| YouTube Channel

त्वष्टा (tvaSTA)

 
Kridanta Forms
Sanskrit
त्वक्ष् (त्व꣡क्षूँ꣡ तनूकरणे - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = त्वक्षणम्
अनीयर् = त्वक्षणीयः - त्वक्षणीया
ण्वुल् = त्वक्षकः - त्वक्षिका
तुमुँन् = त्वक्षितुम् / त्वष्टुम्
तव्य = त्वक्षितव्यः / त्वष्टव्यः - त्वक्षितव्या / त्वष्टव्या
तृच् = त्वक्षिता / त्वष्टा - त्वक्षित्री / त्वष्ट्री
क्त्वा = त्वक्षित्वा / त्वष्ट्वा
ल्यप् = प्रत्वक्ष्य
क्तवतुँ = त्वष्टवान् - त्वष्टवती
क्त = त्वष्टः - त्वष्टा
शतृँ = त्वक्षन् - त्वक्षन्ती
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 त्वष्टा
noun
वैदिकदेवताविशेषः।
"इन्द्रेण सभायाम् अग्निः त्वष्टा सूर्यः इत्यादयः सर्वाः देवताः आमन्त्रिताः।"
Synonyms:
 तक्षकः, तक्षा, सूत्रधारः, त्वष्टा, काष्ठतक्षकः, तष्टा, स्थपतिः
noun
यः काष्ठात् नैकानि वस्तूनि निर्माति।
"कुशलेन तक्षकेण एतद् द्वारं निर्मितम्।"
Synonyms:
 विश्वकर्मा, त्वष्टा, सुधन्वा, रूपपति, रूपकृत्, इन्द्रद्रोही, कारुः, तक्षकः, भौमनः, प्रजापतिः, रूपकर्ता, मतीश्वरः
noun
शिल्पशास्त्रस्य आविष्कर्ता तथा च प्रथमः आचार्यः।
"विश्वकर्मा देवतानां शिल्पी आसीत्।"
पुराणम्
English
त्वष्टा १ / TVAṢṬĀ I. A prajāpati. This prajāpati was an asura also. (Sūkta 94, Anuvāka 14, Maṇḍala 1, Ṛgveḍa).1) Birth. There are contradictory statements in the Purāṇas regarding the birth of tvaṣṭā.
(a) viśvakarmā got four sons named ahirbudhnya, tvaṣṭā ajaikapāt and rudra. The great ascetic viśvarūpa was the son of tvaṣṭā. (Chapter 15, aṁśa 1, viṣṇu purāṇa).
(b) kaśyapa got as his sons the ekādaśarudras of his wife surabhi. surabhi who became pure by penance got by the grace of mahādeva five other sons named aja, ekapāt, ahirbudhnya, tvaṣṭā and rudra. The noble and famous viśvarūpa was the son of tvaṣṭā. (Chapter 18, agni purāṇa).
(c) kaśyapa Maharṣi got a son named tvaṣṭā of his wife aditi. (Śloka 34, Chapter 226, Ādi Parva).
Because of such varied statements it is not possible to say whose son tvaṣṭā was.2) Indra's enemy. Even from the beginning, tvaṣṭā hated indra. tvaṣṭā begot of his wife Recanā a son named viśvarūpa to kill indra. viśvarūpa was the younger brother of sanniveśa. viśvarūpa was called triśiras also. (See under triśiras). While viśvarūpa was doing penance indra killed him by his vajrāyudha. Enraged at this tvaṣṭā produced another asura named vṛtra to kill indra. (See under vṛtra). indra killed vṛtrāsura also. At last greatly disappointed tvaṣṭā cursed indra that he would suffer from Putraduḥkha (loss of son) and then went to the mount Meru to do penance.3) Other details. (i) tvaṣṭā also treated as a rudra. (Chapter 15, Aṁ a 1, viṣṇu purāṇa).(ii) When the forest of Khāṇḍava was burnt, he stood on the side of indra and fought against kṛṣṇa and arjuna. He separated huge portions from the mountain and threw them against arjuna and kṛṣṇa. (Śloka 34, Chapter 226, Ādi Parva).(iii) tvaṣṭā shines in the court of indra. (Śloka 14, Chapter 7, Sabhā Parva).(iv) Kuśeru, daughter of tvaṣṭā was once abducted by Narakāsura. (Chapter 38, Dākṣiṇātya Pāṭha, Sabhā Parva).(v) viśvakarmā also used to be called tvaṣṭā. (Śloka 24, Chapter 100, Vana Parva).(vi) The monkey called nala was the son of tvaṣṭā. (Śloka 41, Chapter 283, Vana Parva).(vii) tvaṣṭā presented subrahmaṇya with two Pārṣadas named cakra and anucakra. (Śloka 40, Chapter 45, śalya Parva).
त्वष्टा २ / TVAṢṬĀ II. A King of the family of bharata. This tvaṣṭā was the son of Bhauvana and father of viraja. (5th skandha, bhāgavata).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
त्वष्टा, [ऋ]
पुं,
 (त्वेषति दीप्यतीति । त्विषदीप्तौ + “नप्तृनेतृत्वष्टृहोत्रिति ।” उणां । २ । ९६ ।इति तृच् इतोऽत्वञ्च ।) आदित्यविशेषः ।(यथा, महाभारते । १ । ६५ । १४-१५ ।“अदित्यां द्वादशादित्याः सम्भूता भुवनेश्वराः ।ये राजन्नामतस्तांस्ते कीर्त्तयिष्यामि भारत ! ॥
धाता मित्रोऽर्य्यमा शक्रो वरुणस्त्वंश एव च ।भगो विवस्वान् पूषा च सविता दशमस्तथा ।एकादशस्तथा त्वष्टा द्वादशो विष्णुरुच्यते ॥
”एते तु चाक्षुषस्य मनोरन्तरे तुषिता नाम देवाआसन् वैवस्वतेऽन्तरे तु द्वादश आदित्याः ।इति विष्णुपुराणे । १ । १५ । १३१ -- १३३ ॥
तथा मात्स्ये च । ६ । ३ -- ५ ॥
त्वक्षति तनू-करोति काष्ठादिकं शिल्पकार्य्यत्वात् । तक्ष +तृच् ।) विश्वकर्म्मा । इति हेमचन्द्रः । ३ । ५८१ ॥
(यथा, माघे । ३ । ३५ ।“त्वष्टुः सदाभ्यासगृहीतशिल्प-विज्ञानसम्पत्प्रसवस्य सीभा ॥
”अयन्तु माघमासे सूर्य्यरथपरिभ्रमणाधिकारिणा-मन्यतमः । यथा, विष्णुपुराणे । २ । १० । १५ ।“त्वष्टाथ जमदग्निश्च कम्बलोऽथ तिलोत्तमा ।ब्रह्मापेतोऽथ ऋतजित् धृतराष्ट्रोऽथ सत्तमः ।माघमासे वसन्त्येते सप्त मैत्रेय ! भास्करे ॥
”विश्वकर्म्मणः पुत्त्रविशेषः । यथा, विष्णुपुराणे ।१ । १५ । १२२ ।“तस्य पुत्त्रास्तु चत्वारस्तेषां नामानि मे शृणु ।अजैकपादहिर्व्रध्नस्त्वष्टा रुद्रश्च बुद्धिमान् ॥
”प्रजापतिविशेषः । यथा, महाभारते । ५ । ९ । ३ ।“त्वष्टा प्रजापतिर्ह्यासीत् देवश्रेष्ठो महातपाः ।स पुत्त्रं वै त्रिशिरसमिन्द्रद्रोहात् किलासृजत् ॥
”महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । १०३ ।“धाता शक्रश्च विष्णु श्च मित्रख्वष्टा ध्रुवो धरः ॥
”)वर्णसङ्करजातिविशेषः । इत्यमरः । २ । १० । ९ ॥
अस्य पर्य्यायः । काष्ठतट्शब्दे उत्पत्तिश्च सूत्र-धारशब्दे द्रष्टव्या ॥
(इन्द्रः । इति ऋग्वेद-भाष्ये सायनः । १ । ११७ । २२ ॥
असुरभेदः ।इति तत्रैव सायनः । ३ । ४८ । ४ ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“त्विष दीप्तौ”@} 2 त्वेषकः-षिका, त्वेषकः-षिका, 3 तित्विक्षकः-क्षिका, 4 तेत्विषकः-षिका
त्वेष्टा-ष्ट्री, त्वेषयिता-त्री, तित्विक्षिता-त्री, तेत्विषिता-त्री
5 त्वेषन्-न्ती, त्वेषयन्-न्ती, तित्विक्षन्-न्ती
-- 6 त्वेक्ष्यन्-न्ती-ती, त्वेषयिष्यन्-न्ती-ती, तित्विक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- त्वेषमाणः, त्वेषयमाणः, तित्विक्षमाणः, तेत्विष्यमाणः
त्वेक्ष्यमाणः, त्वेषयिष्यमाणः, तित्विक्षिष्यमाणः, तेत्विषिष्यमाणः
7 त्विट्-त्विड्-त्विषौ-त्विषः
-- -- त्विष्टम्-त्विष्टः-त्विष्टवान्, त्वेषितः, तित्विक्षितः, तेत्विषितः-तवान्
त्विषः, 8 त्वष्टा 9, त्वेषः, तित्विक्षुः, तेत्विषः
त्वेष्टव्यम्, त्वेषयितव्यम्, तित्विक्षितव्यम्, तेत्विषितव्यम्
त्वेषणीयम्, त्वेषणीयम्, तित्विक्षणीयम्, तेत्विषणीयम्
त्वेष्यम्, त्वेष्यम्, तित्विक्ष्यम्, तेत्विष्यम्
ईषत्त्वेषः-दुस्त्वेषः-सुत्वेषः
-- -- त्विष्यमाणः, त्वेष्यमाणः, तित्विक्ष्यमाणः, तेत्विष्यमाणः
त्वेषः, त्वेषः, तित्विक्षः, तेत्विषः
त्वेष्टुम्, त्वेषयितुम्, तित्विक्षितुम्, तेत्विषितुम्
त्विष्टिः, 10 त्विट्, त्वेषणा, तित्विक्षा, तेत्विषा
11 त्वेषणम्, त्वेषणम्, तित्विक्षणम्, तेत्विषणम्
त्विष्ट्वा, त्वेषयित्वा, तित्विक्षित्वा, तेत्विषित्वा
प्रत्विष्य, प्रत्वेष्य, प्रतित्विक्ष्य, प्रतेत्विष्य
त्वेषम् २, त्विष्ट्वा २, त्वेषम् २, त्वेषयित्वा २, तित्विक्षम् २, तित्विक्षित्वा २, तेत्विषम् २
तेत्विषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८०६)
02
=>
 (१-भ्वादिः-१००१। अक। अनि। उभ।)
03
=>
 [[२। धातोरनिट्त्वेन, ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वे, गुणनिषेधे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति षकारस्य ककारे, षत्वे च रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्रोह्यम्।]]
04
=>
 [[३। यङन्ते, अभ्यास्य ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इति गुणः सर्वत्र ज्ञेयः।]]
05
=>
 [[आ। ‘त्वेषन्मुखा इष्टिनिवापहीनां कष्टां पुरीं प्रापुरुदूढदर्पाः।।’ धा। का। २। ४२।]]
06
=>
 [[४। लृटः स्यप्रत्यये, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति षकारस्य ककारे षत्वे च रूपम्।]]
07
=>
 [[५। ‘झलां जशोऽन्ते’ (८-२-३९) इति जश्त्वे चर्त्वविकल्पे च रूपम्।]]
08
=>
 [[६। ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति ताच्छीलिके तृनि, ‘त्विषेर्देवतायामकारश्चोपधायाः’ (वा। ३-२-१३५) इति वचनात् अत्वं भवति। त्वष्टा = सूर्यः।]]
09
=>
 [[B। ‘त्वष्टुः सदाभ्यासगूहीतशिल्पविज्ञानसम्पत्प्रसरस्य सीमा।’ शि। व। ३। ३५।]]
10
=>
 [[७। ‘सम्पदादिभ्यः क्विप्’ (वा। ३-३-९४) इति भावे क्विप् स्त्रियाम्।]]
11
=>
 [पृष्ठम्०७१३+ २५]