| YouTube Channel

हिरण्यगर्भः (hiraNyagarbhaH)

 
Hindi
Hindi
जीवन और फार्म का गोल्डन भ्रूण
Apte Hindi
Hindi
हिरण्यगर्भः
पुं*
 हिरण्यम्-गर्भः -
ब्रह्मा (क्योंकि वह सोने के अंड़े से पैदा हुआ)
हिरण्यगर्भः
पुं*
 हिरण्यम्-गर्भः -
विष्णु का नाम
हिरण्यगर्भः
पुं*
 हिरण्यम्-गर्भः -
सूक्ष्मशरीर धारण करने वाली आत्मा
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 हिरण्यगर्भः
noun
सूक्ष्मशरीरसमष्ट्युपहितचैतन्यम्।
"जीवः मातुः गर्भे आगमनात् पूर्वं हिरण्यगर्भः भवति इति उच्यते।"
Synonyms:
 हिरण्यगर्भः
noun
हेममयम् अण्डं यस्मात् ब्रह्मणः उत्पत्तिः जाता।
"हिरण्यगर्भः इति सङ्कल्पनाम् अहं जानामि।"
Synonyms:
 हिरण्यगर्भः
noun
ऋषिविशेषः।
"जनाः हिरण्यगर्भस्य प्रतिभया परिचिताः आसन्।"
Synonyms:
 ब्रह्मा, आत्मभूः, सुरज्येष्ठः, परमेष्ठी, पितामहः, हिरण्यगर्भः, लोकेशः, स्वयंभूः, चतुराननः, धाता, अब्जयोनिः, द्रुहिणः, ब्रह्मदेवः, विरिञ्चिः, कमलासनः, पङ्कजासनः, स्रष्टा, प्रजापतिः, वेधाः, विधाता, विश्चसृट्, विधिः, नाभिजन्मा, अण्डजः, पूर्वः, निधनः, कमलोद्भवः, सदानन्दः, रजोमूर्तिः, सत्यकः, हंसवाहनः, हरिः, पूर्णानन्दः
noun
देवताविशेषः यः सृष्टेः जनकः अस्ति।
"नारदः ब्रह्मणः पुत्रः अस्ति।"
Synonyms:
 सूर्यः, सविता, आदित्यः, मित्रः, अरुणः, भानुः, पूषा, अर्कः, हिरण्यगर्भः, पतङ्गः, खगः, सहस्रांशुः, दिनमणिः, मरीचि, मार्तण्ड, दिवाकरः, भास्करः, प्रभाकरः, विभाकरः, विवस्वान्, सप्ताश्वः, हरिदश्वः, चित्ररथः, सप्तसप्तिः, दिनमणि, द्युमणिः, दिवामणिः, खमणिः, खद्योतः, प्रद्योतनः, अम्बरीशः, अंशहस्तः, लोकबान्धवः, जगत्चक्षुः, लोकलोचनः, कालकृतः, कर्मसाक्षी, गोपतिः, गभस्तिः, गभस्तिमान्, गभस्तिहस्तः, ग्रहराजः, चण्डांशु, अंशुमानी, उष्णरश्मिः, तपनः, तापनः, ज्योतिष्मान्, मिहिरः, अव्ययः, अर्चिः, पद्मपाणिः, पद्मिनीवल्लभः, पद्मबन्धुः, पद्मिनीकान्तः, पद्मपाणिः, हिरण्यरेतः, काश्यपेयः, विरोचनः, विभावसुः, तमोनुदः, तमोपहः, चित्रभानुः, हरिः, हरिवाहनः, ग्रहपतिः, त्विषाम्पतिः, अहःपतिः, वृध्नः, भगः, अगः, अद्रिः, हेलिः, तरूणिः, शूरः, दिनप्रणीः, कुञ्जारः, प्लवगः, सूनुः, रसाधारः, प्रतिदिवा, ज्योतिपीथः, इनः, वेदोदयः, पपीः, पीतः, अकूपारः, उस्रः, कपिलः
noun
पृथिव्याः निकटतमः अतितेजस्वी खगोलीयः पिण्डः यं परितः पृथ्व्यादिग्रहाः भ्रमन्ति। तथा च यः आकाशे सुवति लोकम् कर्माणि प्रेरयति च।
"सूर्यः सौर्याः ऊर्जायाः महीयः स्रोतः।/ सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टैः कल्पेत लोकस्य कथं तमित्स्रा।"
Tamil
Tamil
ஹிரண்யக3ர்ப4: : பிரமன், விஷ்ணு.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हिरण्यगर्भः, (हिरण्यं हेममयाण्डं गर्भ उत्-पत्तिस्थानमस्य ।) ब्रह्मा । इत्यमरः । १ । १ । १६ ॥
हिरण्यं गर्भ उत्पत्तिस्थानमस्य हिरण्यस्य गर्भोभ्रूण इति वा हिरण्यगर्भः । एतस्याण्डं हिरण्य-वर्णमभवत् । तथा च स्मृतिः ।“हिरण्यवर्ण्यवर्णमभवत्तदण्डमुदकेशयम् ।तत्र जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयम्भुरिति विश्रुतः ॥
”इति ।उपचारात् हिरण्यवर्णमण्डं हिरण्यम् । इतिभरतः ॥
अन्यच्च ।“हिरण्यगर्भोऽभूद्वद्ध्या तेन बुद्धिर्म्मता असौ ।”इति देवीपुराणे देवीनिरुक्ते ४५ अध्यायः ॥
* ॥
षोडशमहादानान्तगतद्वितीयमहादानम् । यथा, मत्स्य उवाच ।“अथातः संप्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् ।नाम्ना हिरण्यगर्भाख्यं महापातकनाशनम् ॥
पुण्यां तिथिं समासाद्य तुलापुरुषदानवत् ।ऋत्विङ्मण्डपसम्भारभूषणाच्छादेनादिकम् ॥
कुर्य्यादुपाषितस्तद्वल्लोकेशावाहनं बुधः ।पुण्याहवाचनं कृत्वा तद्वत् कृत्वा धिवासनम् ।ब्राह्मणैरानयेत् कुण्डं तपनीयमयं शुभम् ॥
द्वासप्तत्यङ्गुलोच्छ्रायं हेमपङ्कजगर्भवत् ।त्रिभागहीनं विस्तारमाज्यक्षीराभिपूरितम् ॥
दशास्त्राणि सरत्नानि दात्रं सूची तथैव च ।हेमनालं सपिटकं बहिरादित्यसंयुतम् ॥
तथैवावरणं नाभेरुपवीतञ्च काञ्चनम् ।पार्श्वतः स्थापयेत्तद्वद्धेमदण्डं कमण्डलुम् ॥
पद्माकारं पिधानं स्यात् समन्तादङ्गुलाधिकम्मुक्तावलीसमोपेतं पद्मरागदलान्वितम् ॥
तिलद्रोणोपरिगतं वेदमध्ये ततोऽर्च्चयेत् ।ततो मङ्गलशब्देन ब्रह्मघोषरवेण च ॥
सर्व्वोषध्युदकं स्नानं स्नापितो वेदपुङ्गवैः ।शुक्लमाल्याम्बरधरः सर्व्वाभरणभूषितः ।इममुच्चारयेन्मन्त्रं गृहीतकुसुमाञ्जलिः ॥
नमो हिरण्यगर्भाय हिरण्यकवचाय च ।सप्तलोकसुराध्यक्ष जगद्धात्रे नमो नमः ॥
भूर्लोकप्रमुखा लोकास्तव गर्भे व्यवस्थिताः ।ब्रह्मादयस्तथा देवा नमस्ते विश्वधारिणे ॥
नमस्ते भुवनाधार ! नमस्ते भुतनाश्रय ! ।नमो हिरण्यगर्भाय गर्भो यस्य पितामहः ॥
यतस्त्वमेव भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः ।तस्मान्मामुद्धराशेषदुःखसंसारसागरात् ॥
एवमामन्त्र्य तन्मध्यमाविश्याम्भ उदङ्मुखः ।मुष्टिभ्यां परिसंगृह्य धर्म्मराजचतुर्मुखौ ।जानुमध्ये शिरः कृत्वा तिष्ठेत श्वासपञ्चकम् ॥
गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं तथा ।कुर्य्युर्हिरण्यगर्भस्य ततस्ते द्विजपुङ्गवः ॥
गीतमङ्गलघोषेण गुरुरुत्थापयेत्ततः ।जातकर्म्मादिकाः कुर्य्यात् क्रियाः षोडशचापराःसूच्यादिकञ्च गुरवे दत्त्वा मन्त्रमिमं जपेत् ॥
नमो हिरण्यगर्भाय विश्वगर्भाय वै नमः ।चराचरस्य जगतो गृहभूताय वै नमः ॥
मात्राहं जनितः पूर्व्वं मर्त्यधर्म्मा सुरोत्तम ।त्वद्गर्भसम्भवादेष दिव्यदेहो भवाम्यहम् ॥
चतुर्भिः कलसैर्भूयस्ततस्ते द्विजपुङ्गवाः ।स्नानं कुर्य्युः प्रसन्नाङ्गाः सर्व्वाभरणभूषिताः ॥
देवस्यत्वेति मन्त्रेण स्थितस्य कनकासने ।अद्य जातस्य तेऽङ्गानि आभिषेक्ष्यामहे वयम् ॥
दिव्येनानेन वपुषा चिरं जीव सुखी भव ।ततो हिरण्यगर्भस्तु तेभ्यो दद्याद्विचक्षणः ॥
ते पूज्याः सर्व्वभावेन बहुभ्यो वा तदाज्ञया ।तत्रोपकरणं सर्व्वं गुरवे विनिवेदयेत ॥
पादुकोपानहं छत्रं चामरासनभोजनम् ।ग्रामं वा विषयं वापि यदन्यद्दयितं भवेत् ॥
अनेन विधिना यस्तु पुण्येऽह्नि विनिवेदयेत् ।हिरण्यगर्भदानं स ब्रह्मलोके महीयते ॥
पुरेषु लोकपालानां प्रतिमन्वन्तरं वसेत् ।कल्पकोटिशतं यावत् ब्रह्मलोके महीयते ॥
कलिकलुषविमुक्तः सेवितः सिद्धसंघै-रमरचमरमालावीज्यमानोऽप्सरोभिः ।पितृशतमथ बन्धून् पुत्त्रपौत्त्रप्रपौत्त्रा-नपि नरकनिमग्नांस्तारयेदेक एव ॥
इति पठति य इत्थं यः शृणोतीह सम्यक्मधुमुररिपुलोके पूज्यते सोऽपि सिद्धैः ।मतिमपि च जनानां यो ददाति प्रियार्थंविबुधपतिजनानां नायकः स्यादमोघम् ॥
”इति मात्स्ये २७५ अध्यायः ॥
* ॥
विष्णुः । इति तस्य सहस्रनामस्तोत्रम् ॥
सूक्ष्म-शरीरसमष्ट्युपहितचैतन्यम् । तत्पर्य्यायः ।प्राणात्मा २ सूत्रात्मा ३ । इति वेदान्तसारः ॥