गेऽल्पे धनवानपत्यरहितः स्थूले विहीनोधनैर्नेद्ये वामनते सुतार्थरहितो वक्रेऽन्यथा पुत्रवान् ।दारिद्र्यं विनते त्वधोऽल्पतनयो लिङ्गे सिरासन्ततेस्थूलग्रन्थियुत सुखी मृदुकरोऽत्यन्तं प्रमेहादिभिः ।काषनिगूढैर्भूपा दीर्घैर्मग्नैश्च वित्तपरिहीनाः । ऋजुवृत्तशोफसा लथुसिरालश्नाश्च धनवन्तः । जलमृत्यु-रेकवृषणो विषमैः स्त्रीचञ्चलः समैः क्षितिपः । ह्रस्वा-युश्चोद्बद्धैः प्रलम्बवृषणस्य शतमायुः । रक्तैरास्मामणिभिर्निर्द्रव्याः पाण्डुरैश्च मलिनैश्च । सुखिनःसशब्दमूत्रा निःस्वा निःशब्दधाराश्च । त्रिचतुर्धाराभिःप्रदक्षिणावर्त्तवलितमूत्राभिः । पृथ्वीपतयो ज्ञेया निकीर्ण-मूत्राश्च पनहीनाः । एकैव मूत्रधारा वलिता रूप-प्रपानसुतदात्री । स्निग्धोन्नतसममणयो धनवनितारत्न-भोक्तारः । मणिमिश्च मघ्यनिस्नैः कन्यापितरो भवन्तिनिःष्वाश्च । बहुपशुभाजो मध्योन्नतेश्च नात्युल्वणैः-धनिनः । परिशुष्कवस्तिशीर्पैर्घनरहिता दुर्भगाश्चविज्ञेयाः । कुसुमसमगन्धशुक्रा विक्षानव्या महीपालाः ।मधुगन्धे बहुवित्ता मत्स्यसगन्धे बहून्यपत्यानि । तनुशुकः स्त्रीजमको सांससगन्धो महामोगी । मदिरा-गन्धे यज्वा क्षारसगन्धे च रेतसि दरिद्रः । शीघ्रंमैथुनगामी दीर्घायुरतोऽन्यथाऽल्पायुः । निःस्वोऽति-स्थूलस्फिक् समांसलस्फिक् सुखान्वितो भवति । व्या-घ्राभाध्यर्धस्फिगमण्डूकस्फिग्नराधिपतिः । सिंहकटि-र्मनुजेन्द्रः कपिकरभकटिर्धनैः परित्यक्तः । समजठरामोगयुता घटपिठरनिभोदरा निःखाः । अविकलपार्श्वाधनिनो निम्नैर्वक्रैश्च भोगसन्त्यक्ताः । समकुक्षाभोगाद्या निम्नाभिर्भोगपरिहीनाः । उन्नतकुक्षाः क्षि-तिपाः कुटिलाः स्युर्मानवा विषमकुक्षाः । सर्पोदरादरिद्रा भवन्ति बह्वाशिनश्चैव । परिमण्डलौन्नता-भिर्विस्तोर्णाभिश्च नाभिभिः सुखितः । खल्पा त्वदृश्य-निम्ना नाभिः क्लेशावहा भवति । वलिमध्यगताविषमा शूलावाधं करोति नैःख्यञ्च । शाठ्यं वाभा-वर्त्ता करोति मेधां प्रदक्षिणतः । पार्श्वायता चिरायु-षमुपरिष्टाच्चेश्वरं गवाद्यमधः शतपत्रकर्णिकाभानाभिर्ममुजेश्वरं कुरुते । शस्त्रान्तं स्त्रीभोगिनमाचार्य्यंबहुसुतं यथासङ्क्यम् । एकद्वित्रिचतुर्भिर्वलिभिर्विद्या-न्नृपं त्वबलिम् । विषमवलयो मनुष्या भवन्त्यगम्या-भिगामिनः पापाः । ऋजुवलयः सुखभाजः परदार-द्वेषिणश्चैव । मांसलमृदुभिः पार्श्वैः प्रदक्षिणावर्त्त-रोमभिर्भूपाः । विपरीतैर्निर्द्रव्याः सुखपरिहानाःपरप्रेष्याः । सुभगा भवन्त्यनुद्बद्धचूचुका विधनाविषमदीर्घैः । पीनोपचितनिमग्नैः क्षितिपतयश्च चुचुकैःसुखिनः । हृदयं समुन्नतं पृथु न येपनं भासकञ्चनृपतीनाम् । अधमानां विपरीतं खररोमचितंसिरालञ्च । समवक्षसोऽर्थवन्तः घीतैः शूरास्त्यकिञ्चना-स्मनुमिः । विषणं वक्षो येषां ते निःस्वाः शस्त्रनिध-नाश्च । विषमैर्विषमो जत्रुभिरर्थविहीनोऽस्थिश्चन्धि-परिखद्धैः । उन्नतजत्रुर्भोनी निम्नैर्निःस्वोऽर्थनान्पीनैः । चिपिटग्रीवो निःस्वः शुष्का ससिरा च यस्यवा ग्रीवा । माहषग्रीव शूरः शस्त्रान्तो वृषसमग्रीवः ।कम्बुग्रीवो राजा प्रलम्बकण्ठः प्रमक्षणो भवति ।पृष्टमभग्नमरोमशमर्थवतामशुभदमतोऽन्यत् । अखे-दनपीनोद्मतसुगन्धिसमरोमसङ्कुलाः कक्षाः । विज्ञा-तव्या धनिनामतोऽन्यथार्थैर्विहीनानाम् । निर्मांसौरोमचितौ भग्यावल्पौ च निर्धनस्यांयौ । विपुकावप्यु-च्छिन्नौ सुश्लिष्टौ सौख्यवीर्यवताम् । करिकरसदृशौवृत्तावाजान्ववलम्बिनौ सूमौ पीनौ । वाहू पृशिबीन्था-नामधमानां रौमशौ ह्रस्वौ । हस्ताङ्गुलयो दीर्घाश्चिरा-युषामवलिताश्च सुभगानाम् । मेधाविनां च सूक्ष्मा-श्चिपिटाः परकर्मनिरतानाम् । स्थूलाभिर्धनरहिताबहिर्नताभिश्च शस्त्रनिर्याणाः । कपिसदृशकरा धनिनोव्याघ्रोपमपाणयः पापाः । सणिबन्धनैर्निगूढैः सुश्लिष्ट-तन्धिभिर्मूपाः । हीनैर्हस्तच्छेदः श्लथैः सशब्दैश्च नि-र्द्रव्याः । पितृवित्तेन विहीना भवन्ति निम्नेन कर-तलेन नराः । संवृत्तनिम्नैर्धनिनः प्रोत्तानकराश्च दा-तारः । विषमैर्विषमा निःस्वाश्च करतलैरीश्व्रास्तुलाक्षाभैः । पीतैरगम्यवनिताभिगामिनो निर्घना रूक्षैः ।तुषसदृशनखाः क्लीवाश्चिपिटैः स्फुटितैश्च वित्तसन्त्यक्ताः ।कुनस्वविवर्णैः परतर्कुकाश्च ताम्नैश्च भूपतयः । अङ्गुष्ठय-वैराद्याः,  सुतवन्तोऽङ्गुष्ठमूलगैश्च यवैः । दीर्घाङ्गुलि-पर्वाणः सुभगा दीर्घायुमश्चैव । स्विग्धा निम्ना रेखाधनिनां तद्व्यत्ययेन निःस्वानाम् । विरलाङ्गुलयो निःखाधनसञ्चयिनी धनाङ्गुलयः । तिस्नो रेखा मणिवन्धनो-त्थिताः करतलोपगा नृपतेः । मीनयुगाङ्कितपाणि-र्नित्यं सत्रप्रदो भवति । वज्राकारा धनिनां विद्या-भाजां तु मीनपुच्छनिभाः । शङ्खातपत्रशिबिकागजा-श्वपद्मोपमा नृपतेः । कलसमृणालपतकाङ्कुशोपमाभि-र्भवन्ति निधिपालाः । दामनिभामिश्चाणाः स्वस्तिक-रूपाभिरैश्वर्यम् । चक्रालिपरशुतोमरशक्तिधनुःकुन्त०सद्धिभाः रेखाः । कुर्वन्ति चमूनाथं यज्वानमुलूण-लाकाराः । मकरध्वजकोष्ठागारसन्निभाभिर्महाधनो-पेताः । पेदीनिमेन चैवाग्निहोत्रिणो ब्रह्मतीर्येन ।वापीदेवकुलाद्यैर्षर्मं कुर्वन्ति च त्रिकोणामिः । अङ्कठ-मूलरेकाः पुत्राः स्युर्दारिमाः सृक्ष्माः । रेखाः प्रदेशि-नीगाः शतायुषां लल्पगीयमूगाभिः । छिन्नाभिर्द्रुम-पकृनं बहुरेखारेखिणो निःखाः । अतिकृशदीर्घैश्चिबुकै-र्निर्द्रव्या मांसलैर्धनोपेताः । विम्बोपमैरवक्रैरधरैर्भूपा-स्तनुभिरखाः । ओष्ठैः स्फुटितविखण्डितविवर्णरूक्षैश्चधनपरित्यक्ताः । स्निग्धा घनाश्च दशनाः सुतीक्ष्यदंष्ट्राःसमाश्च शुभाः । जिह्वा रक्ता दीर्पा श्लक्ष्मा सुसमा चभोगिनां ज्ञेया । श्वेता कृष्णा परुषा निर्द्रव्याणांतथा तालु । वक्त्रं सौम्यं संवृतममलं श्लक्ष्णं समं चमूपानाम् । विपरीतं क्लेशभुजां महामुस्वं दुर्भगाणां च ।स्त्रीमुखमनपत्यानां शठ्यवतां मण्डकं परिज्ञेथम् ।दीर्घं निर्द्रव्याणां भीरुमुखाः पीपकर्नाणः । चतुरखंधूर्तानां निम्नं वक्त्रं च तनयरहितानाम् । कृपखा-नामतिह्रस्य सन्थूर्णं भोगिनां कान्तम् । अस्फुटि-ताग्रं स्निग्धं श्मश्चु शुमं मृदु च सन्नतं चैव ।रक्तैः परुषैश्चौराः श्मश्रुभिरल्पैश्च विज्ञेयाः । निर्मांसैःकर्णैः पापमृत्यवश्चर्पटैः सुबहुभोगाः । कृपणाश्च ह्रस्व-कर्णाः शङ्कुश्रवखाश्च मूपतथः । रोजशकर्णा दीर्घा-कुषस्तु धनभागिनो विपुलकर्णाः । क्रूराः सिरावगद्धै-र्व्यालम्बैर्मांसलैः सुखिनः । भोगी त्वनिम्नगण्डो मन्त्रीसम्पूर्णमांसगण्डो यः । सुखभाक् शुकसमनासश्चिर-जीवी शुष्कनासश्च । छिन्नानुरूपयाऽगम्यगामिनो दीर्घयातु सौभाग्यम् । आकुञ्चितया चौरः स्त्रीमृत्युः स्याच्चि-पिटनासः । धनिनोऽग्रवक्रनासा दक्षिणवक्राः प्रभक्षखाःक्रूराः । ऋज्वी स्वल्पच्छिद्रा सुपुटा नासा सभाग्या-नाम् । धनिनां क्षुतं सकृद् द्वित्रिपिण्डितं ह्वादिसानुनादं च । दीर्घायुषां प्रमुक्तं विज्ञेयं संहतंचैव । पद्मदलाक्षाधनिनो रक्तान्तविलोचनाः श्रियोभाजः ।सधुपिङ्गलैर्महार्था मार्जारविलोचनाः पापाः । हरि-आक्षा मण्डललोचनाश्च जिह्मैश्च लोचनैश्चौराः ।क्रूराः केकरनेत्रा गजसदृशदृशश्च नूपतयः । ऐश्वर्य्यंगम्भीरैर्नीलोत्पलकान्तिभिश्च विद्वांसः । अतिकृष्णतार-हाखामक्ष्णामुत्पाटनं गवति । मन्त्रित्वं स्यूलष्टशां श्वा-वाक्षाणां च मवति सौभाग्यम् । दीना दृङ् निःखानांस्निग्धा विपुलार्थभोगवताम् । चभ्युन्नतामिरत्वायुथोविशालोन्नतामिरतिरतिमुखितः । विषमभ्रुवो दरिद्राबालेन्दुनतभुवः सधनाः । दीर्षासंसक्ताभिर्धनिनः खण्डा-मिरर्थपरिहीना । मध्यविनभ्रुवो ये ते सक्ताः स्त्रीष्व-गम्यासु । उन्नतविपुसैः शङ्खैर्धन्या निर्म्नैः सुतार्थ-सन्त्यक्ताः । विषमल्ललाटा विहना धनवन्तोऽर्धेन्दु-सद्वशेन । शुक्तिविशालैराचार्यता सिरालन्ततैरधर्मरताः ।उन्नतसिराभिराणाः स्वस्तिकवत्संस्थितामिश्च । निम्नल-लाटा बधबन्धभानिनः क्रूरकर्मनिरताश्च । अभ्युन्न-तैश्च भूपाः कृपणाः स्युः सङ्कटललाटाः । रुदितमदी-नमनश्रु स्निग्धं च शुभावहं मनुष्याणाम् । रूक्षं दीनंप्रचुराश्रु चैव न शुभप्रदं पुंसाम् । हसितं शुभद-सकम्पं सनिमिलितलोचनं च पापस्य । हृष्टस्य हसित-मसकृत् सोन्मादस्यासकृत् प्रान्ते । तिस्रो रेखाः शत-जीविनां ललाटायताः स्थिता यदि ताः । चतसृभिर-वनीशत्वं नवतिश्चायुः सपञ्चवदा । विच्छिन्नाभिश्चा-गम्यगामिनो नवतिरप्यरेखेण । केशान्तोपगताभी रेखा-भिरशीतिवर्षायुः । पञ्चभिरायुः सप्ततिरेकाग्रावस्थि-ताभिरपि षष्टिः । बहुरेखेण शतार्धं चत्वारिंशच्चवक्राभिः । त्रिंशद्भ्रूलग्नाभिर्विंशतिकश्चैव वाम-वक्राभिः । क्षुद्रामिः खल्पायुर्न्यूनाभिश्चान्तरे कल्प्यम् ।परिमण्डलैर्भोगाट्याश्छत्राकारैः शिरोभिरवनीशाः ।चिपिटैः पितृमातृघ्नाः करोटिशिरसां चिरान्मृत्युः ।घटमूर्धा ध्यानरुचिर्द्विमस्तकः पापकृद्धनैस्त्यक्तः । निम्नंतु शिरो महतां बहुनिम्नमनथदं भवति । एकैकमवैःस्निग्धैः कृष्णैराकुञ्चितैरभिन्नाम्रः । मृदुभिर्न चाति-बहुभिः केशैः सुखमाग् नरेन्द्रो वा । बहुमूलविषम-कपिलाः स्थूलस्फुटिताग्रपरुषह्रस्वाश्च । अतिकुटिला-श्चातिथनाश्च मूर्चजा वित्तहीनानाम् । यद्यद्गात्रं रूक्षंमांसविहीनं सिरावनद्धं च । तत्तदनिष्टं प्रोक्तंविपरीतमतः शुभं सर्वम् । त्रिषु विषुलो गम्भीरस्त्रिष्वेव षडुन्नतश्चतुर्ह्रस्वः । सप्तसु रक्तो राजापंञ्चसु दीर्घश्च सूक्ष्मश्च । उरो ललाटं वदनं च पुंसांविस्तीर्णमेतत्त्रितयं प्रशस्तम् । नाभिः स्वरः सत्त्वमितिप्रदिष्टं गम्भीरमेतत्त्रितयं नराणाम् । वक्षोऽथकक्षा नखनासिकास्यं कृकाटिका चेति षडुन्नतानि ।ह्रस्वानि चत्वारि च लिङ्गपृष्ठं ग्रीवा च जङ्गे चहितप्रदानि । नेत्रान्तवादकरताल्वधरोष्ठजिह्वा रक्तानखाश्च खलु सप्त सुखावहानि । सूक्ष्माणि पञ्च दश-नाङ्गुलिपर्वकेशाः साकं त्वचा कररुहाश्च न दुःखिता-नाम् । हनुलोचनबाहुनासिकाः स्तनयोरन्तरमत्र पञ्च-मम् । इति दीर्घमिदं तु पञ्चकं न मवत्येव नृणाम-भूभृताम्” (इति क्षेत्रम्) । “छाया शुभाशुमफलानिनिवेदयन्ती लक्ष्या मनुष्यपशुपक्षिषु लक्षणज्ञैः । तेजो-गुणान् बहिरपि प्रविकाशयन्ती दीपप्रभा स्फटिकरत्न-घटस्थितेव । स्निग्धद्विजत्वङनखरोमकेशच्छाया सुगन्धाच महीसमुत्था १ । तुष्ट्यर्थलाभाभ्युदयान् करोति थर्मस्यचाहन्यहनि प्रवृत्तिम् । स्निग्धा सिताच्छहरितानयनाभिरामा सौभाग्यमार्दवसुखाभ्युदयान् करोति ।सर्वार्थसिद्धिजननी जननीव चाप्या२ छाया फलं तनु-भृतां शुभमादधाति । चण्डाऽधृष्या पद्महेमाग्निवर्णायुक्ता तेजोविक्रमैः सप्रतापैः । आग्नेयीति ३ प्राणिनां-स्याज्जयाय क्षिप्रं सिद्धिं वाञ्छितार्थस्य घत्ते । मलिन-षरुषकृष्णा पापगन्धाऽनिलोत्था ४ जनयति बधबन्धन्व्याध्य-नर्थार्थनाशान् । स्फटिकसदृशरूपा भाग्ययुक्तात्युदारानिधिरिव गगनोत्था ५ श्रेयसां स्वच्छवर्णा । छायाः क्र-मेण कुजलाग्न्यनिलाम्बरोत्थाः केचिद्वदन्ति दश ताश्चयथानुपूर्व्या । सूर्याब्जनाभपुरुहूतयमोडुपानां तुल्यास्तुलक्षणफलैरिति तत्समासः” (इति छाया) । “करिवृष-रथौघभेरीमृदङ्गसिंहाब्दनिःस्वना भूपाः । गर्दमजर्जर-स्वरास धनतौख्यसन्त्यक्ताः” (इति खरः) । “सप्त भवन्तिच सारा मेदोमज्जात्वगस्थिशुक्राणि । रुधिरं मांसंचेति प्राणभृतां तत्समासफलम् । ताल्वोष्ठदन्तपाली-जिह्वानेत्रान्तपायुकरचरणैः । रक्तैस्तु रक्तसारा बहु-मुखवनितार्थपुत्रयुताः । स्निग्धत्वक्का धनिनो मृदुभिःसुमगा विचक्षणास्तनुभिः । मज्जामेदःसाराः सुश-रीराः पुत्रवित्तयुक्ताः । स्थूलास्थिरस्थिसारो बलवान्विद्यान्तगः सुरूपश्च । बहुगुरुशुक्राः सुभगा विद्वांसोरूपवन्तश्च । उपचितदेहो विद्वान् धनी सुरूपसमांससारो यः । (इति सारः) सङ्घात इति च सुन्धिष्ट-सन्धिता सुखभुजो ज्ञेयाः” (इति संहतिः) । स्नेहःपञ्चसु लक्ष्योवाग्जिह्वादन्तनेत्रनखसंस्थः । सुतधन-सौभाग्ययुताः स्विग्धैस्तैर्निर्धना रूक्षैः” (इति स्नेहः) ।“द्युतिमान् वर्णः स्निग्धः क्षितिपानां मध्यमः सुतार्थ-वताम् । रूक्षो धनहीनानां शुद्धः शुमदो न सङ्कीर्णः”(इति वर्णः) । “साध्यमनूकं वक्त्राद् गोवृषशार्दूलसिंह-गरुडमुखाः । अप्रतिहतप्रतापा जितरिपवो मानवे-न्द्राश्च । वानरमहिमवराहाजतुल्यवदनाः सुतार्थसुख-माजः । गर्दभकरभप्रतिमैर्मुखैः शरीरैश्च निःखमुखाः”(इत्यनूकम् ।) “अष्टशतं पण्णवतिः परिमाणं चतुरशीतिरिति पुंसाम् । उत्तमसमहीनानामङ्गुलसङ्ख्या स्व-मानेन” (इत्युन्मानम्) । “भारार्धतनुः सुखभाक् तुलितो-ऽतो दुःखभाग्भवत्यूनः । भारोऽतीवाद्यानामध्यर्चःसर्वधरणीशः । विंशतिवर्षा नारी पुरुषः खलु पञ्च-विंशतिमिरब्दैः । अर्हति मानोन्मानं जीवितगागेचतुर्थे वा” (इति मानम्) । “भूजलशिख्यनिलाम्बरसुर-नररक्षःपिशाचकतिरश्चाम् । सत्त्वेन भवति पुरुषोलक्षणमेतद्भवत्येषाम् । महीस्वभावः शुभपुष्पगन्धःसम्भोगवाम् सुश्वसनः स्थिरश्च । तोयस्वभावो बहुतोय-पायी प्रियामिलाषी रसभोजमश्च । वायोः स्वभावेनचलः कृशश्च क्षिप्रं च कोपस्य वशं प्रयाति । खप्रकृति-र्निपुणो विवृतास्यः शब्दगतौ कुशलः सुषिरा ।त्यागयुतो पुरुषो मृदुकोपः स्नेहरतश्च भवेत् सुरसत्त्वः ।मर्त्यसत्त्वसंयुतो गीतभूषणप्रियः । संविभागशीलवा-न्नित्यमेव मानवः । तीक्ष्णप्रकोपः खलचेष्टितश्च पापश्चसत्त्वेन निशाचराणाम् । पिशाचसत्त्वश्चपलो मलाक्तोबहुप्रलापी च समुल्वणाङ्गः । भीरुः क्षुधालुर्बहुभुक्च यः स्याज्ज्ञेयः स सत्त्वेन नरस्तिरश्चाम् । एवंनराणां प्रकृतिः प्रदिष्टा यल्लक्षणज्ञाः प्रवदन्ति सत्त्वम्”(इति प्रकृतिः) । “शार्दूलहंमसमदद्विपगोपतीनां तुल्याभवन्ति गतिभिः शिखिनां च भूपाः । येषां च शब्द-रहितं स्तिमितं च यातं तेऽपीश्वरा द्रुतपरिप्लुतगादरिद्राः” । (इति गतिः) । “श्रान्तस्य यानमशनं चबुभुक्षितस्य पानं तृषापरिगतस्य भयेषु रक्षा । एतानियस्य पुरुषस्य भवन्ति काले धन्यं वदन्ति खलु तं नर-लक्षणज्ञाः । पुरुषलक्षणमुक्तमिदं मया मुनिमतान्यव-लोक्य समासतः । इदमधीत्य नरो नृपसम्मतो भवतिसर्वजनस्य च वल्लभः” । प्रकृत्यादिभ्योऽतिरिक्तत्वेनसाङ्ख्यकारिकया पुरुषस्यास्तित्वं समर्थितं यथा“सङ्घातपरार्थत्वात् त्रिगुणादिविपर्य्ययादधिष्ठानात् । पुरु-षोऽस्ति भोक्तृभावात्कैवल्यार्थं प्रघृत्तेश्च ।” का० “पुरुषो-ऽस्त्यव्यक्तादेर्व्यतिरिक्तः कुतः सङ्घातपरार्थत्वात् अव्यक्तमहदहङ्कारप्रभृतयः परार्थाः सङ्घातत्वात् शयनासना-द्यङ्गवत् सुखदुःखमोहात्मकतया अव्यक्तादयः सर्वेसङ्गाताः । स्यादेतत् शयनासनादयः सद्ध्वाताः सङ्घात-शरीराद्यर्था दृष्टा न तु आत्मानं व्यक्ताव्यक्तव्यतिरिक्तंप्रति परार्थाः तस्रात्सङ्घातान्तरमेव परं गमयेयुर्नत्वस-ङ्घातमात्मानमित्यत आह त्रिगुणादिविपर्य्ययात् । अय-मभिप्रायः सङ्घातान्तरार्थत्वे हि तस्यापि सङ्घातत्वात्तेनापि सङ्घातान्तरार्थेन मवितव्यमेवं तेन तेनेत्यनवस्थास्यात् । न च व्यवस्थायां सत्यामनवस्थाकल्पना युक्तागौरवप्रसङ्गात् । नच प्रमाणवत्त्वेन कल्पना गौरवमपिमृष्यत इति युक्तं संहतत्वस्य पारार्थ्यमात्रेणान्वयात् ।दृष्टान्तदृष्टसर्वधर्मानुरोधेन त्वनमानमिच्छतः सर्वानुमा-गोच्छेदप्रसङ्गः इत्युपपादितं न्यायवार्त्तिकतात्पर्यटीकाया-मस्माभिः । तस्मादनवस्थामिया अस्यासहतत्वामच्छ्रताअत्रिगुणत्वमविवेकित्वमबिषयत्वमसामान्थत्वं चेतन-त्वमप्रसवधर्मित्वं चाभ्युपेयं त्रिगुणत्वादयो हिं धर्माःसङ्घातत्वेन व्याप्ताः । तत् संहतत्वमस्मिन् परे निवर्त्त-मानं त्रिगुणत्वादि व्यवर्त्तयति ब्राह्मण्यमिव निवर्त्तमानंकठत्वादिकं तस्मादाचार्य्येण त्रिगुणादिविपर्ययादितिवदता असंहतः परोविवक्षितः स चात्मेति सिद्धम् ।इतश्च पुरुषोऽस्ति अधिष्ठानात् त्रिगुणात्मकानामधिष्ठीग्र-सानत्वात् यद्यत् सुखदुःखमोहात्मकं तत्सर्वं परेणाधिष्ठीग्र-मानं दृष्टं यथा रथादि यन्त्रादिभिः,  सुखदुःखमोहात्मक-ञ्चेदं बुद्ध्यादि तस्मादेतदपि परेणाधिष्ठातव्यम् । स चपंरस्त्रैगुण्यादन्य आत्मेति । इतश्चास्ति पुरुषः मोक्तृभावात् भोक्तृभावेन भोग्ये सुखदुःखे उपलक्षयति । भोग्येहि सुखदुःखे अनुकूलप्रतिकूलवेदनीये प्रत्यात्ममनुभूयेतेतेनानयोरनुकूलनीयेन प्रतिकूलनीयेन च केनचिदप्यन्येनभवितव्यं नचानुकूलनीयाः प्रतिकूलनीयाः वा बुद्ध्या-दयस्तेषां सुखदुःखाद्यात्मकत्वेन स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् ।तस्माद्योऽसुखाद्यात्मा सोऽनुकूलमीयः प्रतिकूलनीयोवा स चात्मेति । अन्ये त्वाहुः भोग्या दृश्या बुद्ध्यादयःन च द्रष्टारमन्तरेण दृश्यता युक्ता तेषां,  तस्मादस्तिद्रष्टा दृश्यबुद्ध्याद्यतिरिक्त,  स चात्मेति । भोक्तृभा-वात् दृश्येन द्रष्टृत्वानुमानादित्यर्थः । दृश्यत्वं चबुद्ध्यादीनां सुखाद्यात्मकतया पृथिव्यादिवदनुमितम्” त० कौ०अधिकम् आत्मन्शब्दे ६६३ पृष्ठादौ दर्शितम्रतिमधुर्य्यां पुरुषचातुर्विध्यमुक्त्वा तेषां लक्षणमुक्तं यथा“शशो मृगो वृषश्चाश्वो नृणां जातिचतुष्टयम् । मदुवचनसुशीलः कोमलाङ्गः सुकेशः सकलगुणनिधानः सत्यवादीशशोऽयम् । १ वदति मधुरवाणीं दीर्घनेत्रोऽतिभीरुश्च-थलमतिसुदेहः शीघ्रवेगो मृगोऽयम् । २ बहुगुण-बहुबन्धुः शीघ्रकामो नताङ्गं सकलरुचिरदेहः सत्यवादीवृषोऽयम् ३ । उदरकटिकृशः स्यादुग्रकण्ठाधरष्ठो दशन-वदननासः श्रोत्रदीर्घो हि वाजी४” । तत्र विष्णौ“अव्ययः पुरुषः साक्षी” विष्णुस० । “आसीत् पुरा पूर्वमेवेति”विग्रहं कृत्वा व्युत्पादितः पुरुषः पूर्वमेवाहमिहास-मिति तत् पुरुषस्य पुरुषत्वमिति” श्रुतेः पूर्षु पुरीषु उत्-कर्षशालिष सत्त्वेष्ववसीदतीति वा,  पुरूणि बहूनि फलानिमनोऽभिलषितानि सनोति ददाति वा,  पुरूणिभुवनानि संहारसमये स्यति अन्तं करोतीति वा पूरणात्सदनाद्वा पुरुषः,  “पूरणात् सदनाच्चैव ततोऽसौ पुरुषामतः” “इति महाभारतम्” भाष्यम् । “पुरं शरीरं ब्रह्मपुरं वा शेते इति पुरुषः । नवद्वारं पुरं पुण्यमेतैर्भूयःसमन्वितम् । व्याकरोति महात्मा यत्तस्मात् पुरुषउच्यते” इति महाभारते यद्वा पद शरणगत्यवसादनेषपण दाने षो अन्तकर्मणि इत्येषां धातूनां रूपाणिपूरणात् पृ--पालनपूरणयोरिति धातोरिदं रूपं पुरुः ।सीदति गच्छति द्युलोकान्तरिक्षपृथिवीषु सूर्य्यवाय्वग्न्यात्मना गत्यर्थकसदेरिदं रूपम्” आनन्दगि० “पुरा-ण्यनेन सृष्टानि नृतिर्यगृषिदेवताः “शेते जीवेनरूपेण पुरेषु पुरुषो ह्यसौ” भाग० ७ । १४ । ३७ “पुरः सचक्रे द्विपदः पुरश्चक्रे चतुष्पद” इत्युपक्रमे” पुरः पुरुषआविशत्” इति श्रुतेस्तस्य सर्वपुरप्रवेशात् तथात्वम् ।

Capeller

German

 पुरुष (पू॑रुष) m.
  Mensch,  Mann (auch =
Held)
 Diender,  Beamter
 Person (g.)
Geschlecht,  Generation
 Lebenskraft, 
Seele,  Geist
 Weltgeist (ph.). f.
  पुरुषी॑
Frau.

Grassman

German

 púruṣa,  m.,  auch metrisch gedehnt zu pū́ruṣa (s. besonders). Der Grundbegriff ist vielleicht „Seele“ (vgl. BR. unter 1.c),  als das den Leib erfüllende [von pur],  daher „der Geist,  die Lebenskraft“ der Pflanzen
 dann ähnlich wie mánuṣa u. s. w. (von man,  vergl. mánas) „der Mensch“ als der beseelte. 1〉 Mensch
 2〉 der Urmensch als der,  ans welchem die ganze Welt sich entwickelt
 3〉 der Geist d. h. die Lebenskraft der Pflanzen.
-as 2〉 {916, 1}. _{916, 2}. _{916, 4}.
-am 1〉 {916, 15} (neben paśúm). — 2〉 {916, 7}. _{916, 11}. — 3〉 {877, 8} me (agnáye) datta 〰 ghṛtám ca‿apā́m 〰 ca‿ óṣadhīnām ….
-eṇa 2〉 {916, 6}.
-ebhyas 1〉 {991, 3} (neben góbhyas).

Burnouf

French

 पुरुष पुरुष m.
  homme,  mâle
		 les hommes,  l'humanité, 
		 Le principe masculin
 le principe vital,  l'esprit, 
l'âme
 सुखदुःखानाम् भोक्तृत्वे हेतुस् पुरुष
उच्यते on appelle पुरुष la cause active qui percoit le
plaisir et la douleur
		 par ext. l'Etre suprême,  l'Esprit divin
Viṣṇu
 Brahmā.
		 Une personne,  un homme,  un serviteur
 un ami.
		 Le
पुन्नाग ou le तिल,  bot. -- N. le mont Meru.
पुरुषक n.
  action de se cabrer [m à m.
  de se tenir sur 2
pieds comme un homme].
पुरुषत्रा adv. avec ou parmi les hommes
 en ce monde.
पुरुषदध्न a. de la taille d'un homme.
पुरुषद्वयस a. mms.
पुरुषद्वेषिणी f.
  (द्विष्
 sfx. इन्) femme qui hait
son mari,  querelleuse.
पुरुषपुण्डरीक m.
  le 7ᵉ Vāsudeva des Jainas.
पुरुषमात्र a. de la taille d'un homme.
पुरुषमेध m.
  sacrifice humain. 
पुरुषर्षभ m.
  (ऋषभ) homme supérieur.
पुरुषव्याघ्र m.
  homme supérieur.
		 Vautour.
पुरुषसिंह m.
  le 5ᵉ Vāsudeva des Jainas.
पुरुषाधम m.
  (अधम) homme de basse naissance.
पुरुषोत्तम m.
  (उत्तम) le Principe masculin suprême
Viṣṇu
 l'Esprit divin. 
		 Un Jina,  en gén. 
		 Le 4ᵉ Vāsudeva
des Jainas.

Stchoupak

French

 पुरुष-
 m.
  homme,  mâle,  être humain 
 héros 
 personne (पुमान्
पुरुषः personne de sexe masculin 
 पुरुषो दण्डः châtiment.
personnifié) 
 officier,  fonctionnaire 
 serviteur 
 héros (d'un récit, 
etc.) 
 personne grammaticale (प्रथम- मध्यम- उत्तम- = 3{^me^},  2{^me^}, 
1{^re^}) 
 représentant d'une génération 
 âme 
 principe vital,  esprit 
être suprême,  âme de l'univers (avec पर- परमौत्तम-),  identifié
not. à Brahma,  Viṣṇu,  Śiva,  Durgā 
 principe créateur (des atomes) 
(Nārāyaṇa) individu primitif d'où émane le Macrocosme 
 prunelle (des
yeux) 
 fils de Manu Cākṣuṣa 
 pl.
  gens,  hommes 
 n.
  des Brâhmanes dans le
Krauñcadvīpa 
 -क- m.
  nt. fait de se tenir (sur les deux pieds) comme un
homme,  de se cabrer 
 -त्व- nt. humanité,  virilité 
 -ई-भू- devenir
homme.
°कार- m.
  activité humaine (opp. à दैव destinée) 
 action
héroïque,  exploit.
°केसरिन्- m.
  Viṣṇu dans son 4{^me^} Avatar (moitié homme,  moitié lion).
°ज्ञान- nt. connaissance des hommes.
°दत्त- m.
  n.
  d'un homme.
°नाय- m.
  prince.
°पशु- m.
  homme bestial,  brute 
 victime humaine.
°बहु-मान- m.
  respect de l'humanité.
°मानिन्- a. qui se croit un homme,  qui se croit un héros 
°मानित्व- nt. fait de se croire un homme ou un héros.
°मेध- m.
  sacrifice humain. 
°र्षभ- m.
  homme-taureau,  prince,  homme héroïque,  éminent.
°वचस्- a. qui s'appelle Puruṣa 
 qui parle d'une voix humaine (dit des
eaux).
°वध- m.
  meurtre d'un mari.
°वर- m.
  Viṣṇu.
°वाच्- f.
  voix humaine.
°वाह- m.
  Garuḍa.
°विध- a. qui a la forme d'un homme 
 -ता- f.
  fait d'avoir une
forme humaine.
°व्याघ्र- m.
  homme-tigre (= °र्षभ-).
°शीर्षक- m.
  nt. instrument particulier employé par les voleurs.
°सिंह- m.
  homme-lion (= र्षभ-).
पुरुषाग्नि- m.
  feux de l'homme.
पुरुषाद- a. anthropophage 
 m.
  Rakṣas -क- a. id. 
 -त्व-
nt. anthropophagie.
पुरुषाधिकार- m.
  office d'homme,  devoir d'homme.
पुरुषानृत- nt. fausseté concernant des hommes.
पुरुषान्तर- nt. autre personne,  intermédiaire 
 -अम् par
intermédiaire,  indirectement 
 m.
  (संधि-) traité conclu à la suite du
combat individuel de deux guerriers.
पुरुषायुष- nt. durée de la vie d'un homme,  âge de l'homme.
पुरुषार्थ- m.
  but de l'existence 
 effort humain,  activité de
l'homme.
पुरुषावतार- m.
  incarnation du mâle ou de l'esprit viril.
पुरुषेन्द्र- m.
  roi 
 -ता- f.
  souveraineté.
पुरुषोत्तम- m.
  le meilleur des hommes. des serviteurs 
 être
suprême,  âme de l'univers (Viṣṇu ou Kṛṣṇa).
पुरुषोपहार- m.
  victime humaine.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.