| YouTube Channel

प्रजापतिः (prajApatiH)

 
Hindi
Hindi
जीव के भगवान
Apte Hindi
Hindi
प्रजापतिः
पुं*
 प्रजा-पतिः -
सृष्टि की अधिष्ठात्री देवता
प्रजापतिः
पुं*
 प्रजा-पतिः -
ब्रह्मा का विशेषण
प्रजापतिः
पुं*
 प्रजा-पतिः -
ब्रह्मा क दस वंशप्रवर्तक पुत्र
प्रजापतिः
पुं*
 प्रजा-पतिः -
देवशिल्पी विश्वकर्मा का विशेषण
प्रजापतिः
पुं*
 प्रजा-पतिः -
सूर्य
प्रजापतिः
पुं*
 प्रजा-पतिः -
राजा
प्रजापतिः
पुं*
 प्रजा-पतिः -
जामाता
प्रजापतिः
पुं*
 प्रजा-पतिः -
विष्णु का विशेषण
प्रजापतिः
पुं*
 प्रजा-पतिः -
"पिता, जनक"
प्रजापतिः
पुं*
 प्रजा-पतिः -
लिंग
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 विश्वकर्मा, त्वष्टा, सुधन्वा, रूपपति, रूपकृत्, इन्द्रद्रोही, कारुः, तक्षकः, भौमनः, प्रजापतिः, रूपकर्ता, मतीश्वरः
noun
शिल्पशास्त्रस्य आविष्कर्ता तथा च प्रथमः आचार्यः।
"विश्वकर्मा देवतानां शिल्पी आसीत्।"
Synonyms:
 नृपः, नृपतिः, राजा, भूपतिः, भूपः, भूपालः, महीपतिः, पार्थिवः, पार्थः, पृथिवीपतिः, पृथिवीपालः, भूमिपः, भूमिपतिः, महीक्षित्, महीपः, महीपालः, क्षितिपः, क्षितिपतिः, क्षितिपालः, पृथिवीक्षित्, नरेश्वरः, नराधिपः, नरेशः, नरेन्द्रः, प्रजेश्वरः, प्रजापः, प्रजापतिः, जगतीपतिः, अवनीश्वरः, जगतीपालः, जगत्पतिः, अवनीपतिः, अवनीपालः, अवनीशः, क्षितीक्षः, क्षितीश्वरः, पृथिवीशकः, भूमिभृत्, क्षितिभृत्, भूभृत्, क्ष्माभृत्, क्ष्मापः, वसुधाधिपः, अधिपः, अधिपतिः, नायकाधिपः, महीभुक्, जगतीभुक्, क्ष्माभुक्, भूभुक्, स्वामी, प्रभुः, भगवान्, छत्रपः, छत्रपतिः, राज्यभाक्, लोकपालः, लोकेशः, लोकेश्वरः, लोकनाथः, नरदेवः, राट्, इरावान्
noun
राष्ट्रस्य जातेः वा प्रधानशासकः।
"त्रेतायुगे श्रीरामः अयोध्यायाः नृपः आसीत्।"
Synonyms:
 ब्रह्मा, आत्मभूः, सुरज्येष्ठः, परमेष्ठी, पितामहः, हिरण्यगर्भः, लोकेशः, स्वयंभूः, चतुराननः, धाता, अब्जयोनिः, द्रुहिणः, ब्रह्मदेवः, विरिञ्चिः, कमलासनः, पङ्कजासनः, स्रष्टा, प्रजापतिः, वेधाः, विधाता, विश्चसृट्, विधिः, नाभिजन्मा, अण्डजः, पूर्वः, निधनः, कमलोद्भवः, सदानन्दः, रजोमूर्तिः, सत्यकः, हंसवाहनः, हरिः, पूर्णानन्दः
noun
देवताविशेषः यः सृष्टेः जनकः अस्ति।
"नारदः ब्रह्मणः पुत्रः अस्ति।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: प्रजापतिः
Root: प्रजापतिः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ prayer
⇒ devotion
⇒ holy life
⇒ absolute of the universe
⇒ substrate of the universe
Shloka(s):
3|3|114|2 ► वेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्म ब्रह्मा विप्रः प्रजापतिः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|114|2 ⇢ ब्रह्म (ब्रह्मन्) (नपुं) ⇒ prayer, devotion, holy life, absolute of the universe, substrate of the universe
Related word(s):
जातिः ➡ देवता
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रजापतिः,
पुं,
 (प्रजानां पतिः ।) ब्रह्मा । इत्य-मरः । १ । १ । १७ ॥
(यथा, महाभारते ।१ । १ । ३२ ।“यस्मात् पितामहो जज्ञे प्रभुरेकः प्रजापतिः ।ब्रह्मा सुरगुरुः स्थाणुर्म्मनुः कः परमेष्ठ्यथ ॥
”)दक्षादिः । (यथा, --“द्वितीये हि युगे सर्व्वमक्रोधव्रतमास्थितम् ।दिव्यं सहस्रवर्षाणामसुरा अभिदुद्रुवुः ॥
तपोविघ्नं शमीकर्त्तुन्तपोविघ्नं महात्मनाम् ।पश्यन् समर्थश्चोपेक्षाञ्चक्रे दक्षः प्रजापतिः ॥
पुनर्माहेश्वरं भागं ध्रुवं दक्षप्रजापतिः ।प्रायो न कल्पयामास प्रोच्यमानः सुरैरपि ॥
”इति चरके चिकित्सास्थाने तृतीयेऽध्याये ॥
)महीपालः । इति मेदिनी । ते, २०८ ॥
(इन्द्रः ।यथा, महामारते । ३ । १८५ । १६ ।“अयमेव विधाता हि तथैवेन्द्रः प्रजापतिः ॥
”)जामाता । दिवाकरः । वह्निः । त्वष्टा । इति हेम-चन्द्रः ॥
(यथा, वाजसनेयसंहितायाम् । १२ । ६१ ।“तां विश्वैर्देवैरृतुभिः संविदानःप्रजापतिर्विश्वकर्म्मा विमुञ्चतु ॥
”मनुः । यथा, मनौ । १० । ७८ ।“न तौ प्रति हि तान् धर्म्मान् मनुराह प्रजा-पतिः ॥
”)दश प्रजापतयो यथा, आह्रिकतत्त्वे ।“मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।प्रचेतसं वशिष्ठञ्च भृगुं नारदमेव च ।देवान् सर्व्वानृषीन् सर्व्वांस्तर्पयेदक्षतोदकैः ॥
”एकविंशतिप्रजापतयो यथा, --“ब्रह्मा स्थाणुर्मनुर्दक्षो भृगुर्धर्म्मस्तथा व्यमः ।मरीचिरङ्गिरात्रिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥
वशिष्ठः परमेष्ठी च विवस्वान् सोम एव च ।कर्द्दमश्चापि यः प्रोक्तः क्रोधोऽर्व्वाक् क्रीत एव च ॥
एकविंशतिरुत्पन्नास्ते प्रजापतयः स्मृताः ॥
”इति महाभारते मोक्षधर्म्मः ॥
* ॥
पिता । यथा, --“जनको जन्मदानाञ्च रक्षणाच्च पिता नृणाम् ।ततो विस्तीर्णकरणात् कलया स प्रजापतिः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे ४४ अध्यायः ॥
* ॥
स्वनामख्यातकीटविशेषश्च ॥