गुण (guNa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 गुण r. 10th cl. (गुणयति)
To invite.
To advise.
To multiply.

 गुण m.
  (-णः)
	 1. A quality,  attribute,  or property in general.
	 2. A pro-
perty of all created things
 three are particularized,  the Satwa, 
Raja and Tama,  or principles of truth or existence,  passion or foul-
ness,  and darkness or ignorance.
	 3. A means of defence,  one of six
expedients in government,  as,  peace,  war,  a march,  a halt,  a stra-
tagem,  and recourse to protection: see सन्धि &c.
	 4. Form,  shape,  &c.
or property of the body.
	 5. Knowledge,  ignorance,  &c. or quality
of the mind.
	 6. Heroism,  valor,  &c.
	 7. White,  black,  &c. or the
attributes of color.
	 8. An organ of sense.
	 9. A string in general.
	 10.
A bow-string.
	 11. Abandoning,  leaving.
	 12. A cook.
	 13. A name
of Bhima.
	 14. Secondary subordinate.
	 15. Excellence,  merit,  free-
dom from fault or blemish.
	 16. (In arithmetic, ) The given coeffici-
ent of any number.
	 17. (In geometry, ) The chord of an arc.
	 18.
(In grammar, ) The substitution of e,  o,  ar and al for i,  u,  ri,  lri.
	 19.
(In rhetoric, ) Consistency of plan,  elegance of expression,  &c. as
the merits of a composition. 
	 20. In composition with numerals, 
multiplication,  as द्विगुण twice,  त्रिगुण thrice.
	 f.
  (-णा) A plant of the
fibers of which bow-strings are made: see मूर्व्वा.
 E.
  गुण to address or
advice,  affix क्त.

Capeller Eng

English

 गुण॑ m.
  thread,  cord,  rope,  string (adj.  —° after a num.
   =
fold or — times,  lit.
   threaded)
 division,  species,  kind
 anything
secondary or unessential,  e.g.
   the seasoning of a dish (opp.    अन्न), 
(g. ) the secondary object (cf.   गणकर्मन्),  the articulation (opp.   
स्थान),  the secondary gradation (opp.    वृद्धि)
 (ph.) the quality, 
peculiarity or attribute (opp.    द्रव्य or स्वभाव),  one of the five
attributes or the three qualities
 good quality,  virtue,  excellence
merit,  high degree,  pl.
  the six or four measures of royal policy. Abstr. 
गुणता f.
 ,  °त्व n.
 

Yates

English

 गुण (क,  त्) गोणयति 10.
a. To invite
to advise
 to multiply.

 गुण (णः) 1.
m.
  A quality
 a proper-
ty
 a means,  a form
 an excel-
lence
 a string. a chord
 an or-
gan of sense. (णा)
f.
  Plant from
which bow-strings are made.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	 virtue
पुण्य 	-	 puNya 	-	 n.
  	-	 virtue
सत्क्रिया 	-	  satkriyA 	-	 f.
  	-	 virtue
सुकृति 	-	  sukRti 	-	 f.
  	-	 virtue
धर्मात्मता 	-	  dharmAtmatA 	-	 f.
  	-	 virtue
धार्मिकता 	-	  dhArmikatA 	-	 f.
  	-	 virtue
विशुद्धि 	-	  vizuddhi 	-	 f.
  	-	 virtue
शुचिता 	-	  zucitA 	-	 f.
  	-	 virtue
सत्कृति 	-	  satkRti 	-	 f.
  	-	 virtue
सुखा 	-	  sukhA 	-	 f.
  	-	 virtue
सत्पथ 	-	  satpatha 	-	 m.
  	-	 virtue
धर्म 	-	  dharma 	-	 m.
  	-	 virtue
जीवथ 	-	  jIvatha 	-	 m.
  	-	 virtue
धर्मनिबन्ध 	-	  dharmanibandha 	-	 m.
  	-	 virtue
धृत्वन् 	-	  dhRtvan 	-	 m.
  	-	 virtue
मुचिर 	-	  mucira 	-	 m.
  	-	 virtue
वृष 	-	  vRSa 	-	 m.
  	-	 virtue
शुचि 	-	  zuci 	-	 m.
  	-	 virtue
सद्गुण 	-	  sadguNa 	-	 m.
  	-	 virtue
आशय 	-	  Azaya 	-	 m.
  	-	 virtue

गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	 merit
विगुण 	-	 viguNa 	-	 adj.
  	-	 withoutmerit
गौण्य 	-	  gauNya 	-	 m.
  	-	 merit
ध 	-	  dha 	-	 m.
  	-	 merit
सुकृत 	-	  sukRta 	-	 n.
  	-	 merit
धर्त्र 	-	  dhartra 	-	 n.
  	-	 merit
पूर्त 	-	  pUrta 	-	 n.
  	-	 merit
भाजनत्व 	-	  bhAjanatva 	-	 n.
  	-	 merit
शस्य 	-	  zasya 	-	 n.
  	-	 merit
सस्य 	-	  sasya 	-	 n.
  	-	 merit
आराधयति  { आराध् } 	-	  ArAdhayati  { ArAdh } 	-	 verb 	-	 merit
अर्हति  { अर्ह् } 	-	  arhati  { arh } 	-	 verb 1 	-	 merit
पुण्यविजित 	-	  puNyavijita 	-	 adj.
  	-	 merited
अर्ह 	-	  arha 	-	 adj.
  	-	 meriting
अर्हण 	-	  arhaNa 	-	 n.
  	-	 meriting
पुण्यभाज् 	-	  puNyabhAj 	-	 adj.
  	-	 meritorious
पुन्यकृत् 	-	  punyakRt 	-	 adj.
  	-	 meritorious
सुकृत 	-	  sukRta 	-	 adj.
  	-	 meritorious
सुकृतभाज् 	-	  sukRtabhAj 	-	 adj.
  	-	 meritorious
पुण्य 	-	  puNya 	-	 adj.
  	-	 meritorious

गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	 talent
गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	 virtue
गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	 feature  [ computer ]
गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	 merit
गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	 quality
गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	  cook
गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	  string of a musical instrument
गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	  lace
गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	  requisite
गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	  ingredient or constituent of prakRti
गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	  vowels a
गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	  bhImasena
गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	  side-dish
गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	  efficacy
गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	  organ of sense
गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	  epithet
गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	  string or thread
गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	  6 subdivisions of action for a king in foreign politics
गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	  rope
गुण 	-	 guNa 	-	 m.
  	-	  kind

 
   गुण  guNa  m.
    feature   [ computer ]  
   अप्रकाशितगुण  aprakAzitaguNa  m.
   undocumented  feature   [ computer ]   
   अप्रकाशितलक्षण  aprakAzitalakSaNa  n.
   undocumented  feature   [ computer ]  
   क्रियाशीलभाग  kriyAzIlabhAga  m.
   active area (spreadsheet  feature)  [ computer ]   
   सक्रियभाग  sakriyabhAga  m.
   active area (spreadsheet  feature)  [ computer ]  
   सक्रियकक्ष  sakriyakakSa  m.
   active cell (spreadsheet  feature)  [ computer ]   
   मुखरेखा  mukharekhA f.
   feature   
   लक्षण  lakSaNa n.
   feature    
   रूप  rUpa n.
   feature   
   रूपक  rUpaka n.
   feature    
   विजयते  { वि- जि }  vijayate  { vi- ji } verb 1  feature   
   छाय  chAya n.
   features   
   निर्लक्षण  nirlakSaNa adj.
   ill-featured  
   सुपत्त्र  supattra adj.
   well-featured   
   सुपत्त्रित  supattrita adj.
   well-featured  [ like an arrow ]  
   इङ्गिताध्यासित  iGgitAdhyAsita n.
   play of features   
   भद्राकार  bhadrAkAra adj.
   of auspicious features  
   भद्राकृति  bhadrAkRti adj.
   of auspicious features   
   विशेष  vizeSa m.
   distinguishing feature   
   तन्त्र  tantra n.
   characteristic feature    
   भङ्गिविकार  bhaGgivikAra m.
   distortion of the features a wry face     
            

 
   गुण  guNa m.
   co-efficient  
   वर्ण  varNa m.
   co-efficient   
   मूलगुण  mUlaguNa m.
   co-efficient of a root  
   प्रकृति  prakRti f.
   co-efficient multiplier   
   मूलगुणजाति  mUlaguNajAti f.
   assimilation and reduction of the root's co-efficient with a fraction     
            

Wilson

English

 गुण r. 10th cl. (गुणयति)
To invite.
To advise.
To multiply.

 गुण
m.
  (-णः)
1 A quality,  attribute,  or property in general.
2 A property of all created things
 three are particularized,  the Sattva, 
Raja,  and Tama,  or principles of truth or existence,  passion or foulness, 
and darkness or ignorance.
3 A means of defence,  one of six expedients in government,  as,  peace,  war,  a
march,  a halt,  a stratagem,  and recourse to protection: see सन्धि,  &c.
4 Form,  shape,  &c. or property of the body.
5 Knowledge,  ignorance,  &c. or quality of the mind.
6 Heroism,  valor,  &c.
7 White,  black,  &c. or the attributes of color.
8 An organ of sense.
9 A string in general.
10 A bow-string.
11 Abandoning,  leaving.
12 A cook.
13 A name of BHĪMA.
14 Secondary,  subordinate.
15 Excellence,  merit,  freedom from fault or blemish.
16 (In arithmetic, ) The given coefficient of any number.
17 (In geometry, ) The chord of an are.
18 (In grammar, ) The substitution of e,  o,  ar and al for i,  u,  ṛ, 
ḷ.
19 (In rhetoric, ) Consistency of plan,  elegance of expression,  &c. as the
merits of a composition. 
20 In composition with numerals,  multiplication,  as द्विगुण twice, 
त्रिगुण thrice.
f.
  (-णा) A plant of the fibres of which bow- strings are
made: see मूर्व्वा.
E.
  गुण to address or advise,  affix क्त.

Apte

English

गुण [guṇa],  a.
  Of good quality (गुणवान्)
 भ्राता कथं नाम मया गुणस्य भ्रातुर्वधं राम विरोचयेत Rām.*
  4.24.9.

गुणः [guṇḥ],  [गुण्-अच्]

A quality (good or bad)
 सुगुण,  दुर्गुण
 यदङ्गनारूपसरूपतायाः कञ्चिद्गुणं भेदकमिच्छतीभिः Śi.*
  3.42.

(a) A good quality,  merit,  virtue,  excellence
 कतमे ते गुणाः Māl.
 1
 वसन्ति हि प्रेम्णि गुणा न वस्तुनि Ki.*
  8.37
 R.*
  1.9, 22
 साधुत्वे तस्य को गुणः Pt.*
  4.18. (b) Eminence.

Use,  advantage,  good (with instr.
  usually),  Pt.*
  5.
 कः स्थानलाभे गुणः 2.21
 H.*
  1.49
 Mu.*
  1.15.

Effect,  result,  efficacy,  good result
 संभावनागुणमवेहि तमीश्वराणाम् Ś.*
  7.4
 गुणमहतां महते गुणाय योगः Ki.*
  1.25
6. 7.

(a) A single thread or string. (b) Thread,  string,  rope,  cord,  मेखलागुणैः Ku.*
  4.8
5.1
 तृणैर्गुणत्व- मापन्नैर्वध्यन्ते मत्तदन्तिनः H.*
  1.32
 यतः परेषां गुणग्रहीतासि Bv.*
  1. 9 (where गुण also means 'a merit').

The bowstring
 गुणकृत्ये धनुषो नियोजिता Ku.*
  4.15, 29
 कनकपिङ्गतडिद्- गुणसंयुतम् R.*
  9.54.

The string of a musical instrument
 कलवल्लकीगुणस्वानमानम् Śi.*
  4.57.

A sinew.

A quality,  attribute,  property in general
 यादृग्गुणेन भर्त्रा स्त्री संयुज्येत यथाविधि Ms.*
  9.22.

A quality,  characteristic or property of all substances,  one of the seven categories of padārthas of the Vaiśeṣikas,  (the number of these properties is 24).

An ingredient or constituent of nature,  any one of the three properties belonging to all created things
 (these are स्त्व,  रजस् and तमस्)
 गुणत्रयविभागाय Ku.*
  2.4
 सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः Bg.*
  14.5
 R.*
  3.27.

A wick,  cotton thread
 नृपदीपो धनस्नेहं प्रजाभ्यः संहरन्नपि । अन्तर- स्थैर्गुणैः शुभ्रैर्लक्ष्यते नैव केनचित् ॥ Pt.*
  1.221.

An object of sense,  (these are five रूप,  रस,  गन्ध,  स्पर्श,  and शब्द)
 गुणैर्गुणान्स भुञ्जान आत्मप्रद्योतितैः प्रभुः Bhāg.*
  11.3.5.

Repetition,  multiplication,  denoting 'folds' or 'times',  usually at the end of comp.
  after numerals
 आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस्तासां चतुर्गुणा । ष़ड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः ॥ Chāṇ.78
 so त्रिणुण
 शतगुणीभवति becomes a hundred-fold,  अध्यर्धगुणमाहुर्यं बले शौर्ये च केशव Mb.
 *  11.2.1.

A secondary element,  a subordinate part (opp.  मुख्य)
 न च गुणानुग्रहार्थं प्रधानस्यावृत्तिर्युक्ता ŚB. on MS.*  12.1.4.

Excess,  abundance,  superfluity
 पराङ्मुखवधं कृत्वा को$त्र प्राप्तस्त्वया गुणः Rām.*
  4.17.16.

An adjective,  a word subordinate to another in a sentence.

The substitution of ए,  ओ,  अर् and अल् for इ,  उ,  ऋ (short or long) and लृ,  or the vowels अ,  ए,  ओ and अर् and अल्.

(In Rhet.
 ) Quality considered as an inherent property of a Rasa or sentiment. Mammaṭa thus defines गुण. ये रहस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्ष- हेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥ K. P.*
   8. (Some writers on rhetoric,  such as Vāmana,  Jagannātha Paṇḍita,  Daṇḍin and others,  consider Guṇas to be properties both of शब्द and अर्थ,  and mention ten varieties under each head. Mammaṭa,  however,  recognises only three,  and,  after discussing and criticizing the views of others,  says: माधुर्यौजःप्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश K. P.*
   8)
 Ki.*
  17.6.

(In gram.
   and Mīm. ) Property considered as the meaning of a class of words
 e. g.  grammarians recognise four kinds of the meaning of words
 जाति,  गुण,  किया and द्रव्य,  and give गौः,  शुक्लः,  चलः and डित्थः as instances to illustrate these meanings.

(In politics) A proper course of action,  an expedient. (The expedients to be used by a king in foreign politics are six: 1 सन्धि peace or alliance
 2 विग्रह war
 3 यान march or expedition
 4 स्थान or आसन halt
 5 संश्रय seeking shelter
 6 द्वैध or द्वैधीभाव duplicity
 सन्धिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः Ak.) see Y.*
  1.346
 Ms.*
  7.16
 Śi.*
  2.26
 R.*
  8.21.

The number 'three' (derived from the three qualities).

The chord of an arc (in geom. ).

An organ of sense.

A subordinate dish
 Ms.*
  3.226, 233.

A cook.

An epithet of Bhīma as in युधिष्टिरो$पि गुणप्रियः Vas.

Leaving,  abandonment.

A multiplier,  coefficient (in math.)

Division,  subdivision,  species,  kind. 

The peculiar property of letters which are pronounced with external utterance (बाह्यप्रयत्न)
 they are eleven.  Comp.
   -अग्ऱ्यम् a principal quality
 ˚वर्तिन्
 स्वमूर्तिभेदेन गुणाग्ऱ्यवर्तिना पतिः प्रजानामिव सर्गमात्मनः R.*
  3.27. -अगुणः merit and demerit Ms.*
  3.22
9.331
 अनपेक्ष्य गुणागुणौ जनः स्वरुचिं निश्चयतो$नु- धावति Si.*
  16.44. -अतीत a.
  freed from all properties,  being beyond them
 सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते Bg.*
  14.25. (-तः) the Supreme Being. -अधिष्ठानकम् the region of the breast where the girdle is fastened.-अनुबन्धित्वम् connection or association with virtues
 गुणा गुणानुबन्धित्वात्तस्य सप्रसवा इव R.*
  1.22. -अनुरागः love or appreciation of the good qualities of others
 गुणा- नुरागादिव सख्यमीयिवान्न बाधते$स्य त्रिगणः परस्परम् Ki.*
  1.11.-अनुरोधः conformity or suitableness to good qualities.-अन्तरम् a different (higher) quality
 गुणान्तरं व्रजति शिल्पमाधातुः M.*
  1.6. -अन्वित,  -उपपन्न,  -युक्त,  -संपन्न a.
  endowed with good qualities,  meritorious,  worthy,  good,  excellent. -अपवादः,  -निन्दा disparagement,  detraction. -अभिधानम् A subsidiary injunction
 द्रव्योपदेशाद्वा गुणा- भिधानं स्यात् M.*
  8.4.5.

आकरः 'a mine of merits',  one endowed with all virtues
 सृजति तावदशेषगुणाकरं पुरुषरत्न- मलङ्करणं मुवः Bh.*
  2.92.

N.
  of Śiva.  -आढ्य a.
  rich in virtues. -आत्मन् a.
  having qualities. -आधारः 'a receptacle of virtues',  a virtuous or meritorious person. -आश्रय a.
  virtuous,  excellent.

ईश्वरः the Supreme Being.

the Chitrakūṭa mountain.  -उत्कर्षः excellence of merit,  possession of superior qualities. -उत्कीर्तनम् panegyric,  eulogium.  -उत्कृष्ट a.
  superior in merit
 Ms.*
  8.73. -उपेत a.
  endowed with good qualities
 पुत्रमेवङ्गुणोपेतं चक्रवर्तिनमाप्नुहि Ś.*
  1.12. -ओघः,  -घम् superior or abundant merits. -कथनम् extolling,  praising. 

a condition or state of mind of the hero of a drama to which he is reduced by Cupid. -कर्तृत्वम् the state of an agent of properties
 गुणकर्तृत्वे$पि तथा कर्तेव भवत्युदासीनः Sāṅ. K.*
  2. -कर्मन् n.
 

an unessential or secondary action. 

(in gram.
  ) the secondary or less immediate (i. e.  indirect) object of an action
 e. g.  in the example नेता$श्वस्य स्रुघ्नं स्रुघ्नस्य वा,  स्रुघ्नम् is a गुणकर्मन्.˚विभाग a.
  distinguishing an action and an attribute.-कल्पना f.
  imputing a figurative meaning,  one of the modes of interpreting a sentence. According to it an expression may be understood as conveying not what is actually expressed by it but the quality or qualities thereof.  e. g.  सिंहो देवदत्तः means प्रसह्यकरी देवदत्तः
 ŚB. on MS.*  1.2.1. -काण्डः a series of subsidiary (details)
 एवमेक उत्कृष्यमाणः सर्वं गुणकाण्डमुत्कर्षति ŚB. on MS.*  5. 1.24. -कार a.
  productive of good qualities,  profitable,  salutary.

(रः) a cook who prepares sidedishes or any secondary articles of food.

an epithet of Bhīma. 

(in math.) the multiplier.-कीर्तनम्,  -श्लाघा,  -स्तुतिः f.
  praise,  extolling. -कृत्यम् the function of a bow-string
 गुणकृत्ये धनुषो नियोजिता Ku.*
  4.15. -गणः a number or series of good qualities
 Bhāg.*
  5.3.11. -गानम् singing of merits,  panegyric,  praise. -गृध्नु a.
 

desiring good qualities
 ये चान्ये गुणगृध्नवः Bhāg.*
  3.14.2.

possessing enviable or good qualities. -गृह्य a.
  appreciating or admiring merits (wherever they may be),  attached to merits
 appreciative
 ननु वक्तृविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपश्चितः Ki.*
  2.5. -गौरी a woman chaste by virtuous conduct
 अनृतगिरं गुणगौरि मा कृथा माम् Śi. -ग्रहणम् appreciating merits. -ग्रहीतृ,  -ग्राहक,  -ग्राहिन् a.
  appreciating the merits (of others)
 श्रीहर्षो निपुणः कविः परिषदप्येषा गुणग्राहिणी Ratn.*
  1.4
 Śi.*
  2.82
 Bv.*
  1.9. -ग्रामः a collection of virtues or merits
 गुरुतरगुणग्रामांभोजस्फुटोज्ज्वलचन्द्रिका Bh.*
  3.116
 गणयति गुणग्रामम् Gīt.*
  2
 Bv.*
  1.13. -घातिन्a.  detractor,  envious,  censorious. -ज्ञ a.
  knowing how to admire or appreciate merits,  appreciative
 भगवति कमलालये भृशमगुणज्ञासि Mu.*
  2
 गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति H. Pr.47. -त्रयम्,  -त्रितयम् the three constituent properties of nature
 i. e.  सत्त्व,  रजस् and तमस्. ˚आभासः life.-दोषौ (du. ) virtue and vice
 ˚कथा
 Pt.*
  2.67. -धर्मः the virtue or duty incidental to the possession of certain qualities. -निधिः a store of virtues. -पदी a woman having feet as thin as cords. -पूगम् great merits
 भवद्गुणपूगपूरितम् (श्रवणम्) Śi.*
  9.64. -प्रकर्षः excellence of merits,  great merit
 गुणप्रकर्षादुडुपेन शम्भोरलङ्- घ्यमुल्लङ्घितमुत्तमाङ्गम् Mk.*
  4.23. -भावः being subsidiary to something else
 परार्थता हि गुणभावः । ŚB. on MS.*  4.3.1.-भोक्तृ a.
  perceiving the properties of things
 निर्गुणं गुणभोक्तृ च Bg.*
  13.14. -महत् a superior quality. -मुष्टिःf.  a particular method of stringing the bow
 cf.
   पताका वज्रमुष्टिश्च सिंहकर्णस्तथैव च । मत्सरी काकतुण्डी च योजनीया यथा- क्रमम् ॥ Dhanur.84. -रागः delighting in the merits of others
 गुणरागगतां तस्य रूपिणीमिव दुर्गतिम् Ks.*
  2.51. -राशिः an epithet of Śiva -लक्षणम् mark or indication of an internal property. -लयनिका,  -लयनी a tent. -लुब्ध a.
 

desirous of merits.

attached to merits. -वचनम्,  -वाचकः a word which connotes an attribute or quality,  an adjective,  or substantive used attributively
 as श्वेत in श्वेतो$श्वः.

वादः pointing out good merits.

a statement in a secondary sense
 गुणवादस्तु MS.*  1.2.1 (Śabara explains this as: गौण एष वादो भवति यत् सम्बन्धिनि स्तोतव्ये सम्बन्ध्यन्तरं स्तूयते । ŚB. on ibid.
 ).

a statement contradictory to other arguments
 Madhusūdana.  -विवेचना discrimination in appreciating the merits of others,  a just sense of merit. -विशेषाः external organs,  mind and spiritual ignorance
 परस्पर- विलक्षणा गुणविशेषाः (बाह्येन्द्रियमनो$हङ्काराश्च) Sāṅ. K.*
  36.-षः a different property. -वृक्षः,  -वृक्षकः a mast or a post to which a ship or boat is fastened. -वृत्तिः f.
 

a secondary or unessential condition or relation (opp.  मुख्यवृत्ति).

the character or style of merits. -वैशेष्यम् pre-eminence of merit
 अन्योन्यगुणवैशेष्यान्न किंचिदतिरिच्यते Ms.*
  9.296. -शब्दः an adjective. -संख्यानम् 'enumeration of the three essential qualities',  a term applied to the Sāṅkhya (including the Yoga) system of philosophy
 ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः प्रोच्यते गुणसंख्याने Bg.*
  18.19.

संगः association with qualities or merits.

attachment to objects of sense or worldly pleasures. -संग्रहः a collection of merits or properties
 कथं गुणज्ञो विरमेद्विना पशुं श्रीर्यत्प्रवव्रे गुणसंग्रहेच्छया Bhāg.*
  4.2.26. -संपद् f.
  excellence or richness of merits,  great merit,  perfection
 गुणसंपदा समधिगम्य Ki.*
  5.24.

सागरः 'an ocean of merit,  a very meritorious man. 

an epithet of Brahmā.-हीन a.
 

void of merit',  meritless
 काममामरणात्तिष्ठेद्- गृहे कन्यर्तुमत्यपि । न चैवैनां प्रयच्छेत्तु गुणहीनाय कर्हिचित् Ms.*
  9. 89.

poor (as food).

Apte 1890

English

 गुणः [गुण्-अच्] 1 A quality (good or bad)
 सुगुण,  दुर्गुण. 
2 (a) A good quality,  merit,  virtue,  excellence
 कतमे ते गुणाः Māl. 1
 वसंति हि प्रेम्णि गुणा न वस्तुनि Ki. 8. 37
 R. 1. 9,  22
 साधुत्वे तस्य को गुणः Pt. 4. 108. (b) Eminence. 
3 Use,  advantage,  good (with instr. usually)
 Pt. 5.
 कः स्थानलाभे गुणः 2. 20
 H. 1. 52
 Mu. 1. 15. 
4 Effect,  result,  efficacy,  good result
 संभावनागुणमवेहि तमीश्वराणां Ś. 7. 4
 गुणमहतां महते गुणाय योगः Ki. 10. 25,  6. 7. 
5 (a) A single thread or string. (b) Thread,  string,  rope,  cord
 मेखलागुणैः Ku. 4. 8
 5. 10
 तृणैर्गुणत्वप्तापन्नैर्बध्यंते मत्तदंतिनः H. 1. 35
 यतः परेषां गुणग्रहीतासि Bv. 1. 9 (where गुण also means ‘a merit’). 
6 The bow-string
 गुणकृत्ये धनुषो नियोजिता Ku. 4. 15,  29
 कनकपिंगतडिद्गुणसंयुतं R. 9. 54. 
7 The string of a musical instrument
 Śi. 4. 57. 
8 A sinew. 
9 A quality,  attribute,  property in general
 Ms. 9. 22. 
10 A quality,  characteristic or property of all substances,  one of the seven categories or padārthas of the Vaiśeṣikas,  (the number of these properties is 24). 
11 An ingredient or constituent of nature,  any one of the three properties belonging to all created things
 (these are सत्त्व,  रजस्,  and तमस्)
 गुणत्रयविभागाय Ku. 2. 4
 Bg. 14. 5
 R. 3. 27. 
12 A wick,  cotton thread
 Pt. 1. 221. 
13 An object of sense
 (these are five रूप,  रस,  गंध,  स्पर्श,  and शब्द). 
14 Repetition,  multiplication,  denoting ‘folds’ or ‘times’,  usually at the end of comp. after numerals
 आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस्तासां चतुर्गुणा । षड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः ॥ Chāṇ. 78
 so त्रिगुण
 शतगुणीभवति becomes a hundred-fold. 
15 A secondary element,  a subordinate part (opp. मुख्य). 
16 Excess,  abundance,  superfluity. 
17 An adjective,  a word subordinate to another in a sentence. 
18 The substitution of ए,  ओ,  अर् and अल् for इ,  उ,  ऋ (short or long) and ऌ,  or the vowels अ,  ए,  ओ,  and अर् and अल्. 
19 (In Rhet.) Quality considered as an inherent property of a Rasa or sentiment. Mammaṭa thus defines गुण. 
ये रसस्यांगिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥ K. P. 8. (Some writers on rhetoric,  such as Vāmana,  Jagannātha Paṇḍita,  Daṇḍin and others,  consider Guṇas to be properties both of शब्द and अर्थ,  and mention ten varieties under each head. Mammaṭa,  however,  recognises only three,  and,  after discussing and criticizing the views of others,  says: माधुर्यौजःप्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश K. P. 8). 
20 (In gram. and Mīm.) Property considered as the meaning of a class of words
 e. g. grammarians recognise four kinds of the meaning of words
 जाति,  गुण,  क्रिया and द्रव्य,  and give गौः,  शुक्लः,  चलः and डित्थः as instances to illustrate these meanings. 
21 (In politics) A proper course of action,  an expedient. (The expedients to be used by a king in foreign politics are six: {1} संधि peace or alliance
 {2} विग्रह war
 {3} यान march or expedition
 {4} स्थान or आसन halt
 {5} संश्रय seeking shelter
 {6} द्वैध or द्वैधीभाव duplicity
 संधिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः Ak.) see Y. 1. 346
 Ms. 7. 160
 Śi. 2. 26
 R. 8. 21. 
22 The number ‘three’ (derived from the three qualities). 
23 The chord of an arc (in geom.). 
24 An organ of sense. 
25 A subordinate dish
 Ms. 3. 226,  233. 
26 A cook. 
27 An epithet of Bhīma
 as in युधिष्ठिरोपि गुणप्रियः Vas. 
28 Leaving,  abandonment. 
29 A multiplier,  co-efficient (in arith.). 
30 Division,  subdivision,  species,  kind. 
31 The peculiar property of letters which are pronounced with external utterance (बाह्यप्रयत्न)
 they are eleven. 
Comp. 
अग्र्यं a principal quality
 °वर्तिन् R. 3. 27. 
अगुणः merit and demerit
 Śi. 16. 44. 
अतीत a. freed from all properties,  being beyond them. (
तः) the Supreme Being. 
अधिष्ठानकं the region of the breast where the girdle is fastened. 
अनुबंधित्वं connection or association with virtues
 R. 1. 22. 
अनुरागः love or appreciation of the good qualities of others
 Ki. 1. 11. 
अनुरोधः conformity or suitableness to good qualities. 
अंतरं a different (higher) quality
 गुणांतरं व्रजति शिल्पमाधातुः M. 1. 6. 
अन्वित,  
उपपन्न,  
युक्त,  
संपन्न a. endowed with good qualities,  meritorious,  worthy,  good,  excellent. 
अपवादः,  
निंदा disparagement,  detraction. 
आकरः {1} ‘a mine of merits’,  one endowed with all virtues
 Bh. 2. 92. {2} N. of Śiva. 
आढ्य a. rich in virtues. 
आत्मन् a. having qualities. 
आधारः ‘a receptacle of virtues’,  a virtuous or meritorious person. 
आश्रय a. virtuous,  excellent. 
ईश्वरः {1} the Supreme Being. {2} the Citrakūṭa mountain. 
उत्कर्षः excellence of merit,  possession of superior qualities. 
उत्कीर्तनं panegyric,  eulogium. 
उत्कृष्ट a. superior in merit. 
उपेत a. endowed with good qualities
 Ś. 1. 12. 
ओघः 
घं superior or abundant merits. 
कथनं {1} extolling,  praising. {2} a condition or state of mind of the hero of a drama to which he is reduced by Cupid. 
कर्मन् n. {1} an unessential or secondary action. {2} (in gram.) the secondary or less immediate (i. e. indirect) object of an action
 e. g. in the example नेताऽ श्वस्य स्रुघ्नं स्रुघ्नस्य वा,  स्रुघ्नं is a गुणकर्मन्. 
कार a. productive of good qualities,  profitable,  salutary. (
रः) {1} a cook who prepares side-dishes or any secondary articles of food. {2} an epithet of Bhīma. 
कीर्तनं,  
श्लाघा,  
स्तुतिः f. praise,  extolling. 
गानं singing of merits,  panegyric,  praise. 
गृध्नु a. {1} desiring good qualities. {2} possessing enviable or good qualities. 
गृह्य a. appreciating or admiring merits (wherever they may be),  attached to merits
 appreciative
 ननु वक्तृविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपश्चितः Ki. 2. 5. 
ग्रहणं appreciating merits. 
ग्रहीतृ,  
ग्राहक,  
ग्राहिन् a. appreciating the merits (of others)
 Ratn. 1. 6
 Śi. 20. 82
 Bv. 1. 9. 
ग्रामः a collection of virtues or merits
 गुरुतरगुणग्रामांभोजस्फुटोज्ज्वलचंद्रिका Bh. 3. 116
 गणयति गुणग्रामं Gīt. 2
 Bv. 1. 103. 
घातिन् a. detractor,  envious,  censorious. 
ज्ञ a. knowing how to admire or appreciate merits,  appreciative
 भगवति कमलालये भृशमगुणज्ञासि Mu. 2
 गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवंति H. Pr. 47. 
त्रयं,  
त्रितयं the three constituent properties of nature
 i. e. सत्त्व,  रजस् and तमस्. °आभासः life. 
दोषौ (du.) virtue and vice
 °कथा
 Pt. 2. 62. 
धर्मः the virtue or duty incidental to the possession of certain qualities. 
निधिः a store of virtues. 
पदी a woman having feet as thin as cords. 
पूगं great merits. 
प्रकर्षः excellence of merits,  great merit. 
भोक्तृ a. perceiving the properties of things. 
महत् n. superior quality. 
रागः delighting in the merits of others. 
राशिः an epithet of Śiva. 
लक्षणं mark or indication of an internal property. 
लयनिका,  
लयनी a tent. 
लुब्ध a. {1} desirous of merits. {2} attached to merits. 
वचनं,  वाचकः a word which connotes an attribute or quality,  an adjective,  or substantive used attributively
 as श्वेत in श्वेतोऽश्वः. 
वादः pointing out good merits. 
विवेचना discrimination in appreciating the merits of others,  a just sense of merit. 
वृक्षः,  
वृक्षकः a mast or a post to which a ship or boat is fastened. 
वृत्तिः f. {1} a secondary or unessential condition or relation (opp. मुख्यवृत्ति). {2} the character or style of merits. 
वैशेष्यं preeminence of merit. 
शब्दः an adjective. 
संख्यानं ‘enumeration of the three essential qualities’,  a term applied to the Sāṃkhya (including the Yoga) system of philosophy. 
संगः {1} association with qualities or merits. {2} attachment to objects of sense or worldly pleasures. 
संपद् f. excellence or richness of merits,  great merit,  perfection. 
सागरः {1} ‘an ocean of merit,  a very meritorious man. {2} an epithet of Brahmā. 
हीन a. {1} void of merit’,  meritless. {2} poor (as food). 

Monier Williams Cologne

English

 गुण॑ m.
  (√ ग्रह्,  Uṇ.
 ) a single thread or strand of a cord or twine (e.g. त्रि-ग्°,  q.v.),  string or thread,  rope,  TS.
  vii
 Mṛcch.
 Kum.
  
 Ragh.
 

 a garland,  W.
 

 a bow-string,  R.
  iii,  33,  16 (चाप-),  Ragh.
  ix,  54
 Ṛtus.
 Hit.
 

 (in geom.
  ) a sinew

 the string of a musical instrument,  chord,  Śiś.
  iv,  57 : ifc.  (f(आ). ) with numerals ‘fold,  times’ (See च॑तुर्-,  त्रि-,  दश-,  द्वि॑-,  पञ्च-
 rarely the numeral stands by itself along with गुण॑ [e.g. विशिष्टो दशभिर् गुणैः,  ‘of ten times higher value’,  Mn.
   ii,  85] AV.
   x,  8,  43
 MBh.
   iii,  15649
 Hariv.
  509
 [गुण =
  भाग] Pāṇ.
  v,  2,  47,  Kāś.
 )

 a multiplier,  co-efficient (in alg.
 )

 subdivision,  species,  kind (e.g. गन्धस्य गुणाः,  the different kinds of smell,  MBh.
   xii,  6847)

 the 6 subdivisions of action for a king in foreign politics (viz. peace,  war,  march,  halt,  stratagem,  and recourse to the protection of a mightier king),  Mn.
   vii,  160
 Yājñ.
  i,  346
 MBh.
   ii,  155

 =
  उपाय (q.v.,  denoting the 4 ways of conquering an enemy),  R.
  v,  81,  41

 ‘requisite’,  see °णोपेत

 a secondary element,  subordinate or unessential part of any action (e.g. सर्व-गुण mfn.
   ‘reaching to all subordinate parts’,  hence ‘valid throughout’,  KātyŚr.
  ),  ŚāṅkhŚr.
  
 ĀśvŚr.
  
 KātyŚr.
  
 R.
  v,  1,  71

 an auxiliary act,  ŚāṅkhBr.
   xxvi,  4

 a secondary dish (opposed to अन्न i.e. rice or the chief dish),  side-dish,  Mn.
   iii,  224 ff. 

 (=  -कर्मन्,  in Gr.
 ) the secondary or less immediate object of an action,  Pāṇ.
  i,  4,  51,  Sch.

 a quality,  peculiarity,  attribute or property,  Lāṭy.
 
 ŚāṅkhGṛ.
 
 Mn.
   iii,  ix,  &c.

 an attribute of the 5 elements (each of which has its own peculiar quality or qualities as well as organ of sense
 thus 1. ether has शब्द,  or sound for its Guṇa and the ear for its organ
 2. the air has tangibility and sound for its Guṇas and the skin for its organ
 3. fire or light has shape or colour,  tangibility,  and sound for its Guṇas,  and the eye for its organs
 4. water has flavour,  shape,  tangibility,  and sound for its Guṇas,  and the tongue for its organ
 5. earth has the preceding Guṇas,  with the addition of its own peculiar Guṇa of smell,  and the nose for its organ),  Mn.
   i,  20 and 76-78
 MBh.
   xii,  6846 ff. 
 Śak.
  i,  1
 BhP.
   iii,  5,  35

 (in Sāṃkhya phil.
 ) an ingredient or constituent of Prakṛti,  chief quality of all existing beings (viz. सत्त्व,  रजस्,  and तमस् i.e. goodness,  passion,  and darkness,  or virtue,  foulness,  and ignorance
 cf.
   RTL.
   pp.  31
 36
 163),  Mn.
   i
 iii,  40
 xii,  24 ff. 
 Sāṃkhyak.
 
 Bhag.
  xiii f.
 

 (hence) the number ‘three’,  VarBṛS.
  iic,  1

 a property or characteristic of all created things (in Nyāya phil.
  twenty-four Guṇas are enumerated,  viz. 1. रूप,  shape,  colour
रस,  savour
गन्ध,  odour
स्पर्श,  tangibility
संख्या,  number
परिमाण,  dimension
पृथक्त्व,  severalty
संयोग,  conjunction
विभाग,  disjunction
परत्व,  remoteness
अपरत्व,  proximity
गुरुत्व,  weight
द्रवत्व,  fluidity
स्नेह,  viscidity
शब्द,  sound
बुद्धि or ज्ञान,  understanding or knowledge
सुख,  pleasure
दुःख,  pain
इच्छा,  desire
द्वेष,  aversion
प्रयत्न,  effort
धर्म,  merit or virtue
अधर्म,  demerit
संस्कार,  the self-reproductive quality)

 an epithet,  KātyŚr.
  

 good quality,  virtue,  merit,  excellence,  Mn.
  
 MBh.
   &c.
  

 also ‘power,  might’
 आत्,  ‘by virtue of’,  ‘in consequence of’,  ‘by means of’

 the merit of composition (consistency,  elegance of expression,  &c.
  ),  Kāvyād. i,  41 f.
 
 Kpr.
   viii
 Sāh.
  viii

 the peculiar properties of the letters (11 in number,  viz. the 8 बाह्य-प्रयत्नास् [q.v.] and the 3 accents),  Kāś.
  on Pāṇ.
  i,  1,  9 and 50 (cf.   -मात्र)

 the first gradation of a vowel,  the vowels अ (with अर्,  अल्,  Pāṇ.
  i,  1,  51),  ए,  ओ,  Nir.
  x,  17
 RPrāt.
   xi,  6
 Pāṇ.
 

 an organ of sense,  L.
 

 a cook (cf.   -कार),  L.
 

 Bhīma-sena (cf.   -कार),  L.
 

Monier Williams 1872

English

 गुण गुण,  अस्,  m. (said to be fr. rt. ग्रह्), 
a single thread or strand of a cord or twine (e. g.
त्रि-गुण,  consisting of three threads or strands), 
a string or thread,  a rope in general
 a garland
 a
bow-string
 a sinew
 the string of a musical instru-
ment,  a chord
 (at the end of a compound after a
numeral) fold,  times,  &c. (e. g. त्रि-गुण,  three-fold
द्वि-गुण,  two-fold,  double
 चतुर्-गुण,  four-fold
सप्त त्रिगुणानि दिनानि,  twenty-one days
 मूल्-
यात् पञ्चगुणो दण्डः,  a fine five times more
than the value
 दुष्टो दशगुणम्,  ten times
worse
 द्विगुणत्वम् इ,  to become double
 विशिष्टो
दशभिर् गुणैः,  of ten times higher value)
 a
multiplier,  a co-efficient (in arithmetic)
 division, 
subdivision,  species,  kind (e. g. गन्धस्य गुणाः, 
the different kinds of smell)
 a secondary element, 
a subordinate or unessential part of any action,  an
auxiliary act (e. g. सर्व-गुण,  reaching to all sub-
ordinate parts,  hence ‘valid throughout’)
 a secondary
dish (opposed to अन्न,  i. e. rice or the chief dish),  a
side-dish
 quality,  the unessential part of anything
(opposed to the substance)
 a quality,  a peculiarity, 
an attribute or property in general,  an attribute of
the five elements,  (each element has its own peculiar
quality or qualities as well as organ of sense
 thus 1.
ether has शब्द or sound for its Guṇa and the ear
for its organ
 2. the air has tangibility and sound for
its Guṇas and the skin for its organ
 3. fire or light
has shape or colour,  tangibility,  and sound for its
Guṇas,  and the eye for its organ
 4. water has
flavour,  shape,  tangibility,  and sound for its Guṇas, 
and the tongue for its organ
 5. earth has the pre-
ceding Guṇas,  with the addition of its own peculiar
Guṇa of smell,  and the nose for its organ)
 an in-
gredient or constituent of nature (according to the
Sāṅkhya philosophy,  which makes nature to consist
in the equipoise of three Guṇas called सत्त्व,  रजस्, 
and तमस्,  i. e. goodness,  passion,  and darkness,  or
virtue,  foulness,  and ignorance)
 a term for the
number three (taken from the three qualities of the
Sāṅkhya system)
 a property or characteristic of all
created things (according to the Nyāya philosophy, 
which makes twenty-four Guṇas,  viz. 1. रूप,  shape, 
colour
 2. रस,  savour
 3. गन्ध,  odour
 4. स्पर्श, 
tangibility
 5. सङ्ख्या,  number
 6. परिमाण, 
dimension
 7. पृथक्त्व,  severalty
 8. संयोग, 
conjunction
 9. विभाग,  disjunction
 10. परत्व, 
remoteness
 11. अपरत्व,  proximity
 12. गुरुत्व, 
weight
 13. द्रवत्व,  fluidity
 14. स्नेह,  viscidity
15. शब्द,  sound
 16. बुद्धि or ज्ञान,  under-
standing or knowledge
 17. सुख,  pleasure
 18.
दुःख,  pain
 19. इच्छा,  desire
 20. द्वेष, 
aversion
 21. प्रयत्न,  effort
 22. धर्म,  merit
or virtue
 23. अधर्म,  demerit
 24. संस्कार, 
faculty)
 an epithet
 a good quality,  virtue,  merit, 
excellence,  eminence,  high degree,  proper course
of action in politics,  (the six proper courses of
action for a king in foreign politics are peace,  war, 
march,  halt,  stratagem,  and recourse to the protection
of a mightier king
 besides these the four Upāyas, 
or means of conquering an enemy,  are sometimes
called Guṇas
 see उपाय)
 the peculiar property of
the letters which are pronounced with the वाह्य-
प्रयत्न or external utterance,  (these properties
are eleven in all,  viz. विवार,  expansion of the
throat
 संवार,  contraction
 श्वास,  sighing
नाद,  sounding
 घोष,  soft sound or low murmur
अ-घोष,  absence of that murmur
 अल्प-प्राण, 
slight aspiration
 महा-प्राण,  strong aspiration
and the three accents)
 a secondary or subordinate
gradation of a vowel (in opposition to the highest
gradation or वृद्धि),  the vowels अ,  ए,  ओ (with अर्, 
अल्)
 the merit of a composition in rhetoric,  i. e.
consistency of plan,  elegance of expression,  &c.
 an
organ of sense
 a cook
 an epithet of Bhīma [cf.
गुण-कार]
 (आ),  f.,  N. of a grass,  = दूर्वा
 a kind
of perfume,  = मांस-रोहिणी
 N. of a princess
 [cf.
गौण,  निर्-गुण,  वि-गुण,  स-गुण
 cf. also Hib.
gaoine,  ‘goodness,  honesty.’]
—गुण-करण्ड-
व्यूह,  अस्,  m. title of a Buddhist work
 [cf. क-
रण्ड-व्यूह।]
—गुण-कर्मन्,  अ,  n. an unessen-
tial secondary action
 (in grammar) the secondary
or less immediate object of an action.
—गुण-
कर्म-विभाग,  अस्,  आ,  अम्,  distinguishing an action
and an attribute
 (अस्),  m. separation of an action
and an attribute.
—गुण-कार,  अस्,  ई,  अम्,  one who
counts &c.
 productive of good qualities,  profitable
(अस्),  m. one who prepares side-dishes or any secon-
dary article of food,  such as sweetmeats &c.
 an
epithet of Bhīma-sena,  who performed the duties of
a cook while the Pāṇḍava princes were servants to
Virāṭa.
—गुण-किरणावली,  f.,  N. of a literary
work.
—गुण-केतु,  उस्,  m.,  N. of a Buddha.
—गुण-केशी,  f.,  N. of a daughter of Mātali,  who
was the charioteer of Indra.
—गुण-गान,  अम्,  n.
praising the virtues of another,  panegyric,  praise.
—गुण-गृध्नु,  उस्,  उस्,  उ,  desiring or possessing
good qualities.
—गुण-गृह्य,  अस्,  आ,  अम्,  capable
of good qualities,  admiring virtue,  attached to merit.
—गुण-ग्रहण,  अम्,  n. acknowledging or appre-
ciating merit.
—गुण-ग्राम,  अस्,  m. an assemblage
of virtues or merits.
—गुण-ग्राहक,  अस्,  आ,  अम्, 
or गुण-ग्राहिन्,  ई,  इणी,  इ,  capable of appreciating
merit
 one who can appreciate good qualities.
—गुण-घातिन्,  ई,  इनी,  इ,  destroying merit,  a de-
tractor,  a calumniator,  envious,  censorious.
—गुण-
चन्द्र,  अस्,  m.,  N. of a man
 N. of a disciple of
Deva-sūri,  who was the author of a commentary
called Tattva-prakāśaka-vṛtti.
—गुण-ज्ञ,  अस्,  आ, 
अम्,  one who knows how to appreciate men or
things,  knowing or judging of their merits.
—गुण-
तस्,  ind. according to the three chief qualities of all
existing beings,  from the side of the good qualities
or virtues
 according to property or quality
 according
to desert
 according to the Guṇas or properties of
the letters pronounced with the Vāhya-prayatna.
—गुण-ता,  f. subordination,  dependence
 virtue, 
excellence,  the possession of good qualities
 the
possession of attributes or qualities in general
 mul-
tiplication.
—गुण-त्रय or गुण-त्रितय,  अम्,  n.
the three constituent properties of nature,  or सत्त्व, 
रजस्,  and तमस्.
—गुणत्रयाभास (°य-आभ्°), 
अस्,  m. life.
—गुण-त्व,  अम्,  n. the condition of a
rope or string
 subordination
 excellence
 the pos-
session of qualities
 multiplication.
—गुण-देव, 
अस्,  m.,  N. of a son of Guṇāḍhya.
—गुण-दोष, 
औ,  m. pl. innocence and guilt,  virtue and vice.
—गुण-दोष-परीक्षण,  अम्,  n. test or in-
vestigation of merits and defects.
—गुण-धर, 
अस्,  आ,  अम्,  possessing good qualities.
—गुण-
धर्म,  अस्,  m. the virtue or duty incident to the
possession of certain qualities,  as clemency is the
virtue and duty of royalty &c.
—गुण-पदी,  f. hav-
ing feet thin as cords.
—गुण-पूग,  अम्,  n. great
merit.
—गुण-प्रकर्ष,  अस्,  m. great merit,  ex-
cellence.
—गुण-प्रभ,  अस्,  m.,  N. of a Buddhist
teacher.
—गुण-प्रिय,  अस्,  आ,  अम्,  attached to merit, 
fond of excellence.
—गुण-भद्र,  अस्,  m.,  N. of
the author of the Ātmānuśāsana
 N. of a literary
work.
—गुण-भुज्,  क्,  क्,  क्,  enjoying or endowed
with qualities.
—गुण-भेदतस्,  ind. according to
the difference of quality &c.
—गुण-भोक्तृ,  ता, 
त्री,  तृ,  perceiving the properties of things.
—गुण-
भ्रंश,  अस्,  m. the loss of all good qualities or me-
rits.
—गुण-मति,  इस्,  m.,  N. of a Buddhist teacher.
—गुण-मय,  अस्,  ई,  अम्,  consisting of single
threads
 produced by or consisting of the three
constituent properties of nature (see गुण),  resting
on them,  containing them,  endowed with properties
possessed of merit or virtues.
—गुण-महत्,  त्,  n.
great merit,  superior qualities.
—गुण-युक्त,  अस्,  आ, 
अम्,  possessed of virtues or properties.
—गुण-
रत्न,  अम्,  n. the pearl of good qualities,  title of
a short collection of sentences by Bhava-bhūti.
—गुणरत्न-कोश-स्तोत्र,  अम्,  n.,  N. of a hymn
by Parāśara-bhaṭṭa.
—गुण-राग,  अस्,  m. delighting
in the good qualities of others.
—गुण-राज-प्र-
भास,  अस्,  m.,  N. of a Buddha.
—गुण-राशि,  इस्, 
m. an epithet of Śiva
 N. of a Buddha.
—गुण-
लक्षण,  अम्,  n. mark or indication of internal
property.
—गुण-लयनिका or गुण-लयनी,  f. a
tent.
—गुण-लुब्ध,  अस्,  आ,  अम्,  desirous of merit
attached to excellence
 patronising merit.
—गुण-
वचन,  अम्,  n. an attributive
 an adjective.
—गुण-
वत्,  आन्,  अती,  अत्,  endowed with qualities
 endowed
with good qualities,  with virtues or merits or excel-
lences
 excellent,  perfect
 (आन्),  m.,  N. of a son of
Guṇavatī
 (ती),  f.,  N. of a daughter of Su-nābha,  the
wife of Śāmba and mother of Guṇa-vat.
—गुणवत्-
तम,  अस्,  आ,  अम्,  most excellent.
—गुणवत्-तर, 
अस्,  आ,  अम्,  more excellent,  excellent.
—गुणवत्-ता, 
f. or गुणवत्-त्व,  अम्,  n. the state of possessing
qualities,  the possession of good qualities,  or of
virtues
 excellence.
—गुण-वर्णन,  अम्,  n. the
describing the merits of another person.
—गुण-
वर्तिन्,  ई,  इनी,  इ,  being on the path of virtue.
—गुण-वर्मन्,  आ,  m.,  N. of a man.
—गुण-
वाचक,  अस्,  इका,  अम्,  denoting a quality
 (with
शब्द) an attributive noun,  an adjective.
—गुण-
वाद,  अस्,  m. pointing out good qualities or merits.
—गुण-विध,  अस्,  आ,  अम्,  possessed of different
qualities.
—गुण-विवेचना,  f. discernment in appre-
ciating the merits of a person,  a just sense of merit.
—गुण-विशेष,  अस्,  m. a different property.
—गुण-
विष्णु,  उस्,  m.,  N. of a scholiast.
—गुण-विस्तर, 
अस्,  आ,  अम्,  abounding in excellent qualities.
—गुण-
वृक्ष or गुण-वृक्षक,  अस्,  m. a mast or post
to which a ship or boat is fastened.
—गुण-वृत्ति, 
इस्,  f. a secondary or essential condition or relation
(opposed to मुख्या वृत्तिः)
 character or style of
qualities or merits.
—गुण-वैचित्र्य,  अम्,  n. variety
of qualities.
—गुण-वैशेष्य,  अम्,  n. pre-eminence
of merit or of any property.
—गुण-शत,  अम्,  n. a
hundred excellent qualities.
—गुण-शब्द,  अस्,  m.
an adjective.
—गुण-शील,  अस्,  आ,  अम्,  virtuous.
—गुण-श्लाघा,  f. encomium,  praise.
—गुण-सङ्-
कीर्तन,  अम्,  n. celebration of qualities.
—गुण-
सङ्ख्यान,  अम्,  n. the theory of the three essential
properties.
—गुण-सङ्ग,  अस्,  m. association with
properties or qualities.
—गुण-सङ्ग्रह,  अस्,  m. a
collection of merits or properties
 acknowledging or
appreciating of merit.
—गुण-समुद्र,  अम्,  n. an
ocean of virtues.
—गुण-सम्पद्,  त्,  f. great merit, 
perfection.
—गुण-सागर,  अस्,  आ,  अम्,  endowed
with all good qualities
 (अस्),  m. an ocean of good
qualities,  one endowed with all virtues
 an epithet of
Brahmā
 N. of a Buddha.
—गुण-स्तुति,  इस्,  f.
panegyric,  encomium.
—गुण-स्थान-प्रकरण, 
अम्,  n. title of a Buddhist and Jaina work.
—गुण-
हीन,  अस्,  आ,  अम्,  void of merit,  free from properties
poor (as food).
—गुणाकर (°ण-आक्°),  अस्,  m. a
mine or multitude of merits,  one endowed with all
virtues
 a N. of Buddha Śākya-muni,  the founder of
the Buddhist religion
 an epithet of Śiva
 N. of a
poet
 (अस्,  आ,  अम्),  possessing all excellences.
—गु-
णाक्षर (°ण-अक्°),  probably for घुणाक्षर,  q. v.
—गुणागुण-ज्ञ (°ण-अग्°),  अस्,  आ,  अम्,  a judge of
merit and demerit.
—गुणाग्रधर (°ण-अग्°),  अस्, 
m.,  N. of a man.
—गुणाढ्य (°ण-आढ्°),  अस्,  आ, 
अम्,  rich in virtues or excellences
 (अस्),  m.,  N. of a
Brāhman,  = Mālyavat in a former birth.
—गुणातीत
(°ण-अत्°),  अस्,  आ,  अम्,  freed from or beyond all
properties.
—गुणात्मन् (°ण-आत्°),  आ,  आ,  अ,  having
qualities.
—गुणाधार (°ण-आध्°),  अस्,  m. a re-
ceptacle of virtues,  i. e. a virtuous person.
—गुणा-
धिप (°ण-अध्°),  अस्,  m.,  N. of a king.
—गुणा-
धिष्ठानक (°ण-अधिष्ठान),  अम्,  n. the re-
gion of the breast where the girdle is fastened.
—गुणा-
नुराग (°ण-अन्°),  अस्,  m. delight or pleasure in
the good qualities of others,  approbation.
—गुणा-
नुरोध (°ण-अन्°),  अस्,  m. conformity or suitable-
ness to good qualities &c.
—गुणान्तर (°ण-अन्°), 
अम्,  n. a different kind of merit,  variety of property
or quality.
—गुणान्वित (°ण-अन्°),  अस्,  आ,  अम्,  hav-
ing attributes or qualities
 excellent,  good,  endowed
with virtues.
—गुणापवाद (°ण-अप्°),  अस्,  m. de-
traction.
—गुणाब्धि (°ण-अब्°),  इस्,  m. a Buddha
[cf. गुण-सागर।]
—गुणाभास (°ण-आभ्°),  अस्, 
m. semblance of qualities.
—गुणायन (°ण-अय्°), 
अस्,  ई,  अम्,  one who goes on the path of virtue.
—गुणालङ्कृत (°ण-अल्°),  अस्,  आ,  अम्,  adorned
with virtues or good qualities.
—गुणालाभ (°ण-
अल्°),  अस्,  m. inefficiency.
—गुणाश्रय (°ण-आश्°), 
अस्,  आ,  अम्,  virtuous,  excellent,  able,  endowed with
good qualities.
—गुणेश (°ण-ईश),  अस्,  m. a lord of
the three qualities
 N. of a mountain.
—गुणेश्वर
(°ण-ईश्°),  अस्,  ई,  अम्,  having good qualities &c.
(अस्),  m.,  N. of a mountain
 according to some,  Citra-
kūṭa or Chatarkot in Bundelcund.
—गुणोत्कर्ष
(°ण-उत्°),  अस्,  m. excellence of merit,  the being
endowed with superior qualities.
—गुणोत्कीर्तन
(°ण-उत्°),  अम्,  n. panegyric,  eulogium.
—गुणोत्-
कृष्ट (°ण-उत्°),  अस्,  आ,  अम्,  superior in merit or
in good qualities.
—गुणोपेत (°ण-उप्°),  अस्,  आ, 
अम्,  endowed with good qualities,  rich (as food).
—गुणौघ (°ण-ओघ),  अम्,  n. superior or abun-
dant merit.

Macdonell

English

 गुण guṇ-á,  strand,  thread,  string,  rope
 🞄wick
 bow-string
 lute-string
 species
 constituent 🞄of policy (of which there are six or 🞄four),  subordinate element,  accessory
 secondary 🞄dish,  seasoning
 remote object (of a verb)
 🞄property,  quality
 elemental quality (sound,  🞄feeling,  colour,  taste,  smell)
 fundamental 🞄quality (sattva,  rajas,  tamas)
 good quality,  🞄virtue,  merit,  excellence
 high degree of (—° = 🞄excessive)
 external articulation (of letters)
 🞄first strong grade of vowels (a,  ar,  al,  e,  o)
 time 🞄(with numberals)
 multiple: almost always —° 🞄a.  after numerals = - fold (lit. having so many 🞄strands),  so many times as much as or more 🞄than (in.  or ab.).

Benfey

English

 गुण गुण (for गुष् + न,  from गुष्
in ved. गुष्-प्
 cf.  पुष् and पुष्-प्), 
m.
 
 1. A string,  Ragh. 2,  83.
 2. A
bow-string,  Rām.  3,  33,  16.
 3. A lute-
string,  Śiś. 4,  57.
 4. Time
 दश
गुणास्,  Ten times,  Man.  2,  85
 in this
signification it is almost always the
latter part of a comp. adj.
  and preceded
by numerals,  e. g. अष्टगुण,  i. e.
अष्टन्-, 
Eight-fold,  Man.  8,  400.
द्वि-, 
 a. Two-
fold,  double,  Cāṇ. 78.
 b. Twice as
many,  MBh. 3,  14316.
 c. Folded,  Yājñ.
1,  232. With an abl.,  As many times
more as are denoted by the numeral, 
e. g. मूल्यात् पञ्चगुण,  i. e.
पञ्चन्-, 
Five times the value,  Man.  8,  289
त्वत्तः शतगुणो बले,  A hundred
times stronger than thou,  Rām.  6,  95, 
11
 also comparat.,  e. g. द्विगुणतर, 
Doubled,  Pañc. 57,  15.
 5. Species, 
MBh. 12,  6847.
 6. A subordinate ele-
ment.
 7. An accompanying dish, 
Man.  3,  226.
 8. Quality of a subject, 
Man.  3,  36
 1,  76-78.
 9. The three
fundamental qualities: सत्त्व,  रजस्, 
and तमस्,  Man.  12,  24.
 10. A good
quality,  virtue,  Man.  9,  141
 excellence, 
Ragh. 3,  30
 gain,  Pañc. ii d. 21.
 11. Excess,  MBh. 3,  14746.
 12. One
of the six expedients in government, 
Man.  7,  160.
 -- Comp.
 
अ-,  m.
  a bad
property,  Man.  3,  22.
अति-,  adj.
  ex-
traordinary,  Rām.  4,  41,  79.
धनुस्-, 
a bow-string,  Ṛt. 6,  1 (read -मालम् and
-गुणम्). तथा-,  adj.
  having such
qualities,  Rām.  2,  22,  19.
त्रि-, 
 I. m.
 
pl. the three principal qualities, 
Bhāg. P. 4,  24,  28.
 II. adj.
  1. consisting of
three strings,  Kumāras. 5,  10. 2. three
times as many,  Man.  5,  137., 
निस्-, 
adj.
 ,  f.
  णा,  1. without a string,  Mṛc-
ch. 131 17. 2. without qualities, 
MBh. 1,  2432. 3. devoid of virtue, 
Rām.  2,  33,  11.
मुक्ता-,  m.
  a string of
pearls,  Megh. 47.
वि-,  adj.
  1. void of
all qualities. 2. void of distinguishing
qualities,  Śiś. 9,  12. 3. worthless, 
bad. 4. imperfect,  Man.  10,  97 (im-
perfectly performed).
विवेक-वि-,  adj.
 
contrary to reason,  unreasonable,  Rājat.
5,  352.
विशेष-,  m.
  a special quality, 
Bhāṣāp. 26,  89
 90.
श्रुति-विषय-, 
adj.
  having as its special property that
which is the object of hearing,  i. e.
sound,  epithet of the ether,  Śāk. d. 1.
स-,  adj.
  endowed with qualities, 
Vedāntas. in Chr. 202,  18.

Hindi

गुण

Apte Hindi

Hindi

गुणः
पुं*
  - गुण् - अच्
"धर्म,  स्वभाव,  दुर्गुण,  सुगुण"

गुणः
पुं*
  - -
"अच्छी विशेषता,  विशिष्टता,  उत्कर्ष,  श्रेष्ठता"

गुणः
पुं*
  - -
गौरव

गुणः
पुं*
  - -
"उपयोग,  लाभ,  भलाई"

गुणः
पुं*
  - -
"प्रभाव,  परिणाम,  फल,  शुभ परिणाम"

गुणः
पुं*
  - -
"धागा,  डोरी,  रस्सी,  डोर"

गुणः
पुं*
  - -
धनुष की डोरी

गुणः
पुं*
  - -
वाद्ययंत्र के तार

गुणः
पुं*
  - -
स्नायु

गुणः
पुं*
  - -
"खूबी,  विशेषण,  धर्म"

गुणः
पुं*
  - -
"विशेषता,  सब पदार्थों का धर्म या लक्षण,  वैशेषिक के सात पदार्थों में से एक"

गुणः
पुं*
  - -
"प्रकृति का अवयव या उपादान,  समस्त रचित वस्तुओं से संबद्ध तीन गुणों में से कोई एक"

गुणः
पुं*
  - -
"बत्ती,  सूत का धागा"

गुणः
पुं*
  - -
इन्द्रियजन्य विषय

गुणः
पुं*
  - -
"आवृत्ति,  गुणा"

गुणः
पुं*
  - -
" गौण तत्त्व,  आश्रित अंश"

गुणः
पुं*
  - -
"आधिक्य,  बहुतायत,  बहुलता"

गुणः
पुं*
  - -
"विशेषण,  वाक्य में अन्याश्रित शब्द"

गुणः
पुं*
  - -
"इ,  उ,  ऋ तथा लृ के स्थान में ए,  ओ,  अर और अल्,  अथवा अ,  ए,  ओ,  अर् और अल् स्वर का आदेश "

गुणः
पुं*
  - -
"रस का अन्तर्निहितगुण,  मम्मट के अनुसार - ये रस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः @ काव्य* ८"

गुणः
पुं*
  - -
"शब्द समूह का अर्थ,  धर्म या गुण माना जाता हैं"

गुणः
पुं*
  - -
"कार्य करने का समुचित प्रक्रम,  सही रीति"

गुणः
पुं*
  - -
तीन गुणों से व्युत्पन्न तीन की संख्या

गुणः
पुं*
  - -
सम्पर्क जीवा

गुणः
पुं*
  - -
ज्ञानेन्द्रिय

गुणः
पुं*
  - -
"निचले दर्जे का विशिष्ट भोजन @ मनु* ३।२२४,  २३३"

गुणः
पुं*
  - -
रसोइया

गुणः
पुं*
  - -
भीम का विशेषण

गुणः
पुं*
  - -
"परित्याग,  उत्सर्ग"

गुणः
पुं*
  - गुण्+अच्
किसी वस्तु की विशेषता चाहे अच्छी हो या बुरी

गुणः
पुं*
  - गुण्+अच्
"धागा,  डोरी"

गुणः
पुं*
  - गुण्+अच्
शरीर के धर्म

Shabdartha Kaustubha

Kannada

गुण - आमन्त्रणे (चुरा० उभ० सक० से०) गुणयति - ते ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಆಮಂತ್ರಿಸು /ಕರೆ
गुण - आमन्त्रणे (चुरा० उभ० सक० से०) गुणयति - ते ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸು /ಹೆಚ್ಚಿಸು

गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸತ್ತ್ವ ರಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ತಮಸ್ಸುಗಳೆಂಬ ೩ ಗುಣಗಳು
प्रयोगाः - > "सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणाः तैर्युक्तः परः पुरुष एक इहास्य धत्ते । स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति सञ्ज्ञाः श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोनृणां स्युः ॥" "स्वमूर्तिभेदेन गुणाग्र्यवर्तिना पतिः प्रजानामिव सर्गमात्मनः" ।
उल्लेखाः - > भाग० १-२-२३,  रघु० ३-२७
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಿಲ್ಲಿನ ಅಂಬು /ಹೆದೆ /ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎಳೆದುಕಟ್ಟೂವ ಮೌರ್ವಿ
निष्पत्तिः - > गुण (आमन्त्रणे) - कर्म० "घञ्" (३-३-१९)
प्रयोगाः - > "अथ नभस्य इव त्रिदशायुधं कनकपिङ्गतटिद्गुणसंयुतम्"
उल्लेखाः - > रघु० ९-५४
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಧೈರ್ಯ /ಸ್ಥೈರ್ಯ /ಶೌರ್ಯ /ದಯೆ /ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಆತ್ಮಧರ್ಮಗಳು
प्रयोगाः - > "गुणसिन्धुरसौ गुणातिवर्ती गीतेरन्तस्थितिरागमैकगम्यः"
उल्लेखाः - > याद० १५-५
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಾಚಕ /ಅಡಿಗೆಯವನು
निष्पत्तिः - > गुण - अदन्तः + णिच् - "आच्" (३-१-१३४)
विस्तारः - > "आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः" - अम० ।
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಜನ ಸಂಬಂಧವಾದ ೬ ಗುಣಗಳು
प्रयोगाः - > "षड्गुणाः शक्तयः तिस्रः सिद्धयश्चोदयास्त्रयः"
उल्लेखाः - > माघ० २-२६
विस्तारः - > सन्धिः,  विग्रहः,  यानम्,  आसनम्,  द्वैधीभावः,  आश्रयः - ಇವು ರಾಜನ ೬ ಗುಣಗಳು
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಜ್ಜು /ಹಗ್ಗ
प्रयोगाः - > "गुणवन्तोऽपि सीदन्ति न गुणग्राहको यदि । सगुणोऽपि पूर्णकुम्भो यथा कूपे निमज्जति ॥"
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಂತು /ದಾರ
प्रयोगाः - > "काञ्चीगुण इव पतितः स्थितैकरत्नः फणी स्फुरति"
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ಶುಕ್ಲ ಕೃಷ್ಣ ರಕ್ತ ಪೀತ ಮುಂತಾದುದು
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಕರಣದಲ್ಲಿ ಉಕ್ತವಾಗಿರುವ ಗುಣಸಂಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ ವರ್ಣಗಳು
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿರುವ ಗುಣಗಳು
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉತ್ಕರ್ಷ /ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ
प्रयोगाः - > "श्रियमतिशयिनीं समेत्य जग्मुर्गुणमहतां महते गुणाय योगः"
उल्लेखाः - > किरा० १०-२५
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೈಯಾಯಿಕರು ಹೇಳುವ ರೂಪ ರಸ ಮುಂತಾದ ೨೪ ಗುಣಗಳು
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆವೃತ್ತಿ /ಮಾಡಿದುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮಾಡುವುದು
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯೋಗ್ಯತೆ /ಅರ್ಹತೆ
प्रयोगाः - > "तद्गुणैः कर्णमागत्य चापलाय प्रचोदितः"
उल्लेखाः - > रघु० १-९
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೀಣೆ ಪಿಟೀಲು ಮೊದಲಾದುವುಗಳ ತಂತಿ
प्रयोगाः - > "या बिभर्ति कलवल्लकीगुणस्वाममानमतिकालिमाऽलया"
उल्लेखाः - > माघ० ४-५७
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಣಿತ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಗುಣಕ ಸಂಖ್ಯೆ
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಂದ್ರಿಯ
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಧಿಕ /ಹೆಚ್ಚು
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಎಣಿಕೆ
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತ್ಯಾಗ
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭೀಮಸೇನ
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೂರು ಸಂಖ್ಯೆ
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಶೇಷಣ /ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಅಧೀನವಾಗಿರುವ ಪದ (ವಿಶೇಷ್ಯ)
गुण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವಭಾವ /ಧರ್ಮ
गुण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಅಪ್ರಧಾನವಾದ /ಮುಖ್ಯವಲ್ಲದ
विस्तारः - > "गुणो मौर्व्यामप्रधाने रूपादौ सूद इन्द्रिये । त्यागशौर्यादिसत्त्वादिसन्ध्याद्यावृत्तिरज्जुषु । शुक्लादावपि वट्यां च" - मेदि । "गुणो ज्यासूदतन्तुषु । रज्जौ सत्त्वादौ सन्ध्यादौ शौर्यादौ भीम इन्द्रिये । रूपादावप्रधाने च दोषान्यस्मिन् विशेषणे" - हेम० ।

L R Vaidya

English

 guRa {% m. %} 1. A thread,  a string,  a rope,  यतः परेषां गुणग्रहीताऽसि Bh.V.i.9
a bow-string,  कनकपिंगताडिद्गुणसंयुतम् R.ix.54
a sinew
the string of a musical instrument,  Sis.iv.57
a secondary clement,  a subordinate part
a quality,  an attribute,  a property in general,  M.ix.22
good quality,  virtue,  merit,  excellence,  eminence,  R.i.9,  22
an adjective,  a word subordinate to another in a sentence
excess,  abundance,  superfluity
an organ of sense
a subordinate dish,  M.iii.226
a cook
an epithet of Bhīma
abandoning,  leaving
an ingredient or constituent of nature,  any of the three properties belonging to all created things
 (they are सत्व,  रजस् and तमस्),  R.iii.27,  Bg.xiv.5
an object of sense (they are शब्द,  स्पर्श,  रूप,  रस and गंध)
the chord of an arc (in Geometry)
the substitution of ए,  ओ,  अर् and अल् for इ,  उ,  ऋ and ऌ (short or long) (in gram.)
quality considered as one of the seven categories (पदार्थाः) of the Vaiśeshikas
 (according to them these qualities are 24 in number)
quality considered as a property of sentiment (in rhetoric) (गुण is thus defined by Mammata- ये रसस्यांगिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः K.Pr.viii. According to Danḍin,  Vāmana and some other writers,  Guṇas are properties of शब्द and अर्थ. They enumerate ten Guṇas under each of these heads. According to Mammata,  माधुर्यौजः प्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश K.Pr.viii.)
repetition,  multiplication (in this sense,  the word occurs generally at the end of compounds and is translatable by ‘fold, ’ ‘times, ’ e.g. आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस्तासां चतुर्गुणा । षड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः Chāṇakya.),  R.ii.25,  M.ii.85
property,  considered as the meaning of a class of words (in gram.,  and Mīmānsa)
 (according to grammarians,  the meaning of words is fourfold,  viz.,  जाति,  गुण,  क्रिया and द्रव्य
 गौः शुक्लश्चलो डित्थः are the instances given to illustrate these meanings)
a proper course of action (in politics)
 the proper courses of action for a king in foreign politics are- (1) संधि (alliance),  (2) विग्रह (war),  (3) यान (march),  (4) स्थान (halt),  (5) आसन (strategem),  (6) द्वैधीभाव (aid of other kings),  Sis.ii.26,  M.vii.160
need,  use,  (with an inst.)
efficacy,  good effect
the number ‘three’ (in math.).

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

३,  अग्नि,  अनल,  आज्यभुक्,  आज्याश,  उषर्बुध,  काल,  कृशानु,  कृष्णवर्त्मन्,  क्रम,  गुण,  गुप्ति,  जगत्,  ज्योति,  ज्वलन,  ज्वाल,  तपन,  तृतीय,  त्रय,  त्रिकटु,  त्रिकाल,  त्रिगत,  त्रिगुण,  त्रिजगत्,  त्रिनेत्र,  त्रिपदी,  त्रैत,  दह,  दहन,  दीप्ति,  द्युति,  धाम,  नेत्र,  पद,  पावक,  पुं,  पुर,  पुरुष,  पुष्कर,  ब्रह्मन्,  भुवन,  रत्न,  राम,  रुद्राक्ष,  रोहित,  लोक,  लोचन,  वचन,  वह्नि,  विक्रम,  विष्णु,  विष्णुक्रम,  वृत्त,  वैश्वानर,  शक्ति,  शिखा,  शिखिन्,  शिवनेत्र,  शूल,  सप्तार्चि,  सहोदर,  हरनयन,  हरनेत्र,  हव्यभुक्,  हव्यवाहन,  हव्याश,  हुतभुज्,  हुतवह,  हुताश,  हुताशन,  होतृ

Bopp

Latin

 गुण m. (r. गुण् q. v. s. अ nisi गुणयामि est Denominati-
vum a गुण)
1) qualitas,  praesertim bona qualitas,  vir-
tus. BH. 4. 13. 13. 19. 14. 5. 21. BR. 2. 15. IN. 4. 17.
2) ar-
cûs nervus. RAGH. 9. 54.
3) sertum. RAGH. 6. 83.
4) in
compositione cum numeralibus format multiplicativa,  e. c.
द्विगुण duplex,  त्रिगुण triplex,  शतगुण centuplex. UP.
12.: द्विगुणीभूतताप duplicatum ardorem habens (de
द्विगुणीभू v. gr. 653.)
 RAGH. 2. 25.: सप्त त्रिगुणानि
दिनानि septem triplices dies (Schol. एकविंशति दि-
नानि). Notetur constructio cum ablativo,  quâ in re hu-
jusmodi voces cum comparativis conveniunt,  e. c. MAH. 1.
1449.: इन्द्राच् छतगुणः शौर्ये in comparatione cum In-
dro (accuratius,  ab Indro incipienti) centuplex in fortitu-
dine,  i. e. Indro centies fortior. (Hib. gaoine «good-
ness,  honesty».)

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 guṇa, 
(1) m. (Skt. and Pali id.,  not recorded in this use),  advantage: Mv 〔i.155.7〕 (vs) kaṃ vā guṇaṃ karoti,  or what good does it do? what use is it?
(2) m. (= Pali guṇa),  cluster,  bouquet,  garland: LV 〔214.19〕 (vs) sugandhamālāṃ guṇapuṣpasaṃcayāṃ (acc. pl.),  bunches of flowers in clusters,  of garlanded flowers
 kaṇṭhe-guṇa,  see this
 mālā-guṇa-parikṣiptaḥ Mvy 〔9463〕. See also antraguṇa (in which guṇa may perhaps mean lit. garland,  chain,  i.e. of the intestines).

Indian Epigraphical Glossary

English

 guṇa (IE 7-1-2
 EI 15,  17,  25),  ‘three’
 rarely in late
records,  ‘six’.
(EI 8),  six in number.

Lanman

English

 guṇá,  m.
	—1. a single thread of a cord
a string
 esp. bow-string
	—2. quality
adscititious quality,  as distinguished from
the real nature (svabhāva,  ‘ingenium’), 
22^20
	—3. as philosophical technical term, 
one of the three pervading qualities of all
nature,  to wit,  sattva,  ‘goodness, ’ rajas, 
‘passion, ’ and tamas,  ‘darkness, ’ 66^8ff.
	—4. as specialization of mg 2,  a good quality, 
 virtue,  14,  12,  etc.
 excellence. [for
play on mgs 1 and 4,  see nirguṇa and
18^5.]

Kridanta Forms

Sanskrit

गुण (गु꣡ण꣡ चामन्त्रणे - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् =  गुणनम्
अनीयर् =  गुणनीयः - गुणनीया
ण्वुल् =  गुणकः - गुणिका
तुमुँन् =  गुणयितुम्
तव्य =  गुणयितव्यः - गुणयितव्या
तृच् =  गुणयिता - गुणयित्री
क्त्वा =  गुणयित्वा
ल्यप् =  प्रगुणय्य
क्तवतुँ =  गुणितवान् - गुणितवती
क्त =  गुणितः - गुणिता
शतृँ =  गुणयन् - गुणयन्ती
शानच् =  गुणयमानः - गुणयमाना

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  गुण्
मूलधातुः:
   गुण
धात्वर्थः:
  आमन्त्रणे
गणः:
  चुरादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  उभयपदी
रूपम्:
  गुणयति-ते

Abhyankara Grammar

English

गुण  (1) degree of a vowel
 vocalic degree,  the second out of the three degrees of a vowel viz. primary     degree,  guna degree and vrddhi degree e.g. इ,  ए and ऐ or उ,  ओ and औ. अ is given as a guna of अ
 but regarding अ also, three degrees can be stated अ,  अ and आ. In the Pratisakhya and Nirukta ए is called गुण or even गुणागम but no definiti6n is given 
 cf. गुणागमादेतन- भावि चेतन R.Pr.XI.6
शेवम् इति विभीषि- तगुणः। शेवमित्यपि भवति Nir.X.17: (2) the properties of phonetic elements or letters such as श्वास, नाद etc.: cf.R. Pr. Ch.XIII : (3) secondary,  sub- ordinate
cf. शेषः, अङ्गं,  गुणः इति समानार्थाः Durgācārya on Nir. I.12: (4) pro- perties residing in a substance just as whiteness,  etc. in a garment which are different from the sub- stance ( द्रव्य ). The word गुण is explained by quotations from ancient grammarians in the Maha bhasya as सत्वे निविशतेsपैति पृथग्जातिषु दृश्यते । अाघेयश्चाक्रियाजश्च सोSसत्त्वप्रकृतिर्गुणः ॥ अपर आह । उपैत्यन्यज्जहात्यन्यद् दृष्टो द्रव्यान्तरेष्वपि। वाचकः सर्वलिङ्गानां द्रव्यादन्यो गुणः स्मृतः 
 M. Bh. on IV.1.44
cf also शब्दस्पर्श- रूपरसगन्धा गुणास्ततोन्यद् द्रव्यम् , M.Bh.on V.1.119 (5) properties of letters like उदात्तत्व,  अनुदात्तत्व,  स्वरितत्व,  ह्र्स्व- त्व,  दीर्घत्व,  प्लुतत्व,  अानुनासिक्य etc.
 cf. भेदकत्वाद् गुणस्य । आनुनासिक्यं नाम गुणः M. Bh. on I.1.1.. Vart,  13: (6) determinant cf भवति बहुव्रीहौ तद्गुणसंवि- ज्ञानमपि M. Bh. on P. I. 1.27
 (7) technical term in Panini's grarn- mar standing for the vowels अ,  ए and ओ,  cf. अदेङ्गुणः P.I.1.2. For the various shades of the meaning of the word गुण,  see Mahabhasya on V.1.119. " गुणशब्दोयं बह्वर्थः । अस्त्येव समेष्ववयवेषु वर्तते ।...... चर्चागुणांश्च ।

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 गुण Bez. der Zahl drei
 vgl. 1. n). — Macht,  Jātakam. 17,  23.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  त्रिगुणः,  गुण,  गुणत्रयम्
noun
 
प्रकृत्यान्तर्गताः ताः तिस्रः वृत्तयः याः जीवेषु प्राप्यन्ते।
 "सत्त्व-रज-तमः इति त्रिगुणानां नामानि सन्ति।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

dkar po
१) अर्जुन २) अवदात ३) गुण ४) गौर ५) दूर्वा ६) धवल ७) पण्डित ८) पाण्डर ९) रुचक १०) शुक्र ११) शुक्ल १२) शुचि १३) शुभ्र १४) श्वेत १५) श्वेतक १६) सित १७)

khre shing
गुण

bsgyur ba
१) आवर्तन २) करोति ३) गुण ४) गुणित ५) परिणामन ६) परिवर्तन ७) ° वर्तिन् ८) विनिधाय ९) विपर्याय १०) विवर्तना ११)

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
पौरोगवः सूदाध्यक्षः सूदस्त्वौदनिको गुणः ॥ ७२२ ॥
भक्तकारः सूपकारः सूपारालिकबल्लवाः ।
-wordlist-
 
पौरोगव (पुं),  सूदाध्यक्ष (पुं),  सूद (पुं),  औदनिक (पुं),  गुण (पुं),  भक्तकार (पुं),  सूपकार (पुं),  सूप (पुं),  आरालिक (पुं),  वल्लव (पुं)

--source--
 
मौर्वी जीवा गुणो गव्या शिञ्जा बाणासनं द्रुणा ।
शिञ्जिनी ज्या च गोधा तु तलं ज्याघातवारणम् ॥ ७७६ ॥
-wordlist-
 
मौर्वी (स्त्री),  जीवा (स्त्री),  गुण (पुं),  गव्या (स्त्री),  शिञ्जा (स्त्री),  बाणासन (क्ली),  द्रुणा (स्त्री),  शिञ्जिनी (स्त्री),  ज्या (स्त्री),  गोधा (स्त्री),  तल (स्त्रीक्ली),  ज्याघातवारण (क्ली)

--source--
 
शुम्बं वराटको रज्जुः शुल्वं तन्त्री वटी गुणः ॥ ९२८ ॥
-wordlist-
 
शुम्ब (स्त्रीक्ली),  वराटक (पुं),  रज्जु (स्त्री),  शुल्व (क्ली),  तन्त्री (स्त्री),  वटी (स्त्री),  गुण (पुं)

--source--
 
गुणोपसर्जनोपाग्र्याण्यप्रधानेऽधमं पुनः ॥ १४४१ ॥
निकृष्टमणकं गर्ह्यमवद्यं काण्डकुत्सिते ।
अपकृष्टं प्रतिकृष्टं याप्यं रेफोऽवमं ब्रुवम् ॥ १४४२ ॥
खेटं पापमपशदं कुपूयं चेलमर्व च ।
-wordlist-
 
गुण (पुं),  उपसर्जन (क्ली),  उपाग्र्य (क्ली),  अप्रधान (क्ली),  अधम (वा),  निकृष्ट (वा),  अणक (वा),  गर्ह्य (वा),  अवद्य (वा),  काण्ड (वा),  कुत्सित (वा),  अपकृष्ट (वा),  प्रतिकृष्ट (वा),  याप्य (वा),  रेफ (पुं),  अवम (वा),  ब्रुव (वा),  खेट (वा),  पाप (वा),  अपशद (वा),  कुपूय (वा),  चेल (वा),  अर्वन् (वा)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

बाणासन
बाणासन,  द्रुणा,  मौर्वी,  ज्या,  सिञ्जिनी,  गुण,  जीवा
बाणासनं द्रुणा स्यान्मौर्वी ज्या सिञ्जिनी गुणो जीवा ॥ ४६४ ॥
verse 2.1.1.464
page 0053

शुल्वा
शुल्वा,  रज्जु,  वराट,  वट,  तन्त्री,  गुण
शुल्वा रज्जुर्वराटश्च वटस्तन्त्रीर्गुणः स्मृतः ।
verse 2.1.1.597
page 0067

रस
रस,  शृङ्गारादि,  लवणादि,  पारद,  राग,  निर्यास,  वीर्य,  गुण,  धातु,  विष,  घृतादि
शृङ्गारादिषु नवसु च लवणादिषु षट्सु पारदे रागे ।
निर्यासवीर्यगुणधातुविषघृतादौ रसः प्रोक्तः ॥ ८६१ ॥
verse 5.1.1.861
page 0098

गुण
गुण,  सत्त्वादि,  रूपादि,  शौर्यादि,  तन्तु,  सिञ्जिनी,  अप्रधान
सत्त्वादौ रूपादौ शौर्यादौ तन्तुषु प्रयोगज्ञाः ।
गुणशब्दं सिञ्जिन्यां प्रयोजयन्त्यप्रधानेऽपि ॥ ८६५ ॥
verse 5.1.1.865
page 0099

नाममाला

Sanskrit

मौर्वी,  जीवा,  गुण,  गव्या,  ज्या
मौर्वी जीवा गुणो गव्या ज्याऽलिर्भृङ्गः शिलीमुखः ।
भ्रमरः षट्पदो ज्ञेयो द्विरेफश्च मधुव्रतः ॥ ८२ ॥
verse 0.1.1.82
page 0042

माल्य,  माला,  गुण,  स्रज्
भूषणाभरणं रुच्यं माल्यं मालागुणस्रजः ।
verse 0.1.1.119
page 0060

पुराणम्

English

गुण / GUṆA. See under pattu (ten).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 गुण,  त् क मन्त्रणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (अदन्तचुरां-परं-सकं-सेट् ।) ह्रस्वी । मूर्द्धन्योपधः ।गुणयति । इति दुर्गादासः ॥

 गुणः,  पुं,
   (गुण्यते मन्त्र्यते मन्त्रणादिभिर्निश्चीयतेराजभिरितिशेषः । गुण मन्त्रणे + घञ् ।) षट्-प्रकारराजनीतिविशेषः । तद्यथा । सन्धिः १विग्रहः २ यानम् ३ आसनम् ४ द्वैधम् ५आश्रयः ६ ॥
 (यथा,  मनुः । ७ । १६० ।“सन्धिञ्च विग्रहञ्चैव यानमासनमेव च ।द्वैधीभावं संश्रयञ्च षड्गुणांश्चिन्तयेत् सदा ॥
”एते षड्गुणास्तु नीतिविदा राज्ञा कदा केनो-पायेन च प्रयोक्तव्यास्तद्विवरणादिकन्तु तत्रैव ।७ । १६१ । श्लोकमारभ्य द्रष्टव्यम् ॥
) धनुरा-कर्षणरज्जुः । छिला इति भाषा । (यथा, रघुवंशे । ९ । ५४ ।“अथ नभस्य इव त्रिदशायुधंकनकपिङ्गतडि द्गुणसंयुतम् ।धनुरधिज्यमनाधिरुपाददेनरवरो रवरोषितकेशरी ॥
”)तत्पर्य्यायः । मौर्व्वी २ ज्या ३ शिञ्जिनी ४शिञ्ज्या ५ ज्यावा ६ पतञ्चिका ७ । इति शब्द-रत्नावली ॥
 जीवा ८ । इति जटाधरः ॥
 रज्जुः ।(यथाह कश्चित् ।“गुणवन्तोऽपि सीदन्ति न गुणग्राहको यदि ।सगुणोऽपि पूर्णकुम्भो यथा कूपे निमज्जति ॥
”सूत्रम् । यथा,  आर्य्यासप्तशत्याम् । ३६९ ।“काञ्चीगुण इव पतितः स्थितैकरत्नः फणीस्फुरति ॥
”)सत्वरजस्तमांसि । (यथा,  भागवते । १ । २ । २३ ।“सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तै-र्युक्तः परः पुरुष एक इहास्य धत्ते ।स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति संज्ञाःश्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोर्नृणां स्युः ॥
”)शुक्लकृष्णरक्तपीतादिः । द्रव्याश्रितः । स तुशौर्य्यादिःरसगन्धादिश्च । इत्यमरः । ३ । ३ । ४६ ॥
तस्य लक्षणं यथा,  --“सत्त्वे निविशतेऽपैति पृथग् जातिषु दृश्यते ।आधेयश्चाक्रियाजश्च सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुणः ॥
”इति मुग्धबोधम् ॥
(अस्यार्थमाह दुर्गादासः ।“यः सत्त्वे द्रव्ये निविशते तदेवाश्रयतीत्यर्थः ।अपैति तस्मात् सत्त्वादपगच्छतीत्यर्थः ॥
 यथाश्यामता पूर्व्वमाम्रादिफलमुपगच्छति पश्चात्पक्वदशायां ततोऽपैति । पृथक् जातिषु दृश्यतेभिन्नेषु पदार्थेषु दृश्यते । यथा आम्रादिफले याश्यामता दृष्टा सा कदलीफलादिषु च दृश्यतेस गुणः स्यादित्यर्थः । ननु तर्हि उत्क्षेपणाव-क्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनानि पञ्चैव कर्म्मा-णीति उक्तकर्म्मस्वपि गुणत्वापत्तिः यदा द्रव्यंसक्रियं भवति तदा कर्म्म सत्त्वे निविशते यदाद्रव्यं निष्क्रियं भवति तदा कर्म्म सत्त्वादपैतिपृथग्जातिषु च दृश्यते यथा मनुष्येषु गमनादि-क्रिया दृश्यते तथा पश्वादिषु च दृश्यते अतःकर्म्मणो गुणत्वमपाकर्त्तुमाह आधेयश्चाक्रियाज-श्चेति । आधेय उत्पाद्यः यथा पक्वमृण्मय-पात्रेषु रक्ततागुणः सहि वह्निसंयोगादिनानिष्पाद्यते । अक्रियाज इति । क्रियाया जायते ।इति क्रियाजः । न क्रियाजोऽक्रियाजः नित्यइत्यर्थः । आकाशादिषु महत्त्वादिर्गुणः । ततश्चगुणस्य उत्पाद्यत्वमनुत्पाद्यत्वञ्च इति प्रकार-द्वयदर्शनतया कर्म्मणो गुणत्वं न स्यादिति ज्ञापि-तम् कर्म्मत्वं सर्व्वमेव उत्पाद्यमिति । एवञ्चेत्तर्हिद्रव्यमपि गुणोऽस्तु तत्रापि ह्येते धर्म्मा वर्त्तन्ते ।यथा तदपि द्रव्यमारम्भके अवयवद्रव्ये निविशतेततोऽपैति च यथा शरीरमवयवि तद्धि मस्तका-दिष्ववयवेषु समवेतं भवतीति तद्विनाशात् ततो-ऽपैति । पृथग्जातिषु पश्वादिषु च दृश्यते एवंद्रव्यस्य उत्पाद्यत्वमनुत्पाद्यत्वञ्चास्ति अवयविद्रव्यस्य उत्पाद्यत्वात् आकाशादेस्तु अनुत्-पाद्यत्वादिति । अत आह असत्त्वप्रकृतिरिति ।सत्त्वं द्रव्यं प्रकृतिःस्वभावः । सत्त्वं प्रकृतिर्यस्य ससत्त्वप्रकृतिः । न सत्त्वप्रकृतिरसत्त्वप्रकृतिः ॥
”)विशेषाधानहेतुः सिद्धो वस्तुधर्म्मः । शुक्लादयोहि गवादिकं स्वजातीयेभ्यः कृष्णगवादिभ्योव्यावर्त्तयन्तीति साहित्यदर्पणम् ॥
अपि च ।द्रव्यत्वव्यापकतावच्छेदकसत्त्वान्यजातिमत्त्वं तदर्थःतद्यथा । रूपम् १ रसः २ गन्धः ३ स्पर्शः ४संख्या ५ परिमाणम् ६ पृथक्त्वम् ७ संयोगः ८विभागः ९ परत्वम् १० अपरत्वम् ११ बुद्धिः १२सुखम् १३ दुःखम् १४ इच्छा १५ द्वेषः १६यत्नः १७ गुरुत्वम् १८ द्रवत्वम् १९ स्नेहः २०संस्कारः २१ धर्म्मः २२ अधर्म्मः २३ शब्दः २४ ।इति भाषापरिच्छेदः ॥
 (सात्त्विकनायकगुणायथा,  साहित्यदर्पणे । ३ । ५८ ।“शोभाविलासोमाधुर्य्यङ्गाम्भीर्य्यं ध्यैर्य्यतेजसी ।ललितौदार्य्यमित्यष्टौ सत्त्वजाः पौरुषागुणाः ॥
एतेषां विशेषविवरणन्तु तत्तच्छब्दे द्रष्टव्यम् ॥
)अप्रधानम् । सूदः । इन्द्रियम् । त्यागः । वटी ।इति मेदिनी ॥
 णे । १० ॥
 भीमसेनः । तन्तुः ।दोषान्यविशेषणम् । इति हेमचन्द्रः ॥
 विद्यादि ।इति विश्वः ॥
 (व्यञ्जनम् । यथा,  मनुः । ३ । २२६ ।“गुणांश्च सूपशाकाद्यान् पयोदधिघृतं मधु ।विन्यसेत् प्रयतःसम्यक् भूमावेव समाहितः ॥
”“गुणान् व्यञ्जनानि अन्नापेक्षयाऽप्राधान्यात्गुणयुक्तान् वा ।” इति तट्टीकायां कुल्लूकभट्टः ॥
आवृत्तिः । यथा,  महाभारते ।“आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस्तासां चतुर्गुणाः ।षड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः ॥
”)व्याकरणोक्तसंज्ञाविशेषः । यथा । इङोऽरले-ङ्णुः । अस्यार्थः । इ उ ॠ ऌ एषां स्थानेए ओ अर् अल् एते गुणसंज्ञा भवन्ति । इतिमुग्धबोधम् । काव्यगुणस्य लक्षणं यथा,  --ये रसस्याङ्गिनो धर्म्माः शौर्य्यादय इवात्मनः ।उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥
इति काव्यप्रकाशः ॥
तस्य भेदाः ।श्लेषः प्रसादः समता माधुर्य्यं सुकुमारता ।अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजःकान्तिसमाधयः ॥
इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दश गुणाः स्मृताः ॥
इति दण्डी ॥
माधुर्य्यौजःप्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश ॥
तस्य दशसंख्याभावे हेतुर्यथा,  --केचिदन्तर्भवन्त्येषु दोषत्यागात् परे श्रिताः ।अन्ये भजन्ति दोषत्वं कुत्रचिन्न ततो दश ॥
इति भरतमुनिः । स्मृत्युक्तगुणविशेषा उपवास-शब्दे द्रष्टव्याः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 गुण आमन्त्रणे आम्रेडने आवृत्ता इत्येकं अद० चु०
  उभ०
  सक०
 सेट् । गुणयति--ते अजुगुणत्--त । “गुण्यान्त्यमङ्कंगुणकेन हन्यात्” । “विषमे गच्छे व्येके गुणकःस्थाप्यः समेऽर्द्धिते वर्गः” “गुण्यः पृथग्वा गुणित-समेतः” लीला० । “वर्गेण वर्गं गुणयेत् भजेच्च” वीजग०

 गुण पु०
  गुण--भावे कर्त्तरि वा अच् । १ धनुषोमौर्व्याम्धनुराकर्षणदामनि,  २ रज्जुमात्रे,  “गुणवन्तीऽपि सी-दन्ति न गणग्राहको यदि । सगुणीऽपि पूणकुम्भोयथा कूपे निभज्जति” उद्भटः । ३ शौर्य्यादिधर्मे,  राज्ञां४ सन्धिविग्रहादिषु षट्सु साधनेषु,  “षड्गुणाःशक्तयान्तिस्रः” अमर । “षाड्गुण्यनुपयुञ्जते” इतिमावः । ५ ज्ञानविद्यादिषु,  “गुणा गुणानुबन्धिचादिति”रघुः । सांख्यतते पुरुषोपभोगोपकरणभूतत्वात् तद्बन्धनो-पयोगित्वाच्च सत्वरजस्तमआदिषु ६ पदार्थेषु । “प्रकृते-र्गुणसमूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु” गीता । ७ अप्र-धाने,  “षष्ठीं कुर्य्यात्तदा गुणे” भर्त्तृहरिः । तद्-म णसंविज्ञानबहुयोहिः । न्यायमते ८ रूपादिषु चतुर्विं-शतिपार्थेषु “सत्वे निविशतेऽपैति पृथग्जातिषुदृश्यते । आधेयश्चाक्रियाजश्च सोऽसत्वप्रकृतिर्गुणः”भाव्योक्ते द्रव्यसात्राश्रिते द्रव्यभिन्ने उत्पाद्यानुपाद्यता-समानाधिंकरणे सिद्धरूपे ९ वस्तुधर्मे,  “अदेङ्गुणः” पा०परिभाषिते १० अकारे ११ एकारे १२ ओकारे च “दुषधा-तोरिवास्माकं दोषसम्पत्तये गुणः” उद्भटः । अलङ्कारोक्तेषु१३ माधुर्य्यादिषु,  “तददोषौ शब्दार्थौ सगुणावनलङ्कृतो पुनः क्वापि” काव्यप० । “निर्दोषं गुण-वत् काव्यमलङ्कारैरलङ्कृतम्” सा० द० । १४ आवृत्तौ, “विधियज्ञाज्जपयज्ञो विशिष्टो दशमिर्गुणेः” मनुः । १५ उ-त्कर्षे,  । १६ विशेषणे “समासतद्धितकृतां यत्किञ्चिदुप-दर्शकम् । प्रधानगुणभावे च तत्र दृष्टो विपर्ष्ययः” सा-काङ्क्षापयवं भेदे,  परानाकाङ्क्षशब्दकम् । क्रियाप्रधानमे-कार्थं सगुणं वाक्यमुच्यते” हरिः । सगुणं सविशेषणंक्रियान्वयिकरणादिविशेषणसहितमित्यर्थः । १७ अप्रधान-धर्मभेदे तेजोबलवीर्य्यैश्वर्यवैराग्यादिशक्त्यादौसं हि परा-श्रितत्वादप्रधानभूतः “उपैत्यन्यज्जहात्यन्यत् दृष्टोद्रव्यान्त-एष्वपि । वाचकः सर्वलिङ्गानां द्रव्यादन्योगुणः स्मृतः”इत्युक्तलक्षणे १८ धर्मभेदे च देशकालज्ञतादिषु चतुर्दसु१९ धर्मभेदेषु ते च “देशकालज्ञता १ दार्द्यं २ सर्वक्लेशसहि-ष्णुता ३ । सर्वविज्ञानता ४ दाक्ष्य ५ मोजः ६ संवृत-मन्त्रता ७ । अविसंवादिता ८ शौर्य ९ शक्तिज्ञत्वं १० कृत-ज्ञता ११ । शरणागतवात्सल्य १२ ममर्षित्व १३ मचापलम् १४ ।एते चतुर्दशगुणाः प्रोक्ताः शास्त्रेषु सूरिभिः” इत्युक्ताः ।“दया सर्वभूतेषु १,  क्षान्तिः २ अनसूया ३ शौचम् ४ अना-यासः ५ मङ्गलम् ६ अकार्पण्यम् ७ अस्पृहा ८ इति” ।२० गौतमोक्तधर्मभेदे । २१ सूदे २२ इन्द्रिये २३ त्यागे २४ वट्याम्मेदि० । दोषान्यधर्मे २५ विद्यादौ मुमुक्षासाधने २६ विवे-कवैराग्यसुश्रूषादौ च । “प्रक्षीणदोषाय गुणान्विताय”वेदान्तसा० । प्रधाननिर्वाहके २७ अङ्गे । “गुणानाञ्च प-रार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात् स्यात्” जैमि० । तिथिनक्षत्र-वारादिसाधनं पुण्यपापयोः प्रधानगुणभावेन सात-न्त्र्येण न ते क्षमाः” “शब्दात्तु तदुवस्थानमुपादेये गुणोभवेत्” भट्टका० । २८ सादृस्यादिवस्तुधर्म च । “लक्ष्य-माणगुणैर्योगात् वृत्तोरष्टा तु गौणता” काव्यप्र० ।२९ वस्तुधर्ममात्रे “गुणः प्रधानसंस्कारः प्रधानं प्रति-पद्यते” काव्यप० । “सतो गुणान्तराधनं प्रतियत्नः”सि० कौ० । “गन्धं स्पर्शोरसो रूपं शब्दश्चेति गुणाःस्मृताः । तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरामिहितान्गुणान्” भा शा० १८४ अ० । गन्धरूपगुणस्य “गु-णादिर्निर्गुणक्रिय” इत्युक्तेः प्रसिद्धगुणशून्यत्वात्धर्ममात्रपरता “निर्गुणं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यंनिरञ्जनत्वं इत्यादिश्रुतौ गुणशब्दस्य धर्ममात्रपर-त्वम् । “ब्रह्मत् ब्रह्मण्यनिर्दिश्ये निर्गुणे गुणवृत्तयः ।कथं चरन्ति श्रुतयः” माग० १० । ८७ अ० ।३० दूर्वायाम् स्त्री राजनि० तस्या बहुतन्तुमत्त्वात्तथा-वर्ण्णोत्पत्त्यनन्तरभाविषु शिक्षोक्तेषु ३१ विवारादिषु बाह्य-प्रयत्नेषुपु०  “वर्णाभिव्यक्त्यनन्तरभाविनस्तु आन्तरतम्यपरी-क्षोपयुक्ताः कण्ठविवरविकाशादेरास्यबहिर्भागावच्छिन्नस्यकार्य्यस्य जनका यत्ना गुणशब्देनोच्यत्ते” शब्देन्दुशे-खरः । बाह्यप्रयत्नाश्च एकादशघा विवारसवार-श्वासतादघोषाघोषाल्पप्राणमहाप्राणाः उदात्तादयश्चत्रयःस्वराः । “स्थानेऽन्तरतमः” पा० । “तुल्यास्यप्रयत्नंसवर्णमिति” पा० । “सादृश्यञ्च स्थानतो वर्णतः गुणतःप्रमाणतश्च” तत्र गुणतः (बाह्यप्रयत्नात्) यथा । नादवतोघोषवतो महाप्राणस्य संवृतकण्ठस्थस्य हकारस्य स-दृशस्तादृश एव थकारः” । सुश्रुतोक्ते ३२ अष्टविधवीर्य्येच । “केचिदाहुरष्टविधं वीर्य्यम् उष्णं शीतं स्निग्धंरूक्षं विशदं पिच्छितं मृदु तीक्ष्णञ्च” सुश्रुते विभज्य “वीर्य्य-संज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्रव्याश्रयाः स्मृताः” इति तेषांगुणत्वमुक्तम् । गुण--कर्मणि अच् । ३३ गुणिते ।“आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस्तासां चतुर्गुणा ।षड्गुणोव्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः चाण० ।वैद्यकोक्तद्रव्यगुणाश्चभावप्र० गुणग्रन्थे दृश्यास्तच्छवदेव ते प्रायेण उक्ता वक्ष्यन्ते च ३४ भीमसेने हेम० ३५ त्रित्व-संख्यायाञ्च सत्वे निविशते इत्यस्यायमर्थः । सत्वं द्रव्यम् ।सत्व एव निविशते इति सावधारणम् । तेन स त्ताव्यावर्त्त्यते । सत्ता हि न केवलं द्रव्ये वर्त्ततेकिन्तु द्रव्यगुणकर्मसु । ननु द्रव्य एव द्रव्यत्वं वर्त्ततेइति तत्रातिव्याप्तिरतआह अपैतीति असम्बन्धोभवतीत्यर्थः अर्थात् द्रव्ये यथा पीततायां जातायांफलादेर्नीलतापैति नैवं द्रव्यत्वं द्रव्यादपैति । एव-मपि गोत्वं गोषु वर्त्तते अश्वादावसम्बद्धम् तत्राति-व्याप्तिरतआह पृथग्जातिषु दृश्यत इति । गोत्रंहि द्रव्यत्वावान्तरनानाजातिषु न दृश्यते गुणस्तु दृश्यतेयथा अभ्रे नीलता दृष्टा तृणादिष्वपि सा दृश्यते । तेनपूर्व्वार्द्धेन सकलजातेर्व्यवच्छेदः । एवं तर्हि कर्म द्रव्येवर्त्तते ततोऽपैति,  पृथग् जातिषु दृश्यते चेति तत्राति-व्याप्तिरतआह आधेयश्चाक्रियाजश्चेति । उत्पाद्यानुत्-पाद्यतासमानाधिकरणजातिमान् इत्यर्थः । तत्रोत्पाद्योयथा घटादेः पाकजो रूपादिः । अक्रियाजः अनुत्पाद्योयथा आकाशादेर्महत्त्वादिः । क्रिया तु सर्वाप्युत्पाद्यैवन क्वापि नित्येति तस्या नित्यत्वसामानाधिकरण्या-भावात् गुणत्वामावः । एवमपि द्रव्यस्य गुणत्वापत्तिःअवयविद्रव्यं हि अवयवद्रव्येषु निविशते,  असमवा-यिकारणसंयोगनिवृत्तौ च स्वयं विनाशात्ततोऽपैति भि-न्नजातीयेषु च हस्तपादादिषु दृश्यते । तच्च द्विविधं भ-वति नित्यानित्यभेदेन निरवयवस्यात्मपरमाण्वादेर्नित्य-त्वादवयविद्रव्यस्य तु घटादेरनित्त्यत्वादतआह असत्व-प्रकृतिरिति । अद्रव्यस्बभावः द्रव्यभिन्न इति यावत् ।वैशेषिकमतप्रसिद्धगुणभेदलक्षणादिकं कणादसूत्रवृत्त्यो-रुक्तं यथा“रूपरसगन्धस्पर्शाः सङ्ख्याः परिमाणानि पृथकत्वंसयोगविभागौ परत्वापरत्वे बुद्धयः सुखदुःखे इच्छाद्वेषौप्रयत्नाश्च गुणाः” १ । ७ सू० ।“गुणत्येन रूपेण गुणानां सर्वद्रव्याश्रितत्वं द्रव्याभिव्य-ङ्ग्यत्वं द्रव्याभिव्यञ्जकत्वञ्चेति द्रव्यानन्तरं गुणानामुद्देशंविभागञ्चाह रूपेत्यादि चकारेण गुरुत्वद्रवत्वस्नेहसंस्कार-धर्म्माधर्मशब्दान् समुच्चिनोति ते हि प्रसिद्धगुणभावा एवेतिकण्ठतो नोक्ताः । गुणत्वञ्चामीषां यथास्थानं लक्षणतःस्वरूपतश्च वक्ष्यति तत्र रूपरसगन्धस्पर्शानां समानकालीनरूपरसगन्धस्पर्शसामानाधिकरण्यं नास्तीति सूचनार्थंसमासः । सङ्ख्यापरिमाणयोस्तु समानकालीनसङ्ख्यपरिमाणसामानाधिकरण्यसूचनायासमासो बहुवचन-निर्देशश्च यद्यप्येकत्वसमाधिकरणं नैकत्वान्तरं न वामहत्त्वदीर्घत्वसमानाधिकरणं महत्त्वदीर्घत्वान्तरं तथापिद्वित्वादीनामन्योऽन्यं सामानाधिकरण्यं महत्त्वदीर्घत्वादीनाञ्च विजातीयपरिमाणयोः सामानाधिकरण्यमस्त्येव ।पृथक्त्वञ्च यद्यपि द्विपृथक्त्वादिसमानाधिकरणं,  तेनसङ्ख्यावद्बहुत्वेनैव निर्द्देष्टुमर्हति तथाप्यवधिव्यङ्ग्यत्व-लक्षणं सङ्ख्यातो वैधर्म्यं सूचयितुमेकवचननिर्द्देशः ।संयोगविभागयोर्द्वयोरप्येककर्मजन्यत्वसूचनाय द्विवचनं, परत्वापरत्वयोरन्योन्याश्रयनिरूप्यतया दिक्काललिङ्गत्व-विशेषसूचनाय च द्विवचनं,  बुद्धीनां विद्यादिभेदेनसाङ्ख्याभिमतैकमात्रबुद्धिनिराकरणसूचनाय बहुवचनं, सुखदुःखयोर्द्वयोरपि भोगत्वावच्छेद्यैककार्य्यजनकत्वम्अविशेषेण चादृष्टोन्नायकत्वं सुखस्यापि दुःखत्वेन भाव-नञ्च ख्यापयितुं द्विवचनम् । इच्छाद्वेषयोर्द्वयोरपि प्रवृत्तिंप्रति कारणत्वसूचनाय द्विवचनं प्रयत्नानां विहितनिषि-द्धगोचराणां दशविधानां पुण्यहेतुत्वं,  दशविधानाञ्च पाप-हेतुत्वमभिसन्धाय बहुवचनमित्युन्नेयम् । यद्वा रूप-रसगन्धस्पर्शानां मौतिकेन्द्रियव्यवस्थाहेतुत्वज्ञापनार्थंपाकजप्रक्रियाव्यवस्थापनार्थं वा ते समस्योक्ताः सङ्ख्यायांद्वित्वबहुत्वादौ विप्रतिपत्तिरिति तन्निराकरणसूचनार्थंबहुत्वेनाभिधानं पृथक्त्वे तु सङ्ख्याबहुत्वेनैवास्यापिबहुत्वमिति सूचनायावधिज्ञानव्यञ्जनीयत्वं सङ्ख्यातोवैधर्म्म्यमिति सूचनाय च पृथगभिधानम् । परिमाणे तुदीर्घत्वह्रस्वत्वादिविप्रतिपत्तिनिरासाय बहुवचनम् । संयोगविभागयोरन्योन्यविरोधज्ञापनाय द्विवचनं,  परत्वापरत्व-योर्दैशिककालिकभेदेन भिन्नजातीत्वसम्भवेन चतुष्ट्वापत्तौगुणविभागो न्यूनः स्यात् इति तत्रापि द्विवचनमित्या-द्युन्नेयम्” उप० वृत्तिः ।“द्रव्याश्रय्यगुणवान् संयोगविभागेष्वकारणमनपेक्ष इतिगुणलक्षणम्” १ । ८ सू०“द्रव्यमाश्रयितुं शीलमस्येति द्रव्याश्रयी एतच्च द्रव्येऽपिगतमत आह अगुणवानिति तथापि कर्मण्यतिव्याप्तिरि-त्यत आह संयोगविभागेष्वकारणं तथापि संयोगविभाग-धर्माधर्मेश्वरज्ञानादीनामसङ्ग्रहःस्यादत उक्तमनपेक्ष इतिअत्रानपेक्ष इत्यनन्तरं गुण इति पूरणीयं संयोगविभा-गेष्वनपेक्षः सन् कांरणं यो न भवति स गुण इत्यर्थः ।संयोगविभागादीनां संयोगविभागौ प्रति सापेक्षत्वात्नित्यवृत्तिनित्यवृत्तिसत्तासाक्षाद्व्याप्यजातिमत्त्वं गुणत्वं सं-योगविभागौ मिलितौ प्रति समवायिकारणत्वासमवायिका-रणत्वरहिते सामान्यवति यत् कारणत्वं तद्गुणत्वाभिव्य-ञ्जकं,  संयोगविभागयोः प्रत्येकमेव संयोगविभागकारण-कत्वं न मिलितयोः,  धर्माधर्मेश्वरज्ञानादोनां द्वयोर्निमित्त-कारणत्वमात्रं न समवायिकारणत्वं नाप्यसमवायिका-रणत्वमिति तेषां संग्रहः,  यद्वा संयोगविभागसमवायित्वा-समवायिकारणत्वशून्यत्वं सामान्यसमानाधिकरणं गुण-त्वव्यञ्जकं सामान्यवत्त्वे सति कर्मान्यत्वे च सत्यगुणवत्त्व-मेव वा गुणलक्षणम् ॥
” उप० वृत्तिः“नित्यवृत्तिनित्यवृत्तिसत्तासाक्षाद्व्याप्यजातिमत्त्वं गुणत्वंसमवायिकारणावृत्तिनित्यवृत्तिसत्तासाक्षाद्व्याप्यजातिमत्त्वंवा असमवायिकारणवृत्तिनित्यवृत्तिसत्तासाक्षाद्व्याप्यजाति-मत्त्वं वा कार्य्यासमानाधिकरणकर्मावृत्तिजातिमत्त्वं वा”तत्रेवीक्तम् । कर्म्मत्वजातेः सत्तासाक्षाद्व्याप्यत्वेऽपि नि-त्यवृत्तित्वाभावात् द्रव्यत्वजातेस्तथात्वेऽपि नित्यवृत्तिनित्यवृत्तित्वाभावान्नातिव्याप्तिः गुणत्वजातेस्तु नित्येष्वा-त्मादिषु वर्त्तमाने नित्ये महत्त्वादौ सत्त्वात् तामादायलक्षणसमन्वयः । व्याप्तिश्च भेदगर्भा बोध्या । तेन स-त्ताव्याप्यत्वस्य स्वस्मिन्नपि सत्त्वेन तामादाय न द्रव्यकर्मणोरतिव्याप्तिः ।“तेषां मूर्त्तामूर्त्तगुणत्वादिभेदः भाषायामुक्तो यथा ।“रूपं रसः स्पर्शगन्धौ परत्वमपरत्वकम् । द्रवोगुरुत्वं स्नेहश्च वेगो मूर्त्तगुणा अमी । धर्म्माधर्म्मौभावना च शब्दो बुद्ध्यादयोऽपि च । एतेऽमूर्त्तगुणाःसर्वे विद्वद्भिः परिकीर्त्तिताः । संख्यादिश्च विभागान्तउभयेषां गुणी मतः । संयोगश्च विभागश्च संख्याद्वित्वादिकास्तथा । द्विपृथक्त्वादयस्तद्वदेतेऽनेकाश्रितागुणाः । अतः शेषा गुणाः सर्व्वे मता एकैकवृत्तयः ।बुद्ध्यादिषट्कं स्पर्शान्ताः स्नेहः सांसिद्धिको द्रवः ।अदृष्टभावनाशब्दा अमी वैशेषिका गुणाः । संख्या-दिरपरत्वान्तो द्रवोऽसांसिद्धिकस्तथा । गुरुत्ववेगौसामान्यगुणा एते प्रकीर्त्तिताः । संख्यादिरपरत्वान्तोद्रवत्वं स्नेह एव च । एते तु द्वीन्द्रियग्राह्या अथस्पर्शान्तशब्दकाः । बाह्यैकैकेन्द्रियग्राह्या,  गुरुत्वादृष्ट-भावनाः । अतीन्द्रिया,  विभूनान्तु ये स्युर्वैशेषिकागुणाः । अकारणगुणोत्पन्ना एते तु परिकीर्त्तिताः ।अपाकजास्तु स्पर्शान्ता द्रवत्वञ्च तथःविधम् । स्नेह-वेगगुरुत्वैकपृथक्त्वपरिमाणकम् । स्थितिस्थापक इत्येतेस्युःकारणगुणोद्भवाः । सयोगश्च विभागश्च वेगश्चैतेतु कर्म्मजाः । स्पर्शान्तपरिमाणैकपृथक्त्वस्नेहशब्दके ।भवेदसमवायित्व,  मथ वैशेषिके गुणे । आत्मनः स्यान्नि-मित्तत्व,  मुष्णस्पर्शगुरुत्वयोः । वेगेऽपि च द्रवत्वे चसंयोगादिद्वये तथा । द्विधैव कारणत्वं,  स्यादथ प्रादे-शिको भवेत् । वैशेषिको विभुगुणः संयोगादिद्वयंतथा” ।एते च गुणाः द्रव्यभिन्ना गन्धशब्दे २५२४ पृ० दर्शिते उप-स्करवृत्तिवाक्ये स्पष्टमुक्ताः । तद्भिन्ना अपि ते द्रव्याधीनाइति वैशेषिकादय आहुः । वैदान्तिकादयस्तु द्रव्याभिन्ना एवगुणा इति मन्यन्ते यथाह शा० भा० “वैशेषिकास्तन्त्रार्थ-भूतान् षट् पदार्थान् द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवा-याख्यानत्यन्तभिन्नान् भिन्नलक्षणानभ्युपगच्छन्ति यथामनुष्योऽश्वः शश इति । तथात्वमभ्युपगम्य तद्विरुद्धंद्रव्याधीनत्वं शेषाणामभ्युपगच्छन्ति । तन्नोपपद्यते कथंयथाहि लोके शशकुशपलाशप्रभृतीनामत्यन्तभिन्नानां सतांनैवेतरेतराधीनत्वं भवति एवं द्रव्यादीनामप्यत्यन्तभिन्नानांनैव द्रव्याधीनत्वं गुणादीनां भवितुमर्हति । अथ चभवति द्रव्याधीनत्वं गुणादीनाम् । ततो द्रव्यभावेभावात् द्रव्याभावे चाभावात् द्रव्यमेव सेस्थानादिभेदाद-नेकशब्दप्रत्ययभाग् भवति । यथा देवदत्त एकएव सन्नबस्था-न्तरयोगादनेकशब्दप्रत्ययभाग् भवति तद्वत् तथासतिसाङ्ख्यसिद्धान्तप्रसङ्गः स्वसिद्धान्तविरोधश्चापद्येयाताम् ।नन्व्यग्नेरन्यस्यापि सतीधूमस्याग्न्यधीनत्वं दृश्यते,  सत्यंदृश्यते भेदप्रतीतेस्तु तत्राग्निधूमयोरन्यत्वं निश्चीयते इहतु शुक्लःकम्बलोरोहिणी धेनुर्नीलमुत्पलमिति द्रव्यस्यैवतस्य तस्य तेन विशेषेण प्रतीयमानत्वान्नैव द्रव्यगुणयो-रग्निधूमयोरिव भेदप्रतीतिरस्ति ।” इतःपरं भाष्यम्अयुतसिद्धशब्दे ३४५ पृ० दर्शितम् । तत्र च द्रव्याभि-न्नत्वं गुणादीनामुक्तम् ।सां० प्रव० भा० समवायनिराकरणेणैव गुणादीनां द्रव्या-भिन्नत्वमुक्तं यथा“कादाचित्कविभागे सत्येव सम्बन्धः सिध्यतिअन्यथा वक्ष्यमाणरीत्या स्वरूपेणैवोपपत्तौ सम्बन्ध-कल्पनानवकाशात् । स च कादाचित्को विभागो नसम्बन्धनित्यत्वे सम्भवति । अतः सम्बन्धग्राहकप्रमाणे-नैव बाधान्न नित्यः सम्बन्धः । नन्वेवं नित्ययोर्गुणगु-णिनोर्नित्यः समवायो नोपपद्येत तत्राह” सा० भा०“न समवायोऽस्ति प्रमाणाभावात्” सा० सू० ।” ननुवैशिष्ट्यप्रत्यक्षं विशिष्टबुद्ध्यन्यथानुपपत्तिश्च प्रमाणंतत्राह” भा० । “उभयत्राप्यन्यथासिद्धेर्नप्रत्यक्षमनुमानंवा” सू० । “उभयत्रापि वैशिष्ट्यप्रत्यक्षे तदनुमाने चस्वरूपेणैवान्यथासिद्धेर्न तदुभयं समवाये प्रमाणमि-त्यर्थः । अयं भावः । यथा समवायवैशिष्ट्यबुद्धिःतत्स्वरूपेणैवेष्यतेऽनवस्थामयादिति तत्र प्रत्यक्षानुमानेअन्यथासिद्धे । एवं गुणगुणिप्रभृतीनां विशिष्टबुद्धिरपिगुणादिस्वरूपेणैवेष्यताम् । अतस्तत्रापि प्रत्यक्षानुमानेअन्यथासिद्धे इति । नन्वेवं संयोगोऽपि न सिद्ध्यति भूत-लादौ घटादिप्रत्ययस्यापि स्वरूपेणैवान्यथासिद्धेरितिचेन्न वियोगकालेऽपि भूतलघटयोः स्वरूपतादवस्थ्येनविशिष्टबुद्धिप्रसङ्गात् । समवायस्थले च समवेतस्यकदापि स्वाश्रयवियोगी नास्तीति नायं दोषः । कश्चित्तु तादात्म्यसम्बन्धेनात्र समवायस्यान्यथासिद्धिमाहतन्न शब्दमात्रभेदात् । तादात्म्यं ह्यत्र नानन्यत्वंवक्तव्यम् गुणवियोगेऽपि गुणिसत्त्वात् वैशिष्ट्या-प्रत्ययाच्च । किन्तु भेदाभेदबुद्धिनियामकः सम्बन्धविशेषएवागत्या वक्तव्यः । तथाच तस्य समवाय इति वातादात्म्यमिति वा नाममात्रं भिन्नम् सम्बन्धिद्वयाति-रिक्तः सम्बन्धस्तु सिद्ध एवेति । यदि च तादात्म्यंस्वरूपमेवोच्यते तदास्माभिरपि तदेवोक्तमिति शब्दमात्र-भेद इति” ।“सङ्केतो गृह्यते जातौ गुणद्रव्यक्रियासु च” इत्युक्तेःशुक्लादिशब्दानां शुक्लादयो गुणा शक्यताबच्छेदकाभवन्ति शुक्लादयो हि सिद्धवस्तुधर्मा गवादिकं सजाती-येभ्यो व्यवच्छिन्दन्ति इति तेषां तत्पदप्रवृत्तिनिमित्तत्वम् ।साङ्ख्यमते सत्वादयो गुणाद्रव्यात्मकाः सूक्ष्मभूतोपादा-नत्वात् तेषाञ्च पुरुषभोगसाधनत्वेनाङ्गत्वात् तथात्वंयथाह शा० प्र० भा० ।“सत्वादीनि द्रव्याणि न वैशेषिकादिमतसिद्धा गुणाःसंयोगविभागवत्त्वात् लघुत्वचलत्वगुरुत्वादिधर्मकत्वाच्च ।तेष्वत्र शास्त्रे श्रुत्यादौ च गुणशब्दः पुरुषोपकरणत्वात्पुरुषपशुबन्धनत्रिगुणात्मकमहदादिरज्जुनिर्मातृत्वाच्च प्र-युज्यते” ।राज्ञां नीत्यङ्गानि सन्ध्यादयश्च षट् यथा“सन्धिविग्रहयानानि स्थानमासनमेव च । द्वैधीभावश्चविज्ञेयाः षड्गुणा नीतिवेदिनामिति” । रसाङ्गगुणाश्च“ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयी गुणाः इत्युपक्रमे “श्लेषः १प्रसादः २ समता ३ माधुर्य्यं ४ सुकुमारता ५ । अर्थव्यक्ति ६रुदारत्व ७ मोजः ८ कान्ति ९ समाधयः १० । इति वैद-र्भीमार्गस्य प्राणा दश गुणाः स्मृताः” अन्यमतप्रसिद्धान्दश गुणानुक्त्वा तेषां त्रिष्वेवान्तर्भावात् गुणत्रैविध्य-माह स्म काव्यप० “माधुर्य्यौजः प्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुन-र्दश । केचिदन्तर्भवन्त्येषु दोषत्यागात् परे श्रिताः । अन्येभजन्ति दोषत्वं कुत्रचिन्न ततो दश” । काव्यप्र० ।

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“गुण आमन्त्रणे”@} 2 अदन्तः। 
 गुणकः-णिका,  जुगुणयिषकः-षिका,  3 गुणयन्-न्ती,  जुगुणयिषन्-न्ती
   इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिकादन्तकुणयतिवत् 4 ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (४०३)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१८९५। सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  [[B। ‘स्वामात्यान् कुणयन् भटांश्च गुणयन् नॄणां मुदं स्तेनयन्।।’ धा। का। ३-५७।]]
 04 =>
  (२१६)

Capeller

German

 गुण॑ m.
  Faden,  Schnur,  Strick,  Bogensehne, 
Saite,  Bestandteil,  Multiplicator
(°— fach,  fältig),  Art,  Unterabteilung
(bes. der Politik),  Nebensache
 ent=
fernteres Object (g.)
 Eigentümlichkeit, 
Eigenschaft
 die (fünf) Haupteigenschaften
o. die (drei) Grundeigenschaften
(ph.) Tugend,  Vorzug,  hoher Grad
äußere Articulation,  erste Steigerung, 
der Vocale (g.). Abstr.
°ता f.
 
°त्व n.
 

Burnouf

French

 गुण गुण m.
  qualité,  propriété,  attribut,  mode:
qualités de l'âme,  de l'esprit ou du cœur,  bonnes ou mauvaises
propriétés ou modes sensibles des objets matériels.
		 qqf.  vertu, 
bonne qualité.
		 Les 3 qualités [ou états de l'intelligence dans ses
rapports avec la réalité] à savoir: सत्त्व,  रजस्,  तमस्।
Qualité du son,  caractère qu'il revêt dans la prononciation,  tg.
		 Corde
 corde d'un arc
		 guirlande.
		 Cuisinier
		 surn.  de
Bhīma qui faisait cuire les aliments des Pāṇḍus pendant leur exil.
	-- गुणा f.
  plante dont on fait des cordes d'arc,  cf. 
मूर्वा।
 À la fin des composés,  गुण produit des multiples: त्रिगुण
le triple,  शतगुण le centuple,  द्विगुणीभूल devenu
double,  doublé,  etc.
गुणकर्मविभाग a. qui distingue l'acte et l'attribut. -- S.
m.
  distinction de l'acte et de l'attribut.
गुणकार m.
  (कृ) surnom de Bhīma.
गुणग्राहिन् a. (ग्रह्) qui apprécie les qualités.
गुणतस् adv. (sfx. तस्) d'après les qualités.
गुणत्रय n.
  les 3 qualités,  cf.  गुण।
गुणत्व n.
  qualité,  état,  manière d'être [au sens
abstrait].
गुणधर्म m.
  condition qui suit la qualité,  par ex. la
clémence qui est la condition de la royauté.
		 Condition d'un être
sujet aux 3 qualités.
गुणनिका et गुणनी f.
  examen,  collationnement ou
correction d'un texte des écritures.
		 Examen critique d'une ch.
Prologue d'un drame.
गुणनीय m.
  pratique de la critique des textes sacrés,  etc.
गुणभेदतस् adv. (भिद्
 sfx. तस्) selon la diversité
des qualités ou modes.
गुणभोक्तृ m.
  (भुज्) celui qui perçoit les modes
sensibles des ch.
गुणभ्रंश m.
  perte des bonnes qualités.
गुणमय a. de la nature des 3 qualités. ou des modes des
choses: गुणमयी माया la magie ou illusion produite par les
manières d'être des objets.
गुणलयनी f.
  (ली
 sfx. अन) tente fixée avec des
cordes.
गुणवत् a. (sfx. वत्) qui a des qualités
 doué de vertus.
गुणवृक्षक m.
  mât avec des cordages.
गुणसङ्ख्यान n.
  la théorie des 3 qualités.
गुणसङ्ग m.
  (सज्ज्) attachement aux qualités sensibles
des choses.
गुणसागर m.
  m à m.
  la mer des modes,  c-à-d. Brahmā ou
le Buddha. -- Adjt. doué de toutes les qualités.
गुणाकर m.
  (आकर) la mine des qualités,  c-à-d. le
Buddha. -- Adjt. doué de toutes les qualités.
गुणातीत a. (अति
 इ) qui a franchi les 3 qualités,  qui
s'en est affranchi.
गुणान्वित a. (अनु
 इ) enveloppé par les qualités,  caché
sous les modes des choses.

Stchoupak

French

 गुण-
 m.
  fil,  corde,  corde de l'arc,  d'un instrument de musique 
qualité,  attribut,  propriété (v. सत्त्व- रजस्- तमस्-) 
 bonne
qualité,  vertu,  mérite 
 espèce,  catégorie (not. procédé de politique) 
élément secondaire 
 plat accessoire,  sauce,  condiment 
 gramm.  degré fort
d'une voyelle 
 ifc. qqf.  (tant de) fois (plus) 
 -तस् selon la qualité, 
selon les mérites 
 -ता- f.
  subordination 
 -त्व- nt. fait de servir
de corde (de l'arc),  état de corde 
 -मय- -ई- a. en fil 
 doué de
qualités,  de mérites,  résultant de la qualité déterminante 
 -वन्त्- a.
muni d'une corde 
 doué de qualités,  vertueux,  excellent (-वत्तर-
compar. meilleur 
 -वत्ता- f.
  excellence) 
 -ई-भूत- a. v.
subordonné à,  secondaire.
°कार- m.
  n.
  de Bhīmasena.
°कृत्य- nt. fonction de la corde de l'arc.
°केशी- f.
  fille de Mātali,  cocher d'Indra.
°गण- m.
  ensemble ou grand nombre de bonnes qualités.
°गुरु- a. respecté pour ses qualités.
°गृध्नु- a. avide de bonnes qualités.
°गृह्य- a. attaché à la vertu.
°ग्रहण- nt. fait de reconnaître les mérites.
°ग्राम- m.
  collection de mérites,  de qualités.
°ग्राहिन्- a. qui reconnaît les mérites.
°घातिन्- a. détracteur des mérites,  envieux.
°चन्द्र- m.
  n.
  d'un homme.
°ज्ञ- a. °ज्ञात- a. v. = {%grāhin- 
 °jñatā- %} f.
  appréciation
des mérites.
°तन्त्र- a. qui juge d'après les mérites.
°देव- m.
  n.
  d'un homme.
°दोष- m.
  du. ou nt. sg. qualité et défaut,  vertu et vice.
°धृत- a. v. soutenu par sa vertu 
 par une corde.
°निधि- m.
  (homme qui est un) trésor de vertus.
°पालित- m.
  n.
  d'un homme.
°पूग- nt. °प्रकर्ष- m.
  excellence.
°बद्ध- a. v. attaché avec une corde 
 gagné à force de mérite.
°भाज्- a. qui possède des mérites,  des avantages.
°भोक्तृ- ag. qui perçoit les qualités fondamentales des choses.
°लुब्ध- a. v. = °गृध्नु-।
°वर्तिन्- a. qui suit le chemin de la vertu.
°वर्मन्- m.
  n.
  d'un homme.
°वादिन्- a. qui proclame les mérites.
°विप्रमुक्त- a. v. dépourvu de qualités.
°विस्तर- a. amplement doué de bonnes qualités.
°वेदिन्- a. ifc. qui connaît les mérites,  les qualités de.
°शीलतस् adv. selon les qualités et le caractère.
°शुल्का- a. f.
  (femme) qu'on gagne par les mérites.
°श्लाघा- f.
  éloge (des qualités).
°संयुक्त- a. v. doué de bonnes qualités.
°संस्कार- m.
  comble de perfection. 
°संकीर्तन- nt. fait de célébrer,  de faire l'éloge des qualités.
°संख्यान- nt. (énumération),  doctrine des trois guṇa 
 apparence
d'une qualité.
°सङ्ग- m.
  pl.
  les bonnes qualités propres à un individu.
°संग्रह- m.
  ensemble de qualités,  de propriétés.
°संपद्- f.
  perfection. 
°सागर- m.
  océan de vertus 
 n.
  d'un prince.
°स्तुति- f.
  = °श्लाघा-।
°हार्य- a. v. qu'on peut gagner à force de vertu,  de mérites.
°हीन- a. v. dépourvu de qualités,  de mérites.
गुणाकर- m.
  n.
  d'un ministre,  de divers personnages.
गुणागुण- m.
  pl.
  qualités et défauts 
 °ज्ञ- a. qui se
connaît en mérites et démérites.
गुणाग्र्य- nt. le meilleur des trois guṇa (= सत्त्व-) 
 principale
qualité.
गुणाङ्ग- nt. pl.
  actions déterminées par les bonnes qualités.
गुणाढ्य- a. riche en bonnes qualités 
 m.
  auteur de la Bṛhatkathā.
गुणातित- a. v. qui a dépassé les guṇa.
गुणातिशय- m.
  accumulation de qualités.
गुणाधिप- m.
  n.
  d'un roi.
गुणान्तर- nt. qualité différente 
 -अं व्रज्- obtenir une
qualité supérieure,  l'emporter.
गुणान्वय- a. गुणान्वित- a. v. doué de qualités 
 excellent, 
propice.
गुणाभास- m.
  ifc. qualité apparente,  semblant de qualité.
गुणाभिलाषिन्- a. = °गृध्नु-।
गुणायन- a. = °वर्तिन्-।
गुणालय- गुणाश्रय- m.
  réceptacle de qualités,  qui a toutes
les qualités.
गुणेश- m.
  seigneur des trois guṇa.
गुणोज्ज्वल- m.
  qui resplendit par ses vertus.
गुणोत्कर्ष- m.
  supériorité en matière de qualités 
 qualités
exceptionnelles.
गुणोत्कृष्ट- a. v. qui se distingue par ses qualités,  par ses
mérites.
गुणोदय- m.
  développement,  manifestation des qualités.
गुणोपपन्न- गुणोपेत- a. v. = गुणान्वय-।
गुणौघ- m.
  = °पूग-।

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.