| YouTube Channel

परमेष्ठी (parameSThI)

 
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 ब्रह्मा, आत्मभूः, सुरज्येष्ठः, परमेष्ठी, पितामहः, हिरण्यगर्भः, लोकेशः, स्वयंभूः, चतुराननः, धाता, अब्जयोनिः, द्रुहिणः, ब्रह्मदेवः, विरिञ्चिः, कमलासनः, पङ्कजासनः, स्रष्टा, प्रजापतिः, वेधाः, विधाता, विश्चसृट्, विधिः, नाभिजन्मा, अण्डजः, पूर्वः, निधनः, कमलोद्भवः, सदानन्दः, रजोमूर्तिः, सत्यकः, हंसवाहनः, हरिः, पूर्णानन्दः
noun
देवताविशेषः यः सृष्टेः जनकः अस्ति।
"नारदः ब्रह्मणः पुत्रः अस्ति।"
पुराणम्
English
परमेष्ठी १ / PARAMEṢṬHĪ I. A king of candravaṁśa (Lunar race). He was the son of indradyumna and the father of pratīhāra. (Chapter I, aṁśa 1, viṣṇu purāṇa).
परमेष्ठी २ / PARAMEṢṬHĪ II. A Vaidikasūktadraṣṭā. He was a disciple of brahmā. (Bṛhadāraṇyaka upaniṣad). According to jaimini brāhmaṇa parameṣṭhī was the disciple of prajāpati.
परमेष्ठी ३ / PARAMEṢṬHĪ III. A king of Pāñcāladeśa. He was born to ajamīḍha of nīlī. parameṣṭhī and the sons of duṣyanta, his brother, are known as Pāñcālas. (Ādi Parva, mahābhārata).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
परमेष्ठी, [न्]
पुं,
 (परमे व्योम्नि चिदाकाशे ब्रह्म-पदे वा तिष्ठतीति । स्थागति निवृत्तौ “परमेकित् ।” उणां । ४ । १० । इति इनिः स चकित् । “हलदन्तात् सप्तम्याः संज्ञा-याम् ।” ६ । ३ । ९ । इत्यलुक् “स्थास्थिन्स्थणाम् । इति षत्वम् । परमे स्थानेऽनावृत्त-लक्षणे तिष्ठतीति कुल्लूकभट्टः ॥
) ब्रह्मा ।इत्यमरः । १ । १ । १६ । (यथा, मनुः । १ । ८० ।“मन्वन्तराण्यसंख्यानि सर्गः संहार एव च ।क्रीडन्निवैतत् कुरुते परमेष्ठी पुनः पुनः ॥
”विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ५८ ।“ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः ॥
”महादेवः । यथा, महाभारते । ३ । ३७ । ५८ ।“क्रियतां दर्शने यत्नो देवस्य परमेष्ठिनः ॥
”)दर्शनात्तस्य कौन्तेय ! संसिद्धः सर्व्वमेष्यसि ॥
”)जिनः । इति हेमचन्द्रः ॥
शालग्रामविशेषः ।यथा, --“परमेष्ठी च शुक्लाभः पद्मचक्रसमन्वितः ।चित्राकृतिस्तथा पृष्ठे शुषिरञ्चातिपुष्कलम् ॥
परमेष्ठी लोहिताभश्चक्रमेकं तथा युतम् ।विम्बाकृतिस्तथा रेखा शुषिरञ्चातिपुष्कलम् ॥
”इति ब्रह्मपुराणम् ॥
“परमेष्ठी च शुक्लाभश्चक्रपद्मसमन्वितः ।स वर्त्तुलस्तथा पीतः पृष्ठे च शुषिरं ध्रुवम् ॥
”इति पुराणसंग्रहः ॥
“परमेष्ठी तु रक्ताभश्चक्रपद्मसमन्वितः ।द्विधाकृतस्तथा पृष्ठे शुषिरञ्चापि वर्त्तुलम् ॥
पीतवर्णयुतो वापि भुक्तिमुक्तिवरप्रदः ॥
”इति वैश्वानरसंहिता ॥
* ॥
गुरुविशेषः । यथा, --“आदौ सर्व्वत्र देवेशि ! मन्त्रदः परमो गुरुः ।परापरगुरुस्त्वं हि परमेष्ठी त्वहं गुरुः ॥
”इति बृहन्नीलतन्त्रे २ पटलः ॥
मन्त्रदाता गुरुः प्रोक्तो मन्त्रस्तु परमो गुरुः ।परापरगुरुस्त्वं हि परमेष्ठिगुरुस्त्वहम् ॥
”इति तन्त्रान्तरम् ॥
(अजमीडपुत्त्रः । यथा, महाभारते । १ । ९४ । ३१ ।“अजमीडो वरस्तेषां तत्मिन् वंशः प्रतिष्ठितः ।षट् पुत्त्रान् सोऽप्यजनयत् तिसृषु स्त्रीषु भारत ! ।ऋक्षं धूमिन्यथोनिली दुष्मन्तपरमेष्ठिनौ ॥
”परमस्थानस्थिते वाच्यलिङ्गः । यथा, मार्क-ण्डेये । ७६ । २ ।“अन्यजन्मनि जातोऽसौ चक्षुषः परमेष्ठिनः ।चाक्षुषत्वमतस्तस्य जन्मन्यस्मिन्नपि द्विज ! ॥
”)