| YouTube Channel

पुष्कर (puSkara)

 
शब्दसागरः
English
पुष्कर
n.
 (-रं)
1. The sky, heaven, atmosphere.
2. Water.
3. A lotus,
(Nelumbium speciosum, or Nymphæa nelumbo.)
4. The tip of an
elephant's trunk.
5. The head of a drum, or place where any
musical instrument is struck.
6. A drug, (Costus speciosus.)
7.
The name of a celebrated place of pilgrimage, called Pushkara,
about four miles from the city of Ajmere, consisting of a
small town on the bank of a lake, whence its name.
8. The
blade of a sword.
9. The sheath of a sword.
10. One of the
seven great Dwīpas or divisions of the universe.
11. An arrow.
12. The art or science of dancing.
13. War, battle.
14. Intoxica-
tion.
15. A cage.
16. A part.
17. Union.
18. Water.
m.
 (-रः)
1.
A pond or lake.
2. A disease.
3. The Indian crane.
4. A sort of
snake.
5. The name of a king, the brother of NALA.
6. The son of
VARUṆA.
7. The Sun.
8. A kind or drum.
9. One of the principal
clouds, that which occasions dearth or famine.
10. An inauspi-
cious astrological combination or a lunation with an lucky day,
and three-fourths of a lunar mansion.
11. An epithet of Krishṇa.
12. An epithet of Śiva.
13. Name of a mountain which is situated
on the Pushkara Dwīpa.
E.
 पुष् to nourish, Unādi
aff.
 करन्.
Capeller Eng
English
पु॑ष्कर
n.
 a blue lotus-flower (fig. of the heart)
head
of the ladle ((r. ))
the skin of a drum
the tip of an elephant's trunk
water, air, the sky
N.
 of
sev.
 places of pilgrimage. —m. a species of
crane,
E.
 of Kṛṣṇa, Śiva, etc.
a man's name.
Yates
English
पुष्कर (रं) 1.
n.
 The sky
water
a
lotus
tip or top
a drug
Pokur
near
Ajmere
a blade
sheath
arrow
island
dancing
war
intoxication
a cage
a part
uni-
on.
m.
 A disease
a pond
crane
snake
brother of
Nala
son of
Varuna
name of a mountain
a cloud
an omen
a drum.
Spoken Sanskrit
English
पुष्कर - puSkara -
n.
 - bluelotus
पुष्कर - puSkara -
m.
 - 34 of a lunar mansion
पुष्कर - puSkara -
m.
 - kind of drum
पुष्कर - puSkara -
m.
 - one of the 5 bhArata
पुष्कर - puSkara -
m.
 - ill-omened combination of a lucky lunation with an unlucky day
पुष्कर - puSkara -
m.
 - Indian crane [ Ardea Sibirica - Zoo. ]
पुष्कर - puSkara -
m.
 - kind of serpent
पुष्कर - puSkara -
m.
 - inauspicious yoga
पुष्कर - puSkara -
m.
 - sun
पुष्कर - puSkara -
m.
 - pond
पुष्कर - puSkara -
m.
 - regent of puSkaradvIpa
पुष्कर - puSkara -
m.
 - kind of disease
पुष्कर - puSkara - n - lake [ pond ]
पुष्कर - puSkara -
n.
 - night of new moon falling on a Monday or Tuesday or Saturday
पुष्कर - puSkara -
n.
 - heaven
पुष्कर - puSkara -
n.
 - skin of a drum
पुष्कर - puSkara -
n.
 - blade or the sheath of a sword
पुष्कर - puSkara -
n.
 - war
पुष्कर - puSkara -
n.
 - sky
पुष्कर - puSkara -
n.
 - blue lotus-flower
पुष्कर - puSkara -
n.
 - water
पुष्कर - puSkara -
n.
 - part
पुष्कर - puSkara -
n.
 - arrow
पुष्कर - puSkara -
n.
 - lotus
पुष्कर - puSkara -
n.
 - bowl of a spoon
पुष्कर - puSkara -
n.
 - crape ginger or Variegated ginger [ Costus Speciosus or Arabicus - Bot. ]
पुष्कर - puSkara -
n.
 - intoxication
पुष्कर - puSkara -
n.
 - art of dancing
पुष्कर - puSkara -
n.
 - tip of an elephant's trunk
पुष्कर - puSkara -
n.
 - Indian lotus [ Nelumbium Speciosum or Nymphaea Nelumbo - Bot. ]
पुष्कर - puSkara -
n.
 - cage
पुष्कर - puSkara -
n.
 - battle
पुष्कर - puSkara -
n.
 - union
पुष्कर - puSkara -
m.
 - one of the 5 bhArata
हिडिम्बवध - hiDimbavadha -
m.
 - episode of the mahAbhArata
महाभारतिक - mahAbhAratika -
m.
 - one who knows the mahAbhArata
कशेरु - kazeru -
m.
 - one of the nine divisions of bhAratavarSa
यमकभारत - yamakabhArata -
n.
 - summary of the mahAbhArata in alliterative verse
आश्रमपर्वन् - Azramaparvan -
n.
 - first section of the fifteenth book of the mahA-bhArata
वर्ष - varSa -
m.
 - division of the earth as separated off by certain mountain ranges [ e.g. bhAratavarSa ]
हरिवंश - harivaMza -
m.
n.
 - name of a celebrated poem supplementary to the mahAbhArata on the history and adventures of kRSNa and his family
Wilson
English
पुष्कर
n.
 (-रं)
1 The sky, heaven, atmosphere.
2 Water.
3 A lotus, (Nelumbium speciosum or Nymphæa nelumbo.)
4 The tip of an elephant's trunk.
5 The head of a drum, or place where any musical instrument is struck.
6 A drug, (Costus speciosus.)
7 The name of a celebrated place of pilgrimage, now called Pokur, in the
province of Ajmere, about four miles from the city of Ajmere, consisting
of a small town on the bank of a lake, whence its name.
8 The blade of a sword.
9 The sheath of a sword.
10 One of the seven great Dvīpas or divisions of the universe.
11 An arrow.
12 The art or science of dancing.
13 War, battle.
14 Intoxication.
15 A cage.
16 A part.
17 Union.
m.
 (-रः)
1 A pond or lake.
2 A disease.
3 The Indian crane.
4 A sort of snake.
5 The name of a king, the brother of NALA.
6 The son of VARUṆA.
7 The name of a mountain, that in Puṣkara Dvīpa.
8 A drum.
9 One of the principal clouds, that which occasions dearth.
10 An inauspicious astrological combination of a lucky lunation with an
unlucky day, and three-fourths of a lunar mansion.
E.
 पुष to nourish, Uṇādi
aff.
 करन्.
Apte
English
पुष्करम् [puṣkaram], [पुष्कं पुष्टिं राति, रा-क
cf.
Uṇ.*
 4.4]
A blue lotus
Nelumbium speciosum
ताः कान्तैः सह करपुष्करे- रिताम्बुव्यात्युक्षीमभिसरणग्लहामदीव्यन्
Śi.*
 8.32.
The tip of an elephant's trunk
आलोकपुष्करमुखोल्लसितैरभीक्ष्णमुक्षां- बभूवुरभितो वपुरम्बुवर्षैः
Śi.*
 5.3.
The skin of a drum, i. e. the place where it is struck
पुष्करेष्वाहतेषु
Me.*
 68
R.*
 17.11.
The blade of a sword
क्रोधेनान्धाः प्राविशन् पुष्कराणि
Śi.*
 18.17.
The sheath of a sword.
An arrow.
Air, sky, atmosphere
पुष्करं पूरयामासुः सिंह- नादेन भूयसा Śiva B.18.5.
A cage.
Water.
Intoxication.
The art of dancing.
War. battle.
Union.
N.
 of a celebrated place of pilgrimage in the district of Ajmere.
The bowl of a spoon.
A part, portion.
The tip of the elephant's trunk
Mātaṅga
L.
 2.2
3.1
5.8
6.9.
रः A lake, pond
पुष्करे दुष्करं वारि ... Jyotistattvam.
A kind of serpent.
A kind of drum, kettledrum
अवादयन् दुन्दुभींश्च शतशश्चैव पुष्करान्
Mb.
 * 6.43.13.
The sun.
An epithet of a class of clouds said to cause dearth or famine
Me.*
 6. (v. l. पुष्कल)
तदीया- स्तोयदेष्वद्य पुष्करावर्तकादिषु । अभ्यस्यन्ति तटाघातम्
Ku.*
 2.5.
An epithet of Kṛiṣṇa.
An epithet of Śiva.
The Sārasa bird.
An inauspicious conjunction of planets. -रः, -रम्
N.
 of one of the seven great divisions of the universe.
Comp.
 -अक्षः an epithet of Viṣṇu
ध्वजाग्रे पुष्कराक्षस्य तार्क्ष्यः संनिहितो$भवत् Bm. 2.18. -आख्यः, -आह्वः the (Indian) crane. -आवर्तकः an epithet of a class of clouds said to cause dearth or famine
जातं वंशे भुवनविदिते पुष्करावर्तकानाम्
Me.*
 6
Ku.*
 2.5,
Ve.*
 3.2.-तीर्थः
N.
 of a sacred bathing-place
see पुष्कर above.-नाभः an epithet of Viṣṇu. -पत्रम् a lotus-leaf. -प्रियः wax. -बीजम् lotus-seed. -विष्टरः the god Brahmā
जगाम लोकं स्वमखण्डितोत्सवं समीडितः पुष्करविष्टरादिभिः
Bhāg.*
 3.19.31. -व्याघ्रः an alligator. -शिखा the root of a lotus. -सारी a kind of writing
L.
 V. -स्थपतिः an epithet of Śiva. -स्रज्
f.
 a garland of lotuses.
m.
 (du. )
N.
 of the two Aśvinīkumāras.
Apte 1890
English
पुष्करं [पुष्कं पुष्टिं राति, रा-क
cf. Uṇ. 4. 4] 1 A blue lotus.
2 The tip of an elephant's tongue
Śi. 5. 30.
3 The skin of a drum, i. e. the place where it is struck
पुष्करेष्वाहतेषु Me. 66
R. 17. 11.
4 The blade of a sword.
5 The sheath of a sword.
6 An arrow.
7 Air, sky, atmosphere.
8 A cage.
9 Water.
10 Intoxication.
11 The art of dancing.
12 War, battle.
13 Union.
14 N. of a celebrated place of pilgrimage in the district of Ajmere.
15 The bowl of a spoon.
16 A part, portion.
रः 1 A lake, pond.
2 A kind of serpent.
3 A kind of drum, kettle-drum.
4 The sun.
5 An epithet of a class of clouds said to cause dearth or famine
Me. 6
Ku. 2. 50.
6 An epithet of Kṛshṇa.
7 An epithet of Śiva.
8 The Sārasa bird.
9 An inauspicious conjunction of planets.
रः,
रं N. of one of the seven great divisions of the universe.
Comp.
अक्षः an epithet of Viṣṇu.
आख्यः,
आह्वः the (Indian) crane.
आवर्तकः an epithet of a class of clouds said to cause dearth or famine
जातं वंशे भुनवविदिते पुष्करावर्तकानां Me. 6
Ku. 2. 50, Ve. 3. 2.
तीर्थः N. of a sacred bathing-place
see पुष्कर above.
नाभः an epithet of Viṣṇu.
पत्रं a lotus-leaf.
प्रियः wax.
बीजं lotus seed.
व्याघ्रः an alligator.
शिखा the root of a lotus.
स्थपतिः an epithet of Śiva.
स्रज f. a garland of lotuses. (
m. dual) N. of the two Aśvinīkumāras.
Monier Williams Cologne
English
पु॑ष्कर a
n.
 (rather
fr.
 पुष्क
+
 र than
fr.
 पुष्
+
 कर
but
cf.
Uṇ.
 iv, 4) a blue lotus-flower, a lotus, Nelumbium Speciosum or Nymphaea Nelumbo (ifc. f(आ). ),
AV.
&c.
&c.
 (met. ‘the heart’,
MBh.
 v, 1790)
the bowl of a spoon (ifc. f(आ). ),
RV.
Br.
GṛŚrS.
the skin of a drum,
Kālid.
the tip of an elephant's trunk,
Var.
water,
ŚBr.
the sky, heaven,
Prab.
 (of,
Naigh.
 i, 3)
a night of new moon falling on a Monday or Tuesday or Saturday,
Hcat.
an arrow,
L.
the blade or the sheath of a sword,
L.
a cage,
L.
Costus Speciosus or Arabicus,
L.
a part,
L.
the art of dancing,
L.
union,
L.
war, battle,
L.
intoxication,
L.
N.
 of a celebrated place of pilgrimage (now called Pokhar in the district of Ajmere
cf.
RTL.
 558),
MBh.
Hariv.
Pur.
&c.
 (also
pl.
according to, Viṣṇ., Sch. there are three, viz. ज्येष्ठ, मध्यम and कनिष्ठ)
पु॑ष्कर mn.
=
 -द्वीप,
MBh.
Pur.
पु॑ष्कर
m.
=
 ब्रह्माण्ड,
Nīlak.
(with Jainas) one of the 5 Bhārata,
L.
Ardea Sibirica,
Pañc.
(in
astrol.
 ) an inauspicious Yoga, an ill-omened combination of a lucky lunation with an unlucky day, 3/4 of a lunar mansion,
W.
a kind of drum,
MBh.
a kind of serpent,
L.
the sun,
L.
a pond, lake,
L.
a kind of disease,
L.
the regent of P° (below),
MārkP.
N.
 of Kṛṣṇa,
MBh.
of Śiva,
Śivag.
of a son of Varuṇa,
MBh.
Pur.
of a general of the sons and grandsons of Varuṇa,
L.
of an Asura,
Hariv.
of a son of Kṛṣṇa,
BhP.
of a Buddha,
Lalit.
of a prince (the brother of Nala),
Nal.
of a son of Bharata,
VP.
of Su-nakṣatra,
BhP.
of a son of Vṛka and Dūrvākṣī, ib.
of an author,
Cat.
of a mountain in P°,
MBh.
पु॑ष्कर
m.
pl.
N.
 of a class of clouds said to occasion dearth and famine,
L.
 (cf. पुष्करावर्तक)
पु॑ष्कर
m.
 of the inhabitants of Kuśa-dvīpa corresponding to Brāhmans,
VP.
of the lunar mansions Punar-vasu, Uttarāṣāḍhā, Kṛttikā, Uttara-phalgunī, Pūrva-bhādrapadā and Viśākhā collectively,
L.
पुष्कर b °कल See pp. 638, 639.
Monier Williams 1872
English
पुष्कर, अम्, n. (probably an anomalous form-
ation fr. an unused पुष + कर), a blue lotus-
flower
a lotus, Nelumbium Speciosum or Nymphæa
Nelumbo, (in Mahā-bh. Udyoga-p. 1790, a meta-
phorical expression for ‘the heart, ’ or according to
others for ‘error’)
a species of medicinal plant,
Costus Speciosus or Arabicus
the bowl of a spoon
the tip or extremity of an elephant's trunk
the skin
of a drum or place where any musical instrument is
struck
the blade of a sword
the sheath of a sword
an arrow
air, atmosphere, sky, heaven
water
N. of a celebrated place of pilgrimage (now called
Pokur in the district of Ajmere, about five miles
from the city of Ajmere, consisting of a small town
on the bank of a lake, said to be one of the most
sacred in India
in this sense also पुष्कराणि, n.
pl.)
a cage
union
a part
war, battle
intoxi-
cation
the art of dancing
(अस्), m. a pond, tank,
lake [cf. त्रि-प्°]
a kind of drum, a kettle-drum
a
kind of serpent
a species of crane, Ardea Sibirica
a kind of disease
the sun
(in astrology) an in-
auspicious Yoga, an ill-omened combination of a
lucky lunation with an unlucky day, three-fourths of
a lunar mansion
the regent of Puṣkara-dvīpa
an
epithet of Kṛṣṇa
of Śiva
N. of a son of Varuṇa
of an Asura
of a Buddha
of a prince the brother
of Nala
of a son of Bharata
of Su-nakṣatra
of a
son of Vṛka and Dūrvākṣī
N. of a mountain in
Puṣkara-dvīpa
(आस्), m. pl. epithet of a class of
clouds said to occasion dearth or famine
of the
inhabitants of Kuśa-dvīpa corresponding to Brāh-
mans
(अस्, अम्), m. n., N. of one of the seven
great Dvīpas or divisions of the universe
(with
Jainas) N. of one of the five Bharatas
(ई), f., N.
of one of the eight wives of Śiva.
—पुष्कर-चूड,
अस्, m. ‘lotus-crested, ’ N. of one of the four elephants
that support the earth.
—पुष्कर-तीर्थ, अम्, n.,
N. of a sacred bathing-place.
—पुष्कर-द्वीप,
अस्, m., N. of a Dvīpa or great division of the
universe.
—पुष्कर-नाभ, अस्, m. ‘lotus-naveled, ’
an epithet of Viṣṇu
[cf. पद्म-नाभ।]
—पुष्-
कर-पत्त्र, अम्, n. a lotus-leaf, leaf of a lotus.
—पुष्करपत्त्र-नेत्र, अस्, आ, अम्, having eyes
like lotus-leaves.
—पुष्कर-पर्ण, अम्, n., Ved.
a lotus-petal
an epithet of a kind of brick
(ई or
इका), f. the plant Hibiscus Mutabilis.
—पुष्कर-
पुराण, अम्, n., N. of a work.
—पुष्कर-प्रिय,
अस् or अम्, m. or n. (?), wax.
—पुष्कर-बीज, अम्,
n. lotus-seed.
—पुष्कर-मालिन्, ई, m. ‘wearing a
lotus-wreath, ’ N. of a man.
—पुष्कर-माहात्म्य,
अम्, n., N. of a chapter of the Padma-Purāṇa.
—पुष्कर-मूल, अम्, n. the plant Costus Speci-
osus or Arabicus.
—पुष्करमूलक, अम्, n. the
root of Costus Speciosus or Arabicus.
—पुष्कर-
व्याघ्र, अस्, m. ‘water-tiger, ’ an alligator.
—पुष्-
कर-शायिका, f. a species of aquatic bird.
—पुष्-
कर-शिका or (according to others) पुष्कर-शिफा,
f. the root of the lotus.
—पुष्कर-सद्, त्, m., N.
of a man
(दस्), m. pl., N. of his descendants
(in derivatives both members of this comp. are
Vṛddhied
cf. पौष्करसादि।)
—पुष्कर-सा-
गर, अस् or अम्, m. or n. (?), the plant Costus
Speciosus or Arabicus.
—पुष्कर-साद, अस्, m.,
Ved. a species of bird.
—पुष्कर-सारिन्, ई, m., N.
of a Brāhman.
—पुष्कर-सारी, f. ‘having the
essence of the lotus, ’ a kind of writing (लिपि).
—पुष्कर-स्थपति, इस्, m. ‘architect of the
lotus, ’ an epithet of Śiva.
—पुष्कर-स्रज्, क्, f. a
lotus-wreath, chaplet of lotuses
(जौ), m. du. an
epithet of the two sons of Aśvinī and physicians of
Svarga or paradise
(क्, क्, क्), wearing a garland of
lotuses, crowned with lotuses.
—पुष्कराक्ष (°र-
अक्°), अस्, ई, अम्, lotus-eyed
(अस्), m. an epithet
of Viṣṇu
N. of a man
of a prince.
—पुष्क-
राख्य (°र-आख्°), अस्, m. the Indian crane, Ardea
Sibirica.
—पुष्कराङ्घ्रिज (°र-अङ्°), अम्, n. the
plant Costus Speciosus or C. Arabicus.
—पुष्करा-
रण्य (°र-अर्°), अम्, n., N. of a forest in the east
of Viśālā.
—पुष्करारुणि (°र-आर्°), इस्, m., N. of
a king.
—पुष्करा-वती, f. ‘abounding in lotuses, ’
N. of a town (= the Πευκελαῶτις of the ancients
and the Pousekielofati of Hiouen-Thsang)
a form of
Dākṣāyaṇī.
—पुष्करावर्तक (°र-आव्°), आस्, m.
pl. epithet of a particular class of clouds (also called
पुष्कलावर्तकास्).
—पुष्कराह्व (°र-आह्°), अस्,
m. the Indian crane, Ardea Sibirica
the plant
Costus Speciosus or Arabicus (also पुष्कराह्वय).
— 1. पुष्करेक्षण (°र-ईक्ष्°), अस्, आ, अम्,
‘lotus-eyed, ’ having eyes like the blue lotus.
—२। पु-
ष्करे-क्षण, अस्, आ, अम्, being for a moment in
the sky.
—पुष्करोद्धृत (°र-उद्°), अस्, आ, अम्,
raised with the extremity of the trunk.
पुष्कर पुष्कर, पुष्कल। See under rt.
2. पुष्, p. 587, cols. 1, 2.
Macdonell
English
पुष्कर púṣ-kara,
n.
 blue lotus flower
bowl 🞄of a spoon
skin of a drum
tip of an elephantʼs 🞄trunk
water
air, sky
N. of a 🞄cerebrated place of pilgrimage (sts.
pl.
 , three 🞄places of this name being spoken of)
N. of 🞄one of the Dvīpas or terrestrial islands
m.
 🞄the Indian crane (Ardea sibirica)
kind of 🞄cloud occasioning dearth (pl. )
N., esp. of 🞄Nalaʼs brother: -pattra,
n.
 petal of the blue 🞄lotus: -netra,
a.
 having eyes like a lotus-petal
🞄-bīja,
n.
 lotus seed
-sraj,
f.
 garland 🞄of blue lotuses
a.
 wearing a garland of blue 🞄[Page166-2] 🞄lotuses
-akṣa,
a.
 lotus-eyed
m.
 N.
-āvartaka,
m.
pl.
 kind of cloud producing 🞄dearth
-āhva,
m.
 Indian crane (Ardea sibirica).
Benfey
English
पुष्कर पुष्कर (probably पुष्-कृ
+ अ).
I.
n.
1. Water.
2. The sky,
heaven, Böhtl. Ind. Spr. 1770.
3. The
blue lotus flower, MBh. 1, 4704.
4.
The tip of an elephant's trunk, Pañc.
80, 8.
5. The skin of a drum, Ragh.
17, 11.
6. A drug, Costus speciosus.
7. The name of a celebrated place of
pilgrimage.
8. The blade of a sword.
9. The sheath of a sword.
10. (also
m.
 ), One of the seven great Dvīpas,
or divisions of the world.
11. An
arrow.
12. The art or science of
dancing.
13. War, battle.
14. Intoxi-
cation.
15. A cage.
16. A part.
II.
m.
1. A pond or lake.
2. A drum, a
kettle-drum, Megh. 67.
3. One of the
principal clouds, that which occasions
dearth.
4. The Indian crane.
5. A
sort of snake.
6. A proper name.
--
Comp.
त्रि-, pl. three holy ponds,
Ragh. 18, 30.
Apte Hindi
Hindi
पुष्करम्
नपुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
नीला कमल
पुष्करम्
नपुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
हाथी की जिह्वा की नोक
पुष्करम्
नपुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
ढोल की चमड़ा अर्थात् वह स्थान जहाँ उस पर चोट मारी जाती है
पुष्करम्
नपुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
तलवार का फल
पुष्करम्
नपुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
तलवार का म्यान
पुष्करम्
नपुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
बाण
पुष्करम्
नपुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
"वायु, आकाश, अन्तरिक्ष"
पुष्करम्
नपुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
पिंजड़ा
पुष्करम्
नपुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
जल
पुष्करम्
नपुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
मादकता
पुष्करम्
नपुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
नृत्यकला
पुष्करम्
नपुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
"युद्ध, संग्राम"
पुष्करम्
नपुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
एकता
पुष्करम्
नपुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
अजमेर के निकट एक प्रसिद्ध तीर्थस्थान
पुष्करः
पुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
"सरोवर, तालाब"
पुष्करः
पुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
"एक प्रकार का ढोल, धौंसा, ताशा"
पुष्करः
पुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
सूर्य
पुष्करः
पुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
अनावृष्टि या दुर्भिक्ष पैदा करने वाले बादलों का समूह
पुष्करः
पुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
शिव का विशेषण
पुष्करः
पुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
शिव के सात विशाल प्रभागों में से एक
पुष्करम्
नपुं*
 - पुष्कं पुष्टि राति- रा + क
शिव के सात विशाल प्रभागों में से एक
पुष्करम्
नपुं*
 - पुष्कं पुष्टिं राति+रा+क
नीला कमल
पुष्करम्
नपुं*
 - पुष्कं पुष्टिं राति+रा+क
हाथी के सूँड का किनारा
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पुष्कर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುಷ್ಕರ ದ್ವೀಪ
निष्पत्तिः - > पुष (पुष्टौ) - "करन्" (उ० ४-४)
प्रयोगाः - > "स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिभावितः । तस्मिन् द्वीपे महावृक्षो न्यग्रोधोऽमरपूजितः ॥ तस्मिन्निवसति ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वभावनः ।"
उल्लेखाः - > कूर्मपु०
पुष्कर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುಷ್ಕರ ದ್ವೀಪದ ರಾಜ
पुष्कर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುಷ್ಕರ ದ್ವೀಪದ ರಾಜನ ರಥ
प्रयोगाः - > "द्वीपे जने पुण्यजनैरुपेते उवास राजा स तु पुष्करस्थः । तेनैव नाम्ना स तु पुष्करोऽपि सदोच्यते देवगणैः ससिद्धैः । तेनैव यानेन तथाम्बुजेन बभूव नाम्ना तमथाह्वयन्ति ॥
उल्लेखाः - > अग्निपु०
पुष्कर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುಷ್ಕರ ತೀರ್ಥ /ಒಂದು ಸರೋವರ
पुष्कर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಮೇಘ
प्रयोगाः - > "तदीयास्तोदयदेष्वद्य पुष्करावर्तकादिषु । अभ्यस्यन्ति तटाघातं निर्जितैरावता गजाः ॥:"
उल्लेखाः - > कुमा० २-५०
पुष्कर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕ್ರೂರಗ್ರಹಗಳ (ರವಿ ಕುಜ ಮತ್ತು ಶನಿ) ವಾರಗಳು ಭದ್ರಾ (ದ್ವಿತೀಯಾ ಸಪ್ತಮೀ ಮತ್ತು ದ್ವಾದಶೀ) ತಿಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಭಗ್ನನಕ್ಷತ್ರಗಳು (ಕೃತ್ತ್ಕಿಕಾ ಪುನರ್ವಸು ಉತ್ತರಫಲ್ಗುನೀ ವಿಶಾಖಾ ಉತ್ತರಾಷಾಢಾ ಮತ್ತು ಪೂತ್ವಾಭಾದ್ರಾ) ಇವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒಂದು ಅಶುಭಯೋಗ
पुष्कर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಾರಸ ಪಕ್ಷಿ
पुष्कर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ರೋಗ
पुष्कर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಳಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಸಹೋದರ
पुष्कर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುಷ್ಕರ ದ್ವೀಪದ ಒಂದು ಸರೋವರ
पुष्कर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಜಾತಿಯ ಸರ್ಪ
पुष्कर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವರುಣನ ಪುತ್ರ
पुष्कर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಲ /ನೀರು
पुष्कर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಾವರೆ /ಕಮಲ /ಪದ್ಮ
प्रयोगाः - > "विदलत्पुष्पकराकीर्णाः पतच्छङ्खकुलाकुलाः"
उल्लेखाः - > माघ० १९-७७
पुष्कर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನ ತುದಿ
प्रयोगाः - > "आलोलपुष्करमुखोल्लसितैरभीक्ष्णमुक्षाम्बभूवुरभितो वपुरम्बुवर्षैः"
उल्लेखाः - > माघ० ५-३०
पुष्कर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೃದಂಗ ನಗಾರಿ ಮೊದಲಾದ ವಾದ್ಯಗಳ ಮುಖಭಾಗ
प्रयोगाः - > "नदद्भिः स्निग्धगम्भीरं तूर्यैराहतपुष्करैः"
उल्लेखाः - > रघु० १७-११
पुष्कर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಕಾಶ /ಅಂತರಿಕ್ಷ
पुष्कर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಂಗಲುಕೋಷ್ಠ
पुष्कर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕತ್ತಿಯ ಅಲುಗು
प्रयोगाः - > "क्रोधेनान्धाः प्राविशन् पुष्कराणि"
उल्लेखाः - > माघ० १८-१७
पुष्कर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕತ್ತಿಯ ಒರೆ
पुष्कर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾಂಡ /ಮರದ ದೂಲ
पुष्कर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಕ್ಷತ್ರ
पुष्कर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯುದ್ಧ
पुष्कर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮದ /ಉನ್ಮಾದ
विस्तारः - > "पुष्करङ्खेऽम्बुपद्मयोः । तूर्यवक्त्रे खण्डफले हस्तिहस्ताग्रकाण्डयोः । कुण्ठौषधे द्वीपतीर्थभेदयोश्च नपुंसकम् । ना रोगनागविहगनृपभेदेषु वारुणौ ।" - मेदि० "पुष्करमम्बुनि खे भे युधि वाद्यमुखे मदेऽसिधारायाम् । द्वीपे भेषजभेदे सारसतीर्थाहिकरिकराग्रेषु" - नानार्थ०
L R Vaidya
English
puzkara {% (I) n. %} 1. A blue lotus
2. the tip of an elephant’s tongue, Sis.v.30
3. the skin of a drum, i.e. that part of it where it is struck, पुष्करेष्वाहतेषु Megh.ii.3, R.xvii.11
4. the blade of a sword
5. the sheath of a sword
6. an arrow
7. the sky, atmosphere
8. a cage
9. war, battle
10. intoxication
11. the art of dancing
12. water
13. name of a celebrated place of pilgrimage in Ajmere.
puzkara {% (II) m. %} 1. A lake, a pond
2. a kind of serpent
3. a kind of drum
4. the sun
5. a cloud of a particular class supposed to occasion dearth or famine, K.S.ii.50, Megh.i.6
6. an epithet of Kṛishṇa
7. an epithet of Śiva.
puzkara {% (III) m.n. %} Name of one of the seven divisions of the universe.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
०, अनन्त, अन्तरिक्ष, अभ्र, अम्बर, अम्बुद, असत्, आकाश, खं, ख, गगन, छिद्र, जलद, जलधर, जलधरपथ, दिव, नग्न, नभ, पयोद, पयोधर, पुष्कर, पूर्ण, पृथु, पृथुल, बिन्दु, मेघ, रन्ध्र, वरीय, विन्दु, वियत्, विष्णुपद, विष्णुपाद, विहायस्, वृहत्, व्योम, शून्य
३, अग्नि, अनल, आज्यभुक्, आज्याश, उषर्बुध, काल, कृशानु, कृष्णवर्त्मन्, क्रम, गुण, गुप्ति, जगत्, ज्योति, ज्वलन, ज्वाल, तपन, तृतीय, त्रय, त्रिकटु, त्रिकाल, त्रिगत, त्रिगुण, त्रिजगत्, त्रिनेत्र, त्रिपदी, त्रैत, दह, दहन, दीप्ति, द्युति, धाम, नेत्र, पद, पावक, पुं, पुर, पुरुष, पुष्कर, ब्रह्मन्, भुवन, रत्न, राम, रुद्राक्ष, रोहित, लोक, लोचन, वचन, वह्नि, विक्रम, विष्णु, विष्णुक्रम, वृत्त, वैश्वानर, शक्ति, शिखा, शिखिन्, शिवनेत्र, शूल, सप्तार्चि, सहोदर, हरनयन, हरनेत्र, हव्यभुक्, हव्यवाहन, हव्याश, हुतभुज्, हुतवह, हुताश, हुताशन, होतृ
Bopp
Latin
पुष्कर m.
1) piscina, lacus.
2) lotus flos (Wils. Nelum-
bium speciosum or Nymphaea nelumbo).
3) n.
pr. regis, fratris Nali.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
पुष्कर
पुक्ली
पुष्कर, तूर्यास्य, श्रीफल, पद्य, कुञ्जराग्रकर, द्यो, द्वीप, तीर्थ, निमित्तविशेष
तूर्यास्ये श्रीफले पद्ये कुञ्जराग्रकरे दिवि ।
द्वीपे तीर्थे निमित्ते च विशिष्टे पुष्करध्वनिः ॥ २१ ॥
verse 1.1.1.21
page 0002
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
पुष्कर
Bhagavannāmasmaraṇastuti. Rice 274.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Puṣkara, n. of a former Buddha: LV 〔5.8〕 = Tib. śin tu rgyas, very extensive.
Indian Epigraphical Glossary
English
puṣkara (ML), a tank.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
पुष्कर n. *Schwertklinge, H XIII, 72
XLIV, 39. — ° = वीणामुख, H XLIV, 24.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
kha rje
१) देव २) धन्य ३) पुष्कर
mkha'
१) अम्बर २) आकाश ३) ख ४) गगन ५) गो ६) दिव् ७) द्यौः ८) नभः ९) नाक १०) पुष्कर ११) रोदसी १२) व्योमन्
glang chen
१) अराल २) इभ ३) करिन् ४) कुञ्जर ५) गज ६) दन्तिन् ७) द्विप ८) नाग ९) पीलु १०) पुष्कर ११) महागज १२) मातंग १३) वारण १४) स्थूलोच्चय १५) हस्तिन्
gling dar
पुष्कर
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
व्योमान्तरिक्षं गगनं घनाश्रयो विहाय आकाशमनन्तपुष्करे ।
अभ्रं सुराभ्रोडुमरुत्पथोऽम्बरं खं द्योदिवौ विष्णुपदं वियन्नभः ॥ १६३ ॥
-wordlist-
व्योमन् (क्ली), अन्तरिक्ष (क्ली), गगन (क्ली), घनाश्रय (पुं), विहायस् (पुंक्ली), आकाश (पुंक्ली), अनन्त (क्ली), पुष्कर (क्ली), अभ्र (क्ली), सुरपथ (पुं), अभ्रपथ (पुं), उडुपथ (पुं), मरुत्पथ (पुं), अम्बर (क्ली), ख (क्ली), द्यो (स्त्री), दिव् (स्त्री), विष्णुपद (क्ली), वियत् (क्ली), नभस् (क्ली)
--source--
नीरं वारि जलं दकं कमुदकं पानीयमम्भः कुशं
तोयं जीवनजीवनीयसलिलार्णांस्यम्बु वाः संवरम् ।
क्षीरं पुष्करमेघपुष्पकमलान्यापः पयःपाथसी
कीलालं भुवनं वनं घनरसो यादोनिवासोऽमृतम् ॥ १०६९ ॥
कुलीनसं कबन्धं च प्राणदं सर्वतोमुखम् ।
-wordlist-
नीर (क्ली), वारि (क्ली), जल (क्ली), दक (क्ली), क (क्ली), उदक (क्ली), पानीय (क्ली), अम्भस् (क्ली), कुश (क्ली), तोय (क्ली), जीवन (क्ली), जीवनीय (क्ली), सलिल (क्ली), अर्णस् (क्ली), अम्बु (क्ली), वार् (स्त्री), संवर (क्ली), क्षीर (क्ली), पुष्कर (क्ली), मेघपुष्प (क्ली), कमल (क्ली), आपः (स्त्रीब), पयस् (क्ली), पाथस् (क्ली), कीलाल (क्ली), भुवन (क्ली), वन (क्ली), घनरस (पुं), यादोनिवास (पुं), अमृत (क्ली), कुलीनस (क्ली), कबन्ध (क्ली), प्राणद (क्ली), सर्वतोमुख (क्ली)
--source--
कमलं नलिनं पद्ममरविन्दं कुशेशयम् ॥ ११६० ॥
परं शतसहस्राभ्यां पत्त्रं राजीवपुष्करे ।
बिसप्रसूनं नालीकं तामरसं महोत्पलम् ॥ ११६१ ॥
तज्जलात्सरसः पङ्कात्परे रुड्रुहजन्मजाः ।
-wordlist-
कमल (क्ली), नलिन (क्ली), पद्म (क्ली), अरविन्द (क्ली), कुशेशय (क्ली), शतपत्त्र (क्ली), सहस्रपत्त्र (क्ली), राजीव (क्ली), पुष्कर (क्ली), बिसप्रसून (क्ली), नालीक (क्ली), तामरस (क्ली), महोत्पल (क्ली), जलरुह् (क्ली), जलरुह (क्ली), जलजन्मन् (क्ली), जलज (क्ली), सरोरुह् (क्ली), सरोरुह (क्ली), सरोजन्मन् (क्ली), सरोज (क्ली), पङ्करुह (क्ली), पङ्करुह (क्ली), पङ्कजन्मन् (क्ली), पङ्कज (क्ली)
--source--
हस्तिनासा करः शुण्डा हस्तोऽस्याग्रं तु पुष्करम् ।
-wordlist-
हस्तिनासा (स्त्री), कर (पुं), शुण्डा (स्त्री), हस्त (पुं), पुष्कर (क्ली)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskrit
--source--
सूर्ये वाजी लोकबन्धुर्भानेमिर्भानुकेसरः ।
सहस्राङ्को दिवापुष्टः कालभृद्रात्रिनाशनः ॥ ७ ॥
पपीः सदागतिः पीतुः सांवत्सररथः कपिः ।
दृशानः पुष्करो ब्रह्मा बहुरूपश्च कर्णसूः ॥ ८ ॥
वेदादयः खतिलकः प्रत्यूषाण्डं सुरावृतः ।
लोकप्रकाशनः पीथो जगद्दीपोऽम्बुतस्करः ॥ ९ ॥
-wordlist-
वाजिन् (पुं), लोकबन्धु (पुं), भानेमि (पुं), भानुकेसर (पुं), सहस्राङ्क (पुं), दिवापुष्ट (पुं), कालभृद् (पुं), रात्रिनाशन (पुं), पपी (पुं), सदागति (पुं), पीतु (पुं), सांवत्सररथ (पुं), कपि (पुं), दृशान (पुं), पुष्कर (पुं), ब्रह्मन् (पुं), बहुरूप (पुं), सुरावृत (पुं), लोकप्रकाशन (पुं), पीथ (पुं), जगद्दीप (पुं), अम्बुतस्कर (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
नभस्
नभस्, मरुद्वर्त्मन्, वियत्, विहायस्, तारापथ, पुष्कर, अन्तरिक्ष, व्योमन्, अम्बर, विष्णुपद, ख, द्यौ, विहायसा, गगन, द्यु
नभो मरुद्वर्त्म वियद्विहाय-
स्तारापथः पुष्करमन्तरिक्षम् ।
व्योमाम्बरं विष्णुपदं च खं द्यौ-
र्विहायसा स्याद्गगनं तथा द्युः ॥ १३७ ॥
verse 1.1.1.137
page 0017
कराग्र
कराग्र, पुष्कर, अङ्गुलि, कर्णिका
कराग्रं पुष्करं प्रोक्तमङ्गुलिः कर्णिका मता ।
verse 2.1.1.219
page 0027
दार्वाघाट
दार्वाघाट, सारस, पुष्कर
दार्वाघाटः सारसः पुष्कराख्यः,
verse 2.1.1.244
page 0030
आप्
आप्, तोय, घन, रस, पयस्, पुष्कर, मेघपुष्प, क, पानीय, सलिल, उदक, वारि, वार्, शम्बर, अर्णस्, पाथस्, कुश, जल, वन, क्षीर, अम्भस्, अम्बु, नीर, भुवन, अमृत, जीवनीय, दक
आपस्तोयं घनरसपयः पुष्करं मेघपुष्पं,
कं पानीयं सलिलमुदकं वारि वाः शम्बरं च ।
अर्णः पाथः कुशजलवनं क्षीरमम्भोऽम्बु नीरं,
प्रोक्तं प्राज्ञैर्भुवनममृतं जीवनीयं दकं च ॥ ६४८ ॥
verse 3.1.1.648
page 0074
सहस्रपत्त्र
सहस्रपत्त्र, शतपत्त्र, अम्बुज, कुशेशय, तामरस, सरोरुह, विप्रसून, कमल, महोत्पल, सरोज, अब्ज, नलिन, पुष्कर, राजीव, अरविन्द, पद्म, पङ्कज
सहस्रपत्त्रं शत्रपत्त्रमम्बुजं
कुशेशयं तामरसं सरोरुहम् ।
विसप्रसूनं कमलं महोत्पलं,
सरोजमब्जं नलिनं च पुष्करम् ॥ ६७९ ॥
राजीवमरविन्दं च पद्मं पङ्कजमिष्यते ।
verse 3.1.1.679
page 0077
पुष्कर
पुष्कर, द्विरदकराग्र, पद्म, खड्गफल, व्योमन्, वाद्यभाण्डमुख, अगद, जल, तीर्थ
द्विरदकराग्रे पद्मे खड्गफले व्योम्नि वाद्यभाण्डमुखे ।
अगदे जले च तीर्थे पुष्करमष्टासु निर्दिष्टम् ॥ ८५८ ॥
verse 5.1.1.858
page 0098
नाममाला
Sanskrit
इन्दीवर, अरविन्द, शतपत्र, पुष्कर, उत्पल, कुवलय
इन्दीवरं चारविन्दं शतपत्रं च पुष्करम् ॥ २१ ॥
स्यादुत्पलं कुवलयम् अथ नीलाम्बुजन्म च ।
इन्दीवरं च नीलेऽस्मिन् सिते कुमुदकैरवे ॥ २२ ॥
verse 0.1.1.21
page 0011
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
फ, निष्फल, जल्प, पुष्कर, भयरक्षण, झञ्झावात, फल, फेन
फूत्कार
फकारो निष्फले जल्पे पुष्करे भयरक्षणे ।
झंझावाते फले फेने फूत्कारे फूस्तथोदितः ॥ ३२ ॥
verse 1.1.1.32
page 0121
Mahabharata
English
Pushkara^1, sg. and pl. (ºāṇi), name of a group of tīrthas. § 11 (Parvasaṅgr.): I, 2, 655 (ºjalaiḥ).--§ 253 (Haraṇāharaṇap.): I, 221, 7976 (sg.).--§ 317b (Kṛshṇa Vāsudeva): III, 12, 472 (ºeshu, there Kṛshṇa had performed austerities). --§ 357 (cf. Tīrthayātrāp.): P. is the tīrtha of the god of the gods (Devadevasya), where the Ādityas, the Vasus, the Rudras, the Sādhyas, the Marudgaṇas, the Gandharvas, and the Apsarases are ever present, and where the gods, the Daityas, and the Brahmarshis have obtained great merit by ascetic devotions. The bathing there is equal to the bathing in all tīrthas together and to horse-sacrifices, and frees even śūdras from rebirth
especially the visiting of P. on the day of the fullmoon in the month of Kārttika is equal in merit to the performing of agnihotras during a hundred years, and leads to the worlds of Brahmán
dwelling twelve years purely at P. gives the merit of all sacrifices and leads to the abode of Brahmán. “There are three white hillocks (śṛṅgāṇi) and three springs (praśravaṇāni), known from the remotest times-we do not know why--by the name of P.”
it is difficult to go to P., etc.
III, 82, 4062 (sg., Devadevasya tīrthaṃ), 4063 (sg.), 4066 (pl.), 4068 (pl.), 4073 (sg.), 4074 (pl.), 4076 (sg.), 4077 (sg.), 4080 (pl. and sg.), 4081 (sg.).--§ 362 (Tīrthayātrāp.): III, 83, 5095 (sammitaṃ Pºāṇāṃ, sc. Yakshiṇī).--§ 369 (Kurukshetra): III, 83, 7073 (antarīkshe ca Pºṃ, sc. viśishyate).--§ 375 (Tīrthayātrāp.): III, 85, 8232 (Tretāyāṃ Pºṃ smṛtaṃ, sc. puṇyaṃ), 8233 (sg.), 8234 (ºe tu tapas tapyet).--§ 377 (Dhaumyatīrthak.): III, 89, 8369 (Pitāmahasaraḥ Pºṃ nāma, in the west), 8370 (pl.), 8371 (pl.).--§ 406 (Tīṛthayātrāp.): III, 125, 10480 (ºeshu …sarveshu
“holy lakes, ” PCR.).--§ 594 (Mṛtyu): VII, 54, 2098 (pl., there Mṛtyu performed austerities).-§ 615i (Saptasārasvata): IX, 38, 2196 (ºsthe Pitāmahe), 2198 (pl.), 2200 (do, the river Sarasvatī appeared at P. as the river Suprabhā).--§ 652b (Indrota-Pārīkshitīva): XII, 152, 5646 (pl.), (), 5662 (pl.).--§ 702 (Mokshadh.): XII, 298, †10937 (Naimisha-Pºeshu).--§ 733c (Ānuśāsanik.): By bathing in P. and Prabhāsa and Naimisha, and the ocean and Devikā and Indramārga, and Svarṇabindu, one attains to heaven: XIII, 25, 1696 (sg.).--§ 757m (Goloka): XIII, 102, 4887 (pl.).--§ 758 (Ānuśāsanik.): XIII, 103, 4916 (pl.).--§ 766 (do.): XIII, 125, 5967 (pl.)
127, 6064 (pl.)
130, 6119 (sg., there one should make the gift of a kapilā cow), 6130 (do.).--§ 775 (do.): XIII, 166, 7645 (pl.).--§ 795c (Mahābhārata): XVIII, 5, 211 (ºjalaiḥ).
Pushkara^3, son of Varuṇa. § 268 (Varuṇasabhāv.): II, 9, 381 (in the palace of Varuṇa).--§ 564 (Mātalīyop.): V, 98, 3533 (asya--i.e. Varuṇa's--putraḥ).
Pushkara^3, brother of Nala. § 343 (Nalopākhyānap.): III, 52, 2068.--§ 346 (do.): III, 59, 2257, 2259, 2260, 2271: 60, 2285, 2286 (P. vanquished Nala at dice).-§ 347 (do.): III, 61, 2297, 2298, 2300, 2301, 2304, 2305 P. won from Nala his kingdom, etc.).--§ 354 (do.): III, 78, 3033, 3034, 3039, 3040, 3047, 3049, 3054, 3056, 3058, 3060 (Nala vanquished P. at dice and recovered his kingdom, etc.).--§ 608 (Karṇap.): VIII, 91, †4761 (all. to Nalopākhyānaparvan).
Pushkara^4, name of a dvīpa. § 575 (Bhūmip.): VI, 12, 465.
Pushkara^5, name of a mountain in the dvīpa Pushkara. § 575 (Bhūmip.): VI, 12, 465 (parvataḥ).
Pushkara^6 = Kṛshṇa: XII, 1512.
पुराणम्
English
पुष्कर १ / PUṢKARA I. Son of varuṇa. Soma's daughter was attracted by the beauty of Puskara and married him. (Śloka 12, Chapter 98, Udyoga Parva).
पुष्कर २ / PUṢKARA II. The younger brother of nala. It was this puṣkara who jointly with kali defeated nala in a game of dice and drove him away from his country. At last puṣkara apologised to nala and gave him back his country. (See under damayantī).
पुष्कर ३ / PUṢKARA III. A sage. He was the guru of paraśurāma. (Chapter 151, agni purāṇa).
पुष्कर ४ / PUṢKARA IV .1) General information. This is a holy place situated 36 Kilometres to the north of Ajmer. brahmā once did penance there. There is a temple of brahmā there. padma purāṇa gives a story about the origin of this tīrtha:--
Once brahmā came to a place holding a lotus. Then brahmā saw vajranābha who was engaged in penance for the destruction of the devas. Suddenly the lotus in the hands of brahmā fell down making a thundering noise. The sound was so loud that its vibrations killed vajranābha. From that day onwards the place was known as puṣkara.2) Other details. (i) arjuna spent the period after his pilgrimage in this tīrtha. (Śloka 14, Chapter 220, Ādi Parva).(ii) Once sage pulastya praised the greatness of puṣkara. (Śloka 20, Chapter 82, Vana Parva).(iii) Sage dhaumya praised the greatness of Puṣkaratīrtha. (Śloka 16, Chapter 89, Vana Parva).(iv) Once the god of death came and did penance at this place. (Śloka 26, Chapter 54, droṇa parva).(v) Once brahmā performed a Yāga at this place and then sarasvatī rose up from the place in the name of suprabhā. (Śloka 5, Chapter 38, śalya Parva).(vi) If one performs penance at this place peacefully one can attain mokṣa. (Chapter 297, śānti Parva).
पुष्कर ५ / PUṢKARA V. A mountain in the island of puṣkara. This mountain is full of precious stones. (Śloka 24, Chapter 12, bhīṣma parva).
पुष्कर ६ / PUṢKARA VI. One of the seven islands. The other six are jambūdvīpa, plakṣadvīpa, Śālmalīdvīpa, kuśadvīpa, krauñcadvīpa, and śākadvīpa. (8th skandha, devī bhāgavata).
Vedic Reference
English
Puṣkara is the name in the Rigveda^1 and later^2 of the blue
lotus flower. The Atharvaveda^3 mentions its sweet perfume.
The lotus grew in lakes, which were thence called puṣkariṇī,
‘lotus-bearing.’^4 That the flower was early used for personal
adornment is shown by an epithet of the Aśvins, ‘lotus-
crowned’ (puṣkara-sraj).^5
Presumably because of its likeness in shape to the flower
of the lotus, the bowl of the ladle is called Puṣkara, perhaps
already in the Rigveda, ^6 and certainly in the Aitareya Brāh-
maṇa.^7 Moreover, according to the Nirukta, ^8 Puṣkara means
‘water, ’ a sense actually found in the Śatapatha Brāhmaṇa.^9
1) vi. 16, 13
vii. 33, 11, may be so
taken, though Roth, St. Petersburg
Dictionary, s.v. 3, and Geldner, Rigveda,
Glossar, 112, prefer to see in these
passages a reference to the bowl of the
sacrificial ladle.
2) Av. xi. 3, 8
xii. 1, 24
Taittirīya
Saṃhitā, v. 1, 4, 1
2, 6, 5
6, 4, 2
Vājasaneyi Saṃhitā, xi. 29
Taittirīya
Brāhmaṇa, i. 2, 1, 4
Śatapatha
Brāhmaṇa, iv. 5, 1, 16
Maitrāyaṇī
Saṃhitā, iii. 1, 5.
3) Av. xii. 1, 24.
4) Rv. v. 78, 7
x. 107, 10
Av.
iv. 34, 5
v. 16, 17
Bṛhadāraṇyaka
Upaniṣad, iv. 3, 11, etc.
5) Rv. x. 184, 2
Av. iii. 22, 4
Śata-
patha Brāhmaṇa, iv. 1, 5, 16, etc.
6) Rv. viii 72, 11, where the sense is
doubtful, and the bowl of the ladle is
not particularly appropriate. See also
note 1.
7) vii. 5.
8) v. 14.
9) vi. 4, 2, 2.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 71.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पुष्करं,
क्ली,
 (पुष्णातीति । पुष पुष्टौ + “पुषःकित् ।” उणा० ४ । ४ । इति करन् । स चकित् ।) हस्तिशुण्डाग्रम् । (यथा, माधे । ५ । ३० ।“आलोलपुष्करसुखोल्लसितैरभीक्ष्ण-मुक्षाम्बभूवुरभितो वपुरम्बुवर्षैः ॥
”)वाद्यभाण्डमुखम् । (यथा, रघुः । १७ । ११ ।“नदद्भिः स्निग्धगम्भीरं तूर्य्यैराहतपुष्करैः ॥
” * ॥
“पुष पुष्टौ । पुषः कित् । इति करन्प्रत्ययः ।पुषिरत्रान्तर्नीतण्यर्थः । पोषयति भूतान्यवकाश-प्रदानेन उदकदानाद्युपकारेण च । पुष्कं वारिरातीति पुष्करं इति क्षीरस्वामी । पुषेरन्त-र्ण्यर्थात् सृमृभृशुषियुधिभ्यः कित् । इतिविहितः करन्प्रत्ययो बाहुलकात् भवति ।हृदृकृसृपृवीचीपुषिमुषिमूङ्शूभ्यः कित् । इतिकरु इति श्रीभोजदेवः । पोषयति भूतानीति ।पुष्कोपपदाद्रातेः आतोऽनुपसर्गे कः । यद्वा, वपुरित्युदकनाम तत् कर्त्तुं शीलमस्येति । कृञोहेतुताच्छील्यानुलोम्येषु । इति टः । वपुष्करंसत् वकारलोपेन पुष्फरम् । पृषोदरादिः ।” इतिनिघण्टौ देवराजयज्वा ॥
) जलम् । (यथा, शत-पथब्राह्मणे । ६ । ४ । २ । २ ।“आपो वै पुष्करं प्राणोऽथर्वा प्राणो वा ॥
”)व्योम । (यथा, हारीते प्रथमस्थाने चतुर्थेऽध्याये ।“मेघाः सूर्य्यशिलासमानरुचयो ह्यल्पस्रवाल्प-स्वनाहंसालीकमलालिमण्डितजलः पद्माकरःशोभनः ।तीव्रस्निग्धमयखचन्द्रविमला स्वानन्दिनीकौमुदीचित्रा घर्म्मविपक्वतोयसुरसा स्यान्निर्म्मलंपुष्करम् ॥
”)खड्गफलम् । पद्मम् । (यथा, रामायणे ।२ । ९५ । १४ ।“सखीवच्च विगाहस्व सीते ! मन्दाकिनींनदीम् ।कमलान्यवमज्जन्ती पुष्कराणि च भामिनि ! ॥
”)तीर्थभेदः । (यथा, महाभारते । १ । ३६ । ३ ।“गोकर्णे पुष्करारण्ये तथा हिमवतस्तटे ॥
”अस्य अन्यद्विवरणं पुंलिङ्गान्तपुष्करशब्दे द्रष्ट-व्यम् ॥
) कुष्ठौषधम् । इत्यमरः । ३ । ३ । १८५ ॥
(यथास्य पर्य्यायः ।“उक्तं पुस्करमूलन्तु पौष्करं पुष्करञ्च तत् ।पद्मपत्रञ्च काश्मीरं कुष्ठभेदमिमं जगुः ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)खड्गकोषः । इत्यमरटीकायां मथुरेशः ॥
काण्डम् । द्बीपभेदः । इति मदिनी । रे, १८७ ॥
(अस्य विवरणं पुंलिङ्गान्तपुष्करशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
)युद्धम् । इति नानार्थरत्नमाला ॥
* ॥
पुष्करः,
पुं,
 (पुष + “पुषः कित् ।” उणा० ४ । ४ ।इति करन् । स च कित् ।) रोगविशेषः । नाग-विशेषः । सारसपक्षी । नृपभेदः । स तु नल-राजभ्राता । (यथा, महाभारते । ३ । ५९ । ४ ।“स समाविश्य च नलं समीपं पुष्करस्य च ।गत्वा पुष्करमाहेदमेहि दीव्य नलेन वै ॥
”अयं हि कलिसाहाय्येन अक्षद्यूते नलं विजित्यनिषधाधिपोऽभवत् । एतद्वृत्तान्तं महा-भारते वनपर्व्वणि ५९ अध्याये द्रष्टव्यम् ॥
)वरुणपुत्त्रः । इति मेदिनी । रे, १८७ ॥
(वाद्य-विशेषः । यथा, मार्कण्डेये । १०६ । ६१ ।“प्रावाद्यन्त ततस्त्रत्र वेणुवीणादिदर्द्दुराः ।पणवाः पुष्कराश्चैव मृदङ्गाः पटहानकाः ॥
”)पर्व्वतविशेषः । इति शब्दरत्नावली ॥
* ॥
सप्तद्वीपानां मध्ये द्वीपविशेषः । पुष्करद्वीपवर्णनंयथा, --सूत उवाच ।“शाकद्बीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन समन्ततः ।क्षीरार्णवं समावृत्य द्वीपः पुष्करसंज्ञितः ॥
एक एवात्र विप्रेन्द्राः पर्व्वतो मानसोत्तरः ।योजनानां सहस्राणि चोर्द्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः ॥
तावदेव च विस्तीर्णः सर्व्वत्र परिमण्डलः ।स एव द्वीपो यश्चार्द्धमानसोत्तरसंज्ञितः ॥
एक एव महासानुः सन्निवेशाद्द्विधाकृतः ।तस्मिन्द्वीपे स्मृतौ तु द्वौ पुण्यौ जनपदौ शुभौ ॥
अपरौ मानवस्याथ पर्व्वतस्यानुमण्डलौ ।महावीतं स्मृतं वर्षं धातकीषण्डमेव च ॥
स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिभावितः ।तस्मिन्द्वीपे महावृक्षो न्यग्रोधोऽमरपूजितः ॥
तस्मिन्निवसति ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वभावनः ।तत्रैव मुनिशार्दूलाः शिवनारायणालयम् ॥
वसन्त्यत्र महादेवो हरार्द्धो हरिरव्ययः ।संपूज्यमानो ब्रह्माद्यैः कुमाराद्यैश्च योगिभिः ॥
गन्धर्व्वैः किन्नरैर्यक्षैरीश्वरः कृष्णपिङ्गलैः ।सुस्थास्तत्र प्रजाः सर्व्वा ब्राह्मणाः सदृशत्विषः ॥
निरामया विशोकाश्च रागद्वेषविवर्ज्जिताः ।सत्यानृते न तत्रास्तां नोत्तमाधममध्यमाः ॥
न वर्णाश्रमधर्म्माश्च न नद्यो न च पर्व्वताः ।परेण पुष्करस्याथ समावृत्य स्थितो महान् ॥
स्वादूदकः समुद्रस्तु समन्ताद्द्विजसत्तमाः ।परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः ॥
”इति कौर्म्मे ४७ अध्यायः ॥
* ॥
पुष्करद्वीपस्थराजा । तस्य रथः । यथा, --“लोकेश्वरः सोऽपि नृभिर्मुनीन्द्रै-र्दैवैः सहेन्द्रैरथ ब्रह्मचारीद्वीपे शुभे पुण्यजनैरुपेतेउवास राजा स तु पुष्करस्थः ॥
तेनैव नाम्ना स तु पुष्करोऽपिसदोच्यते देवगणैः ससिद्धैः ।तेनैव यानेन तथाम्बुजेनबभूव नाम्ना तमथाह्वयन्ति ॥
”इत्यग्निपुराणम् ॥
* ॥
ब्रह्मकृततीर्थविशेषः । तस्य नामान्तरम् । रूप-तीर्थम् २ मुखदर्शनम् ३ । तत्र ज्येष्ठपुष्कर-मध्यमपुष्करकनिष्ठपुष्करनामकास्त्रयो ह्रदाः ।तस्य परिमाणं शतयोजनमण्डलम् । इति पद्म-पुराणम् ॥
* ॥
योगविशेषे गङ्गादीनां पुष्करत्वंयथा, --“मकरस्थो यदा भानुस्तदा देवगुरुर्यदि ।पूर्णिमायां भानुवारे गङ्गा पुष्कर ईरितः ॥
गङ्गोत्तर्य्यां प्रयागे च कोटिसूर्य्यग्रहैः समः ।सिंहसंस्थे दिनकरे तथा जीवेन संयुते ॥
पूर्णिमायां गुरोर्व्वारे गोदावर्य्यास्तु पुष्करः ।तत्र स्नानञ्च दानञ्च सर्व्वं कोटिगुणं भवेत् ॥
मेषसंस्थे दिवानाथे देवानाञ्च पुरोहिते ।सोमवारे सिताष्टम्यां कावेरी पुष्करो मतः ॥
कर्क्कटस्थे दिवानाथे तथा जीवेन्दुवासरे ।अमायां पूर्णिमायां वा कृष्णा पुष्कर उच्यते ॥
”इति स्कन्दपुराणे पुष्करखण्डे श्रीशैलमाहात्म्यम् ॥
मेघनायकविशेषः । तत्परिज्ञानं यथा, --“त्रियुते शाकवर्षे तु चतुर्भिः शेषिते क्रमात् ।आवर्त्तं विद्धि सम्बर्त्तं पुष्करं द्रोणमम्बुदम् ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
तस्य फलम् । यथा, --“पुष्करे दुष्करं वारि शस्यहीना वसुन्धरा ।विग्रहोपहता लोकाः पुष्करे जलदाधिपे ॥
”इति ज्योतिषम् ॥
* ॥
क्रूरवार-भद्रातिथि-भग्नपादनक्षत्र-घटिताशुभ-जनकयोगविशेषः । यथा, --“पुनर्व्वसूत्तराषाढा कृत्तिकोत्तरफल्गुनी ।पूर्व्वभाद्रं विशाखा च रविभौमशनैश्चराः ॥
द्वितीया सप्तमी चैव द्वादशी तिथिरेव च ।एतेषामेकदा योगे भवतीति त्रिपुष्करः ॥
* ॥
जाते तु जारजो योगो मृते भवति पुष्करः ।त्रिगुणं फलदो वृद्धौ नष्टे हृते मृते तथा ॥
प्रथमे मासि वर्षे वा कुटुम्बमपि पीडयेत् ।देवोऽपि यदि वा रक्षेत् तस्य पुत्त्रो न जीवति ॥
अतस्तद्दोषशान्त्यर्थं होमयेदयुतं बुधः ।अशक्तश्च सुवर्णादिदानं कुर्य्याद्यथाविधि ॥
”समर्थश्चेद् वराहसंहितोक्तं अयुतहोमादिकंकुर्य्यात् । वाक्यं यथा, --श्रीविष्णुरोम् तत् सदद्यामुके मास्यमुकपक्षेऽमुक-तिथौ अमुकगोत्रः श्रीअमुकदेवशर्म्मा अमुक-गोत्रस्य प्रेतस्यामुकदेवशर्म्मणस्त्रिपुष्करयोग-कालीनमरणजन्यदोषशमनकामः इदं काञ्चनंश्रीविष्णुदैवतं यथासम्भवगोत्रनाम्ने ब्राह्मणायाहंददे । ततो दक्षिणां दद्यात् । अन्यत्र पूजाहोम-कर्म्मणी करिष्ये । इति विशेषः । एतत् सर्व्व-मशौचेऽपि कर्त्तव्यम् । यथा दक्षः ।सुस्थकाले त्विदं सर्व्वं सूतकं परिकीर्त्तितम् ।आपद्गतस्य सर्व्वस्य सूतकेऽपि न सूतकम् ॥
”इति शुद्धिकारिका ॥
* ॥
अपि च ।“पुनर्व्वसूत्तराषाढा कृत्तिकोत्तरफल्गुनी ।पूर्व्वभाद्रं विशाखा च षडेते वै त्रिपुष्कराः ॥
द्वितीया सप्तमी चैव द्वादशी तिथिरेव च ।शनिर्भौमो रविश्चैव वाराश्चैते त्रिपुष्कराः ॥
एते त्रिपुष्करा ज्ञेयास्तथा द्बादशमासिके ।द्विमासे च तथा प्राप्ते षण्मासे च चतुर्थके ॥
षोडशे मासि संपूर्णे कुटुम्बं पीडयेदध्रुवम् ।अन्तेऽप्युपान्ते मध्ये च पुष्करो हन्ति नान्यथा ॥
तद्दोषप्रशमार्थन्तु होमयेदयुतं बुधः ।तिलब्रीहियवांश्चैव कृत्वाज्येन समन्तथा ॥
क्षीरेणैव तथाचार्य्यो जुहुयाद्भक्तिभावतः ।चरुञ्च श्रपयेत्तत्र प्रास्ते कुर्य्याद्वलिन्तथा ॥
वैकङ्कोडुम्बराश्वत्थैः प्रत्येकाष्टोत्तरं शतम् ।एकैकं त्रित्रिसंयुक्तं दर्भेण परिवेष्टितम् ॥
यमाय वकङ्कतेन धर्म्मायोडुम्बरेण च ।अश्वत्थैश्चित्रगुप्ताय जुहुयात् क्रमशस्तथा ॥
तद्वद् घृततिलांश्चैव तथा समिधमेव च ।एकीकृत्य समं सर्व्वं चरुमाश्रित्य होमयेत् ॥
यवव्रीहितिलैर्युक्तं तण्डुलं श्रपयेच्चरुम् ।दधिमध्वाज्यसंयुक्तं होमः सहस्रसंख्यया ॥
वैकङ्कोडुम्बराश्वत्थैर्होमयेद्विधिपूर्व्वकम् ।यमं धर्म्मं चित्रगुप्तं पुष्करं पुरुषं तथा ॥
तिथिं वारं तथा ऋक्षं पूजयित्वा तु होमयेत् ।पञ्चवर्णेन चूर्णेन कुर्य्याद्धि पद्ममण्डलम् ॥
यमं धर्म्मं चित्रगुप्तं स्थापयेत् क्रमशस्ततः ।तिलप्रपूरिते पात्रे लौहे च कृष्णवाससा ॥
वेष्टयित्वा यमं तत्र स्थापयेल्लौहनिर्म्मितम् ।घृतप्रपूरिते पात्रे कांस्यपात्रे निरञ्जनम् ॥
रौप्याकृतिं शुक्लवस्त्रवेष्टितं तत्र पूजयेत् ।गुडप्रपूरिते पात्रे ताम्रपात्रे च मन्त्रिणम् ॥
स्वर्णाकृतिं रक्तवस्त्रवेष्टितं तत्र पूजयेत् ।क्षीरप्रपूरिते पात्रे प्रस्तरपात्रे च पुष्करम् ॥
कृष्णाकृतिं कृष्णवस्त्रवेष्टितं तत्र पूजयेत् ।सुवर्णतुल्यमर्द्धं वा अथवा शक्तिभावतः ॥
प्रतिमाश्च समाः सर्व्वाः क्रमात्तत्र नियोजिताःव्रीहौ यवे तथा धान्ये क्रमात् पात्रत्रयन्ततः ॥
नूतने च क्रमात् पीठे स्थापयेद्विधिपूर्व्वकम् ।मण्डलस्य चतुर्द्दिक्षु चतुःकुम्भांश्च स्थापयेत् ॥
दधिगुडक्षीरपूर्णान् प्रकल्प्य संयुतेऽन्ततः ।अथवा तन्मूलदेशे सचूतपल्लवांस्तथा ॥
पीतवस्त्रेण संयुक्तं कुर्य्याद्घटचतुष्टयम् ।चन्द्रातपं तदुपरि विचित्रं परिकल्पितम् ॥
कुम्भानाञ्च चतुःपार्श्वे यवतिलैर्युक्ततण्डुलान् ।स्थापयेयुः क्रमात्तत्र पूजाकाले द्विजोत्तमाः ॥
मण्डलस्य तथा पूर्व्वे वारुणं घटमर्पयेत् ।नानादेवान् गणेशादीन् ग्रहादींश्च समर्चयेत् ॥
हुत्वा यथाक्रमं तत्र वलिं दद्याद्विचक्षणः ।पयोघृतेन क्षीरेण स्नापयित्वा यथाक्रमम् ॥
स्वेन स्वेनैव मन्त्रेण पूजयित्वा च होमयेत् ॥
एवं विधिप्रकारेण यः प्रेतं न तु होमयेत् ।पुष्करारिष्टदोषस्तु चतुष्पात्तस्य सम्भवेत् ॥
संवत्सरे तथा पूर्णे षोडशे मासि वै तथा ।षण्मासाभ्यन्तरे तस्य सुतहानिं विनिर्द्दिशेत् ॥
अथवा स्वामिनं हन्ति द्वितीयं भ्रातरन्तथा ।तृतीयं सर्व्वहानिः स्यात् सुतवित्तविनाशनम् ॥
प्रेतारिष्टविनाशाय यमादीन् यो न होमयेत् ।सर्व्वाणि तस्य नश्यन्ति गोमहिषादीनि सर्व्वतः ॥
एवंविधिकृतं होमं यः कर्त्तुमक्षमो भवेत् ।होमं कृत्वा यथाशक्त्या धेनुमेकां प्रदापयेत् ॥
अस्मिन् कृते न सन्देहः प्रेतारिष्टं न पीडयेत् ।न विघ्नो यजमानस्य न चारिष्टं प्रजायते ॥
एतद्धोमं विनिर्द्दिष्टं यत्नतो न करोति यः ।न रक्षति यमस्तस्य एभिर्मासैश्च वंशजम् ॥
सुतो भ्राता तथा जाया पतिः श्वशुर एव च ।माता पिता स्वसा वापि पितृव्यो भगिनीपतिः ॥
ज्येष्ठभ्राता पतिश्चापि स्वामी चापत्यमेव च ।एकैकं वर्षसंपूर्णे कुटुम्बं पीडयेदध्रुवम् ॥
षोडशे मासि संपूर्णे बान्धवान् परिपीडयेत् ॥
बान्धवानामभावे च वास्तुवृक्षो न जीवति ॥
त्रिपुष्करे तथा दोषे यः प्रेतं न तु होमयेत् ।देवता यदि वा रक्षेत् तस्य पुत्त्रो न जीवति ॥
यत्किञ्चिद्दानमुत्सृज्य शुद्धो भवति मानवः ।न रक्षति यमस्तस्य यदि होमं न कारयेत् ॥
तस्मात् विधिप्रकारेण पुष्करारिष्टशान्तये ।यमं धर्म्मं चित्रगुप्तं पूजयित्वा च होमयेत् ॥
मण्डले घटमारोप्य पूजयित्वा यथाक्रमम् ।विधिपूर्व्वं तथा हुत्वा प्रान्ते दद्याद्वलिं बुधः ॥
प्रभाते च तथा रात्रावशौचान्तदिने तथा ।आचार्य्यश्च प्रकुर्व्वीत श्रपयेच्च चरुं ततः ॥
विप्रक्षत्त्रिययोर्दर्भैः पिष्टैर्वैश्यस्य निर्म्मितम् ।शूद्रस्य गोमयेनापि प्रतिमां दापयेत्ततः ॥
दत्त्वा मधुघृताक्तञ्च चरुं पश्चाच्च दापयेत् ।ततोऽरिष्टः प्रशान्तः स्यात्ततो होमं समापयेत् ॥
संकल्प्य विधिना पूर्व्वं वस्त्रयुग्मेन यत्नतः ।आचार्य्यं वृणुयात्तत्र पश्चादृत्विजमेव च ॥
”इति वराहसंहितोक्तपुष्करशान्तिप्रमाणम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पुष्कर
न०
 पुष्कं पुष्टिं राति रा--क । १ हस्तिशुण्डाग्रे२ वाद्यभाण्डमुखे ३ जले ४ आकाशे ५ असिफले ६ पद्मे७ तीर्थभेदे ८ कुष्ठौषधौ अमरः । ९ काण्डे १० द्वीपभेदे चमेदि० । ११ रोगभेदे १२ नागभेदे १३ सारसखगे नलराजभ्रातरि १४ नृपभेदे १५ वरुणपुत्रे पुष्करद्वीवस्य १६ राजभेदे चपु० मेदि० । १७ मेघाधिपभेदे १८ त्रिपुष्करघटकयोगे त्रिपुष्क-शब्दे ३३३१ पृ० दृश्यम् । १९ असुरभेदे हरिवं०२० विष्णौ मा० शा० ४३ अ० । तीर्थभेदश्च त्रिपुष्करशब्देदृश्यः । १९ ब्रह्मकृतसरोवरभेदे
न०
 । “पितामहसरःपुण्यं पुष्करं नाम नामतः” भा० व० ८५ अ० ।२ । पुष्करद्बीपस्थे पर्वतभेदे
पु०
 “पुष्करे पुष्करो नामपर्वतो मणिसानुमान्” भा० भी० १२ अ० । १६ पुष्कर-द्वीपाधिपनृपे “द्वीपे शुभे पुण्यजनैरुपेते उवास राजास तु पुष्कराख्यः । तेनैव नाम्नास तु पुष्करोऽपि सदोच्यतेदेवगणैः ससिद्धैः” अग्निपु० । तस्य पुष्कर (पद्म)तुल्ययानत्वात् वा तथात्वम् “तेनैव यानेन तथाम्बुजेनबभूव नाम्ना तमथाह्वयन्ति” अग्निपु० ।१७ मेधाधिपभेदानयनञ्च ज्यो० त० उक्तं यथा“त्रियुते शाकवर्षे तु चतुर्भिः शेषिते क्रमात् । आवर्त्तंविद्धि संवर्त्तं पुष्करं द्रोणमम्बुदम्” तस्य फलम् “पुष्करेदुष्करं वारि शस्यहीना वसुन्धरा । विग्रहोपहगालोकाः पुष्करे जलदाधिपे” । १० द्वीपभेदश्च “यत एव कृताःसप्त भुवोद्वीपाः जम्बुप्लक्षशाल्मलिकुशक्रौञ्चशाकपुष्कर-संज्ञाः” भाग० ५ । १ । ३३ । विष्णुपु० तस्य प्रमाखाद्युक्तंयथा “शाकद्वीपप्रमाणेन वणयेनेव वेष्टितः । क्षीराब्धिःसर्वती ब्रह्मन्! पुष्कराख्येन वेष्टितः । द्वीपेन शाकद्वीपात्तुद्बिगुणेन समन्ततः । तद्द्वीपाधिपतेश्चैव महावीतोऽ-भवत् सुतः । धातकिश्च तयोस्तत्र द्वे वर्षे नाम चिह्निते ।महावीतं तथैवान्यत् धातकीपण्डमण्डितम् । एकश्चात्रनहामाग! प्रख्यातो वर्मपर्वतः । मानतोत्तरसंज्ञो वैमध्यतो वलयाकृतिः । योजनानां सहस्माणि ऊर्द्ध्वंषञ्चाशदुच्छ्रितः । तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परि-मण्डलः । पुष्करद्वीपवलयं मध्ये च विभजन्निव ।स्थितोऽसौ पर्वतस्तेन जातं तद्वर्षकद्वयम् । बलयाकार-मेकैकं तयोर्वर्षं तथा गिरिः । दशवर्मसहस्नाणि यत्रजीवन्ति मानषाः । निरामया विशोकाश्च रागद्वेषविवर्जिताः । अधमौत्तमौ न तेष्वास्तां न वध्यबधकौद्विज! । नेर्प्यासूयाभयं रोषो दोषो लोभादिको ग च ।महावीतं महावर्षं धातकिसंज्ञकन्ततः । मानसोत्तरशैलस्य देवदैत्यादिसेवितम् । सत्यानृते न तत्र स्तो द्वीपेपुष्करसंज्ञिते । न तन शैलनद्यो वा द्वीपे वर्षद्वयान्विते ।तुल्यवेशास्तु मनुजा देवैस्तत्रैकरूपिणः । वर्णाश्रमाचार-हीर्नं धर्माचरणवर्जितम् । त्रयीवार्त्तादण्डनीति-शुश्रूपारहितञ्च तत् । वर्षद्वयञ्च मैत्रेय! भौमः स्वर्गोऽय-मुत्तमः । सर्वश्च सुखदः कालो जरारोगादिवर्जितः ।पुष्करे धातकीषण्डे महावीते च वै मुने! ।न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम् । तस्मिन्निवसति ब्रह्मा पूज्यमानः सुरासुरैः । स्वादूदकेनोदधिनापुष्करः परिवेष्ठितः । समेन पुष्करस्यैव विस्तारान् मण्ड-लातथा” । १४ नलनृपभ्रातरि “पुष्कर! त्वं हि मे भ्रातासञ्जीव शरदः शतम् । एवं नलः सान्त्वयित्वा भ्रातरंसत्यविक्रमः । स्वपुरं प्रेषयामास परिष्वज्य पुनः पुनः ।स्वान्त्वितो नैषधेनैवं पुष्करः प्रत्युवाच तम्” भा० व० ७८अ० । भगवतः २३ पद्मरूपेण प्रादुर्भावे हरिवं० २०३ अ० ।
Capeller
German
पु॑ष्कर
n.
 blaue Lotusblüte
Löffelkopf
(r.) Elevzngenrüssel
Wasser, Luft.
m.
 Trommel
Bein. versch. Götter,
Mansname.
Grassman
German
púṣkara, n., 1〉 blaue Lotusblüthe, von puṣ durch Vermittelung eines nicht nachweisbaren puṣka, welches auch in puṣkalá (sowie in pauṣkajiti s. BR.) zu Grunde liegt, und aus welchem wahrscheinlich púṣpa durch Lautanziehung entstanden ist
2〉 der Kopf des Löffels (wegen seiner Aehnlichkeit mit der Lotusblüthe), nach Sāy. (zu {681, 11}) ein grösseres Schöpfgefäss mit Untersatz.
-am 1〉 AV. 12, 1, 24.
-āt 2〉 {457, 13}.
-e {549, 11}
{681, 11}.
Burnouf
French
पुष्कर पुष्कर
m.
 lac, étang.
Tambour.
Maladie.
Esp. de serpent
esp. de grue.
Np. de montagne.
Np. du frère de
Nala. -- N. air, atmosphère
eau
célèbre तीर्थ à 4
milles d'Ajmir [auj. Pokar]
lotus costus
speciosus
un des 7
dvipas ou continents.
Peau de tambour, la partie où on le bat
l'art de la danse.
Tranchant du glaive
fourreau
flèche
par
ext. bataille, guerre.
Qqf. ivresse.
Qqf. cage.
Qqf. le doigt
de la trompe d'éléphant.
पुष्करमूलक
m.
 racine de costus.
पुष्करस्रज्
m.
 au du. les Aśvins.
पुष्कराक्ष a. (अक्ष) aux yeux de lotus.
पुष्कराह्व
m.
 (आ
ह्वे) grue indienne.
पुष्करिन्
m.
 éléphant. -- F. पुष्करिणी femelle
d'éléphant.
Pièce d'eau, étang
lac plein de lotus.
Stchoupak
French
पुष्कर-
nt. lotus bleu
cœur
peau de tambour
bout de la trompe
d'un éléphant
n.
 de plusieurs lieux de pèlerinage (not. Pokhar dans le
district d'Ajmere)
m.
 nt.
n.
 d'un Dvīpa
m.
 Ardea sibirica
sorte de
tambour
frère de Nala
Sunakṣatra
n.
 d'une montagne.
°चूड-
m.
 un des 4 éléphants qui supportent la terre.
°नाभ-
m.
 Viṣṇu.
°पत्त्र- nt. feuille de lotus bleu
°पत्त्रनेत्र- a. aux yeux comme
des pétales de lotus bleu.
°पर्ण- nt. pétale de lotus bleu
sorte de brique.
°पलाश- nt. pétale de, lotus.
°बीज- nt. graine de lotus.
°मुख- nt. ouverture au bout de la trompe d'un éléphant.
°विष्टर-
m.
 Brahma.
पुष्कराक्ष- -ई- a. aux yeux de lotus
m.
 Kṛṣṇa (Viṣṇu).
पुष्कराग्र- nt. extrémité de la trompe d'un éléphant.
पुष्करारण्य- nt. forêt dans le Tīrtha Puṣkara.
पुष्करारुणि-
m.
n.
 d'un prince.
पुष्करावर्तक-
m.
n.
 d'une classe de nuages (censés produire la
disette).
पुष्करेक्षण- a. aux yeux de lotus bleu
m.
 Viṣṇu (Kṛṣṇa).