प्रजापति (prajApati)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
Englishप्रजापति (-तिः)
1. A name of BRAHMĀ.
2. The epithet common to
the ten divine personages, who were first created by BRAHMA
they are also termed Brahmādikas, and their names are MARICHI,
ATRI, ANGIRAS, PULASTYA, PULAHA, KRATU, PRACHETAS,
VASISHṬHA, BHRIGU, and NĀRADA: some authorities make the
Prajāpatis only seven in number, others reduce them to three,
such as DAKSHA, NĀRADA, and BHRIGU, and others make them
twenty-one.
3. A king, a sovereign.
4. A father.
5. A son-in-law, a
daughter's husband.
6. The sun.
7. Fire.
8. A name of VISWA-
KARMĀ, the architect of gods.
प्रजा people or the world, and
पति master.
Capeller Eng
EnglishYates
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
Englishप्रजापति
(-तिः)
1 A name of BRAHMĀ.
2 The epithet common to the ten divine personages, who were first created by
BRAHMA
they are also termed Brahmādikas, and their names are MARĪCI,
ATRI, AṄGIRAS, PULASTYA, PULAHA, KRATU, PRACETAS, VASIṢṬHA, BHṚGU, and
NĀRADA: some authorities make the Prajāpatis only seven in number, others
reduce them to three, or DAKṢA, NĀRADA, and BHṚGU, and others make them
twenty-one.
3 A king, a sovereign.
4 A father.
5 A son-in-law, a daughter's husband.
6 The sun.
7 Fire.
8 A name of VIŚVAKARMA.
प्रजा people or the world, and पति master.
Monier Williams Cologne
English(°जा-) lord of creatures, creator, (N. of a supreme god above or among the Vedic deities [RV. (only x, 21, 10)
] but in later times also applied to Viṣṇu, Śiva, Time personified, the sun, fire, , and to various progenitors, to the 10 lords of created beings first created by Brahmā, viz. Marīci, Atri, Aṅgiras, Pulastya, Pulaka, Kratu, Vasiṣṭha, Pracetas or Dakṣa, Bhṛgu, Nārada [Mn. i, 34
206 1], of whom some authorities count only the first 7, others the last 3)
Macdonell
Englishप्रजापति prajā́-pati, lord of creatures
🞄genius presiding over procreation, protector 🞄of life
Creator, N. of a suppreme being above 🞄the Vedic gods
this epithet is in the postVedic 🞄period applied to various holy men 🞄regarded as demiurgic beings
Time (personified)
🞄planet Mars
N.: -yajña, 🞄sacrifice to Prajāpati = procreation of children 🞄prescribed by law
-loká, prajāpatiʼs 🞄world.
Hindi
Hindiबनाया प्राणियों का प्रभु
Apte Hindi
Hindiप्रजापतिः
प्रजा-पतिः -
सृष्टि की अधिष्ठात्री देवता
प्रजापतिः
प्रजा-पतिः -
ब्रह्मा का विशेषण
प्रजापतिः
प्रजा-पतिः -
ब्रह्मा क दस वंशप्रवर्तक पुत्र
प्रजापतिः
प्रजा-पतिः -
देवशिल्पी विश्वकर्मा का विशेषण
प्रजापतिः
प्रजा-पतिः -
सूर्य
प्रजापतिः
प्रजा-पतिः -
राजा
प्रजापतिः
प्रजा-पतिः -
जामाता
प्रजापतिः
प्रजा-पतिः -
विष्णु का विशेषण
प्रजापतिः
प्रजा-पतिः -
"पिता, जनक"
प्रजापतिः
प्रजा-पतिः -
लिंग
Shabdartha Kaustubha
Kannadaप्रजापति
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು /ಪರಮಾತ್ಮ
प्रयोगाः - > १) "ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः" २) "बद्धादुत्कृष्टतो ये च जायन्ते सूरयः प्रजाः । तेषां यो नित्यसूरीणां पतिः स स्यात् प्रजापतिः"
उल्लेखाः - > वि० स०, निरुक्तिः
प्रजापति
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬ್ರಹ್ಮ /ಚತುರ್ಮುಖ
व्युत्पत्तिः - > प्रजानां पतिः
प्रयोगाः - > "अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः"
उल्लेखाः - > विक्र० १-१०
प्रजापति
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಜಾಸೃಷ್ಟಿಗಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮರೀಚಿ ಮೊದಲಾದ ಹತ್ತು ಮಂದಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು
विस्तारः - > मरीचिः, अत्रिः, अङ्गिरस्, पुलस्त्यः, पुलहः, वसिष्ठः, क्रतुः, प्रचेतस्, भृगुः, नारदः ಇವರು ಹತ್ತು ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು.
प्रजापति
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಜ /ದೊರೆ /ಪ್ರಜೆಗಳ ಒಡೆಯ
व्युत्पत्तिः - > प्रजानां पतिः
प्रयोगाः - > "अथ धर्ममूर्तिरनुरागभावितः स्वयमादित प्रवयणं प्रजापतिः"
उल्लेखाः - > माघ० १३-१९
प्रजापति
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚತುರ್ಮುಖನ ದಕ್ಷಿಣ ಅಂಗುಷ್ಠದಿಂದ ಜನಿಸಿದ ದಕ್ಷ (ಪ್ರಜಾಪತಿ)
प्रजापति
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯ
प्रजापति
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಾಮಾತ ಅಳಿಯ
प्रजापति
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಹ್ನಿ /ಅಗ್ನಿ
प्रजापति
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಶ್ವಕರ್ಮ
विस्तारः - > "प्रजापतिर्बह्मराज्ञोर्जामातरि दिवाकरे । वह्नौ त्वष्टरि दक्षादौ" - हेम०
प्रजापति
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮನು
प्रयोगाः - > "न तौ प्रति हि तान् धर्मान्मनुराह प्रजापतिः"
उल्लेखाः - > मनु० १०-७८
प्रजापति
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜನಕ
प्रयोगाः - > "जनको जन्मदानाच्च रक्षणाच्च पिता नृणाम् । ततो विस्तीर्णकरणात् कलया स प्रजापतिः ॥"
उल्लेखाः - > ब्रह्मवै०
L R Vaidya
EnglishAufrecht Catalogus Catalogorum
EnglishEdgerton Buddhist Hybrid
EnglishLanman
EnglishSchmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
GermanSanskrit Tibetan
Tibetanskye dgu bdag
प्रजापति
skye dgu'i bdag
प्रजापति
skye dgu'i bdag po
१) प्रजापति २) रोहिणीनक्षत्र
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritद्रुहिणो विरिञ्चिर्द्रुघणो विरिञ्चः परमेष्ठ्यजोऽष्टश्रवणः स्वयंभूः ।
कमनः कविः सात्त्विकवेदगर्भौ स्थविरः शतानन्दपितामहौ कः ॥ २११ ॥
धाता विधाता विधिवेधसौ ध्रुवः पुराणगो हंसगविश्वरेतसौ ।
प्रजापतिर्ब्रह्मचतुर्मुखौ भवान्तकृज्जगत्कर्तृसरोरुहासनौ ॥ २१२ ॥
शंभुः शतधृतिः स्रष्टा सुरज्येष्ठो विरिञ्चनः ।
हिरण्यगर्भो लोकेशो नाभिपद्मात्मभूरपि ॥ २१३ ॥
द्रुहिण (पुं), विरिञ्चि (पुं), द्रुघण (पुं), विरिञ्च (पुं), परमेष्ठिन् (पुं), अज (पुं), अष्टश्रवण (पुं), स्वयम्भू (पुं), कमन (पुं), कवि (पुं), सात्त्विक (पुं), वेदगर्भ (पुं), स्थविर (पुं), शतानन्द (पुं), पितामह (पुं), क (पुं), धातृ (पुं), विधातृ (पुं), विधि (पुं), वेधस् (पुं), ध्रुव (पुं), पुराणग (पुं), हंसग (पुं), विश्वरेतस् (पुं), प्रजापति (पुं), ब्रह्मन् (पुं), चतुर्मुख (पुं), भवान्तकृत् (पुं), जगत्कर्तृ (पुं), सरोरुहासन (पुं), शम्भु (पुं), शतधृति (पुं), स्रष्टृ (पुं), सुरज्येष्ठ (पुं), विरिञ्चन (पुं), हिरण्यगर्भ (पुं), लोकेश (पुं), नाभिभू (पुं), पद्मभू (पुं), आत्मभू (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritब्रह्मन्
ब्रह्मन्, स्रष्टृ, परमेष्ठिन्, धातृ, पद्मभू, सुरज्येष्ठ, वेधस्, विधि, विरिञ्च, हिरण्यगर्भ, शतानन्द, शम्भु, स्वयम्भू, द्रुहिण, चतुर्वक्त्र, प्रजापति, पितामह, जगत्कर्तृ, विरञ्चि, कमलासन
ब्रह्मा स्रष्टा परमेष्ठी धाता पद्मभूः सुरज्येष्ठः ।
वेधा विधिर्विरिञ्चो हिरण्यगर्भः शतानन्दः ॥ ६ ॥
शम्भुः स्वयम्भूर्द्रुहिणश्चतुर्वक्त्रः प्रजापतिः ।
पितामहो जगत्कर्ता विरञ्चिः कमलासनः ॥ ७ ॥
verse 1.1.1.6
page 0002
राजन्
राजन्, राजन्य, राज्, प्रजापति, क्षत्रिय, नृप, क्षत्त्र, मूर्धाभिषिक्त, भूपति, पार्थिव, नरदेव, लोकपाल
राजा राजन्यो राट् प्रजापतिः क्षत्रियो नृपः क्षत्त्रम् ।
मूर्धाभिषिक्तभूपतिपार्थिवनरदेवलोकपालाः स्युः ॥ ४२१ ॥
verse 2.1.1.421
page 0049
नाममाला
Sanskritविधि, वेधस्, विधातृ, द्रुहिण, अज, चतुर्मुख, पद्मयोनि, तामरसयोनि, कमलयोनि, नलिनयोनि, अरविन्दयोनि, सरोजयोनि, सरसीरुहयोनि, खरदण्डयोनि, पुण्डरीकयोनि, महोत्पलयोनि, शतपत्रयोनि, पुष्करयोनि, पद्मज, तामरसज, कमलज, नलिनज, अरविन्दज, सरोजज, सरसीरुहज, खरदण्डज, पुण्डरीकज, महोत्पलज, शतपत्रज, पुष्करज, पद्मभव, तामरसभव, कमलभव, नलिनभव, अरविन्दभव, सरोजभव, सरसीरुहभव, खरदण्डभव, पुण्डरीकभव, महोत्पलभव, शतपत्रभव, पुष्करभव, पितामह, विरञ्चिन्, हिरण्यगर्भ, स्रष्टृ, प्रजापति, सहस्रपाद्, ब्रह्मन्, आत्मभू, अनन्तात्मन्
विधिर्वेधा विधाता च द्रुहिणोऽजश्चतुर्मुखः ।
पद्मपर्य्याययोनिश्च पितामहविरञ्चिनौ ॥ ७२ ॥
हिरण्यगर्भः स्रष्टा च प्रजापतिस्सहस्रपात् ।
ब्रह्मात्मभूरनन्तात्मा कः तत्पुत्रोऽथ नारदः ॥ ७३ ॥
verse 0.1.1.72
page 0037
वर्षीयस्, वृषभ, ज्यायस्, पुरु, आद्य, प्रजापति, ऐक्ष्वाक, काश्यप, ब्रह्मन्, गौतम, नाज, अग्रज
वर्षीयान् वृषभो ज्यायान् पुरुराद्यः प्रजापतिः ।
ऐक्ष्वाकुः(कः) काश्यपो ब्रह्मा गौतमो नाभिजोऽग्रजः ॥ ११४ ॥
verse 0.1.1.114
page 0058
Tamil
Tamilப்ரஜாபதி : பிரமன்.
Mahabharata
EnglishPrajāpati^1 (“lord of creatures”), mostly identified or identifiable with Brahmán.--§ 3 (Anukram.): I, 1, 32 (Brahmā, issued from the primordial egg).--§ 26 (Jaratkāru): I, 13, 1028 (ºsamaḥ…Jaratkāruḥ).--§ 27 (Kaśyapa): I, 16, 1074 (ºsamaḥ, sc. Kaśyapa).--§ 33 (Garuḍa): I, 23, 1249 (Garuḍa identified with P.).--§ 48 (Śesha): I, 36, †1583 (i.e. Brahmán).--§ 56 (Parikshit): I, 49, 1942 (iva). --§ 61 (Sarpasattra): I, 55, 2097 (had performed sacrifices in Prayāga).--§ 84 (Ādivaṃśāvatāraṇap.): I, 64, 2499 (Īśaḥ Śambhuḥ Pºiḥ, = Brahmán), 2507 (ºpatiḥ, i.e. Vishṇu Nārāyaṇa).--§ 149 (Yayāti): I, 89, †3593 (ºer lokaṃ).-§ 238 (Pañcendrop.): I, 197, †7277 (i.e. Brahmán).-§ 254 (Khāṇḍavadahanap.): I, 222, 8057 (iva).--§ 270 (Brahmasabhāv.): II, 11, 459 (= Brahmán), 464 (do.).-§ 296 (Dyūtap.): II, 53, 1921 (gave a śaṅkha to Indra).-§ 310b (Sūrya): III, 3, 190 (Sūrya (the Sun) identified with P.).--§ 317 (Arjunābhigamanap.): III, 12, 470 (ºpater Vishṇoḥ).--§ 327 (Draupadīparitāpav.): III, 32, 1202 (Īśvaraṃ).--§ 370 (Tīrthayātrāp.): III, 85, 8145 (ºkṛto vidhiḥ).--§ 371 (Tuṅgaka): III, 85, 8191 (in Tuṅgaka).--§ 373 (Prayāga): III, 85, 8215 (in Prayāga), 8219 (vedir eshā Pºeḥ, sc. Prayāga, etc.), 8220.--§ 377 (Dhaumyatīrthak.): III, 89, 8370 (sung a gāthā at Pushkara). --§ 379 (Tīrthayātrāp.): III, 95, 8516 (vedīṃ Pºeḥ, i.e. Prayāga).--§ 391 (Ṛshyaśṛṅga): III, 110, 10000 (ºsamadyuteḥ, sc. Vibhāṇḍaka).--§ 409 (Plakshāvataraṇag.): III, 129, 10513 (performed a sacrifice lasting 1, 000 years), 10535 (vedir eshā Pºeḥ, sc. Kurukshetra).--§ 440 (Yakshayuddhap.): III, 164, 11900 (ºeḥ, sc. astraṃ, obtained by Arjuna).-§ 453 (Mārkaṇḍeyas.): III, 183, 12620 (sasarja dharmatantrāṇi).--§ 455 (Brāhmaṇamāhātmyak.): III, 185, 12704 (among the honourable appellations of the king).--§ 457 (Vaivasvatop.): III, 187, 12747 (ºsamadyutiḥ, sc. Manu Vaivasvata), 12797 (Brahmā, in the shape of a fish).--§ 459 (Mārkaṇḍeyas.): III, 189, 13004 (ºpatiḥ…Govindaḥ). --§ 469 (do.): III, 200, 13386 (annaṃ Pºś coktaḥ sa ca saṃvatsaro mataḥ).--§ 471 (do.): III, 200, 13417.--§ 504 (Skandayuddha): III, 231, 14521 (Brahmā).--§ 524c (Vishṇu): III, 272, 15824 (sṛjate Brahmamūrtis tu, rakshate Paurushī tanuḥ | Raudrībhāvena śamayet tisro 'vasthāḥ Prajāpateḥ).--§ 525 (Rāmopākhyāṇap.): III, 274, 15882 (father of Pulastya, grandfather of Rāvaṇa and Kubera).-§ 534 (Sītā-Rāvaṇasaṃv.): III, 281, 16187 (ºsamaḥ, sc. the father of Rāvaṇa).--§ 579 (Pāṇḍavapraveśap.): IV, 9, 259 (Dhātuḥ?, Draupadī is supposed to be the wife of P.).-§ 554c (Gāṇḍīva): IV, 43, 1347 (had the Gāṇḍīva for 503 years, different from Braḥmán).--§ 554 (Goharaṇap.): IV, 56, 1770 (ºeḥ, sc. vimānaṃ).--§ 554d (Arjuna): IV, 61, 1977 (preceptor of Arjuna, different from Brahmán?).-§ 561 (Yānasandhip.): V, 48, †1871 (Pºeḥ karma yathā 'rthanishṭhitaṃ).--§ 562 (Bhagavadyānap.): V, 78, 2808 (yathā).--§ 565 (Gālavacarita): V, 113, 3880.--§ 567 (Bhagavadyānap.): V, 128, 4299 (Parameshṭhī), 4303 (do., ordered Dharma to bind the Asuras).--§ 568 (Vidulāputraśāsana): V, 134, 4575 (ºvinirmitaṃ, sc. kshatrahṛdayaṃ).-§ 569 (Bhagavadyānap.): V, 148, 5025 (ºḥ prajāḥ sṛshṭvā yathā saṃharate tathā).--§ 570 (Sainyaniryāṇap.): V, 157, 5316 (ºim ivaudārye, sc. Bhīshma).--§ 575 (Bhūmip.): VI, 12, 466 (on the mountain Pushkara in Pushkaradvīpa)
470 (Īśvaraḥ).--§ 576 (Bhagavadgītāp.): VI, 14, 546 (sarvalokeśvarasya)
27, 960 (sahayajñāḥ prajāḥ sṛshṭvā)
35, †1285 (Kṛshṇa identified with P.).--§ 581 (Bhīshmavadhap.): VI, 65, 2940 (i.e. Brahmán), 2955 (ºpate, i.e. Vishṇu (Kṛshṇa)).--§ 587 (do.): VI, 120, 5719 (ºm ivāmarāḥ).--§ 588 (do.): VI, 121, 5802 (ºeḥ, sc. astraṃ, known to Arjuna).--§ 594 (Mṛtyu): VII, 54, 2073 (i.e. Brahmán).--§ 595 (Shoḍaśarāj., v. Śibi Auśīnara): VII, 58, 2216.--§ 603d (Tripura): VII, 202, 9586 (devāḥ… sa-Pºayaḥ, i.e. Brahmán).--§ 606 (Tripurākhyāna): VIII, 33, 1413
34, 1573 (ºmukhāḥ surāḥ).--§ 607 (Karṇap.): VIII, 44, 2065 (naishā sṛshṭiḥ Pºeḥ, sc. the Bāhīkas), 2068 (tulyakālāḥ Pºeḥ, sc. brāhmaṇāpasadāḥ).--§ 608 (do.): VIII, 87, 4435 (Svayambhuvaṃ, i.e. Brahmán).--§ 615b (Udapāna): IX, 36, 2072 (ºsamāḥ, sc. Ekata, Dvita, and Trita).--§ 615kk (Kurukshetrak.): IX, 53, †3008 (ºer uttaravedir ucyate… Samantapañcakaṃ), †3032 (etat Kurukshetra-Samaṇtapañcakaṃ Pºer uttaravedir ucyate).--§ 615 (Gadāyuddhap.): IX, 55, †3085 (Samantapañcakaṃ…uttaravediḥ…Pºeḥ). --§ 616 (Sauptikap.): X, 3, 122 (prajāḥ sṛshṭvā karma tāsu vidhāya ca).--§ 617 (Aishīkap.): X, 17, 775 (created by Brahmán and father of Daksha, etc.).--§ 619 (Strīvilāpap.): XI, 23, 666 (Vedā yasmāc ca catvāraḥ sarvāstrāṇi ca… anapetāni vai śūrād yathaivādau Pºeḥ, all. to Brahmán's loss of the Vedas).--§ 623 (Rājadh.): XII, 12, 351 (asṛjad vai prajāḥ).--§ 632 (Shoḍaśarāj., v. Śibi Auśīnara, cf. § 595)
XII, 29, 935 (cf. VII, 2216).--§ 641 (Rājadh.): XII, 60, 2290 (created the domestic animals), 2295 (ºr hi varṇānāṃ dāsaṃ śūdram akalpayat)
65, 2446 (sarvañ caivāsṛjad jagat)
91, 3407 (metaphorically of the king)
108, 4014
121, 4449 (among the names of Chastisement), 4465 (Brahmā)
122, 4511, 4512 (different from Brahmán?).--§ 655 (Āpaddh.): XII, 161, 5961 (idaṃ sarvaṃ tapasaivāsṛjat).-§ 660b (Bhṛgu-Bharadvājasaṃv.): XII, 182, 6800 (Brahmā)
187, 6929 (sṛshṭiḥ Pºer eshā)
190, 6982
191, 6996
192, 7023 (attained to Brahmaloka).--§ 662b (Jāpakop.): XII, 200, 7341 (Devadevaḥ).--§ 665 (Mokshadh.): XII, 208, 7578(?).--§ 667 (do.): XII, 217, 7845 (described the religion of pravṛtti).--§ 671b (Bali-Vāsavasaṃv.): XII, 224, 8139 (Kāla (Time) identified with P.).--§ 677 (Mokshadh.)
XII, 233, 8522 (ādikartā sa bhūtānāṃ)
235, 8601 (jīvayām āsa Pºr iva prajāḥ)
237, 8667 (iva).--§ 678c (Mṛtyu-Prajāpatisaṃv.): XII, 258, (9167) (i.e. Brahmán). --§ 680b (Tulādhāra-Jājalisaṃv.): XII, 263, 9338 (= vṛshabha (the bull))
265, 9453.--§ 684 (Mokshadh.): XII, 269, 9616.--§ 702 (do.): XII, 296, 10836 (prajāḥ pūrvam asṛjat tapasā)
297, 10865 (sṛjataḥ Pºer lokān).-§ 703 (do.): XII, 300, 10994 (assumed the form of a golden swan).--§ 705 (do.): XII, 303, 11234 (Ahaṅkāraṃ, created from Hiraṇyagarbha).--§ 707 (do.): XII, 311, 11572 (came out of the golden egg and created heaven and earth)
313, 11601 (bhūtātmā so Ahaṅkāraḥ Pºḥ), 11602 (Śambhuḥ)
314, 11609 (the adhidaivata of the organ of generation)
318, 11705 (when the soul (jīva) escapes through the thighs, one attains to P.).--§ 710 (do.): XII, 322, 12104 (ºeḥ salokatāṃ).--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 339, 12864 (= Mahāpurusha)
343, 13253 (Viriñcaḥ, Kṛshṇa identified with P.).--§ 717d (Brahma-Rudrasaṃv.): XII, 351, 13726 (i.e. Brahmán).--§ 724 (Ānuśāsanik.): XIII, 7, 368 (yena prīṇāti pitaraṃ tena prīṇāti Pºṃ).--§ 730 (do.): XIII, 14, 998 (sa-Pº-Śakrāntaṃ jagat)
16, 1083 (praised Śiva).-§ 731b (Ashṭāvakra-Diksaṃv.): XIII, 19, 1475 (abhāshata, a sentence of his quoted)
20, 1498 (ºmataṃ).--§ 743 (Ānuśāsanik.): XIII, 40, 2255 (sargāt Prajāpateḥ), 2259 (Brahmán's creating of the women).--§ 744 (do.): XIII, 44, 2420
48, 2564 (asṛjat).--§ 746 (do.): XIII, 63, 3230 (āha, a sentence of his quoted)
67, 3381 (do., do.)
79, 3780 (ºer lokaṃ).--§ 747 (do.): XIII, 84, 3954, 3990 (told the story Suvarṇotpatti).--§ 747b (Suvarṇotpatti): XIII, 85, 4112 (Śiva identified with P.), 4164 (Agni identified with P.).--§ 753 (Ānuśāsanik.): XIII, 97, 4662. --§ 767 (do.): XIII, 138, 6287 (āha, a sentence of his quoted).--§ 770 (do.): XIII, 151, 7100 (ºkṛtān etān lokān). --§ 772i (Brahmán): XIII, 154, 7227 (Brahmā).--§ 773b (Kṛshṇa Vāsudeva): XIII, 159, †7387 (created from Kṛshṇa).--§ 773 (Ānuśāsanik.): XIII, 161, 7462 (composed the Śatarudriya).--§ 773d (Śiva): XIII, 161, 749 (devāḥ sa-Pºayaḥ, i.e. Brahmán).--§ 778b (Saṃvartta-Maruttīya): XIV, 9, †236 (lokāḥ…Pºeḥ), †241 (ºeḥ…lokāḥ).-§ 782 (Anugītāp.): XIV, 18, 524 (asṛjat sarvabhūtāni pūrvadṛshṭaḥ).--§ 782b (Brāhmaṇagītā): XIV, 21, 631, 647
23, 707 (Brahmā), 708
26, 751 (ºau pannagānāṃ Devarshīnāṃ sāṃvidaṃ), 752.--§ 782g (Guruśishyasaṃv.): XIV, 35, 960 (read Bṛhaspatiº with PCR.?), 969, 976
42, 1128 (the presiding deity of the organ of generation), (), 1167 (= mahān ātmā)
43, 1180 (bhūtādhipaḥ sargaḥ prajānāṃ)
44, 1216 (devatānām ādiḥ)
51, 1438 (ºr idaṃ sarvaṃ manasaivāsṛjat), 1445 (sakāśe Pºeḥ).--§ 785 (Anugītāp.): XIV, 71, 2077 (Kṛshṇa identified with P.)
73, 2114 (iva).--§ 786 (do.): XIV, 91, 2832 (Svayambhuvaṃ).--§ 787 (Āśramavāsap.): XV, 8, 263 (ºsamaṃ, sc. Dhṛtarāshṭra). Cf. Prajānāṃ pati(ḥ).
Prajāpati^2 (do.), the father of the Vasus. § 116 (Vasu, pl.): I, 66, 2581 (Paitāmaho Manur (B. munir) devas tasya putraḥ Pºḥ | tasyāshṭau Vasavaḥ putrāḥ, = Daksha?, = Dharma?).
Prajāpati^3 (do.) = Śiva: XII, 4520 (Mahādevaḥ), 10344 (Tryakshaḥ)
XIII, 594 (Brahmāṇam asṛjat tasmād Devadevaḥ Pºḥ), 1173 (1000 names^2). Cf. Prajāpati^1.
Prajāpati^4 (do.) = Vishṇu (Kṛshṇa): II, 9
III, 510
XII, 1605, 1619, 1898 (Vāsudevaṃ), 2208 (Vishṇuṃ)
XIII, 6957 (Vishṇu's 1000 names), 6970 (do.). Cf. Prajāpati^1.
Prajāpati^5--22 (do.), said of different ṛshis, etc.:-Agni: XIII, 4102. Bharata (the fire): III, 14137. Śaśabindu: XII, 7579. Śukra: XII, 1677 (only C.). Daksha: I, 2576, 3126 (Dº), 3132, 3183 (? = Brahman?), 4808 (Dº)
V, 3040 (Dº, identified with Kṛshṇa (Vishṇu))
IX, 2018, 2046, 2054
XII, 7536 (Dº), 7537, 7539 (Dº), 7573 (Dº), 10226 (Dº), 10272 (Prācetasasya Dºsya), 10277, 10323 (Dº), 10331 (Dº), 10340 (Dº), 10346 (Dº), 10461, 10463, 12415 (Dº, read Pºeḥ)
XIII, 3711, 3718, 3722, 6830 (Dº), 7468 (Dº)
XIV, 94 (Dº), 2634 (Dº). Cf. Prajānāṃ patiḥ. Havirdhāman: XIII, 6829. Indra: III, 12691 (Mahendraḥ), 12692 (Iº). Kaśyapa: I, 1204, 1440 (Kº), 1451 (Kº), 1452, 1456, 1457, 1465
III, 12955 (read Kaº with B., Nārayaṇa identified with K.), 14257 (ºeḥ kanyā Devasenā), 14258
VI, 215 (Kº)
XII, 13248 (Kº). Kapila: XII, 7889 (Kº). Kardama: XII, 2212 (Kº). Kshupa: XII, 4485 (Kº). Cf. Prajānām adhipa(ḥ). Manu: I, 3756 (Mº)
III, 8115 (Manoḥ Pºer lokaṃ)
XII, 1293 (Mº), 1294, 1295, 5236 (Mº), 7366 (Mº), 7367, 7587 (Mº)
XIII, 88 (Mº), 4678 (Mº), 7683 (Mº). Pṛthu Vainya: XIII, 7126. Soma (the Moon): V, 5042 (Sº). Svishṭakṛt (the fire): III, 14194. Tvashṭṛ: V, 229 (Tº), 272 (Tº). Viśvakarman: I, 8186 (Bhaumanaḥ). Vīraṇa: XII, 13587 (Vº).
Prajāpati, pl. (ºayaḥ) (do.). § 403b (Payoshṇī): III, 121, 10292 (the gods with Indra and the P. performed sacrifices at the river Payoshṇī).--§ 603 (Nārāyaṇāstramokshap.): VII, 202, 9502 (ºīnāṃ prathamaṃ, sc. Śiva).--§ 606 (Tripurākhyāna): VIII, 34, 1446 (ºibhir ījyate, sc. Śiva).--§ 608 (Karṇap.): VIII, 87, 4428 (came to see the battle).--§ 617 (Aishīkap.): X, 17, 774 (sapta Dakshādīṃs tu Pºīn | yair imaṃ vyakarot sarvaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidhaṃ). --§ 660b (Bhṛgu-Bharadvājasaṃv.): XII, 188, 6930 (arsṛjad brāhmaṇān evaṃ pūrvaṃ Brahmā Pºīn).--§ 665 (Mokshadh.): XII, 208, 7571.--§ 704 (do.): XII, 301, 11060
302, 11106 (ºīnāṃ vishayān), (), (11125).--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 335, 12687 (twenty-one in number, enumerated)
340, 12917.--§ 747b (Suvarṇotpatti): XIII, 85, 4067 (ºgaṇān), 4151 (i.e. the eight sons of Kavi).--§ 782g (Guruśishyasaṃv.): XIV, 44, 1223 (ahaṃ Pºīnāñ ca, sc. ādiḥ, says Brahmán). Cf. Prajānāṃ patayaḥ.
पुराणम्
Englishप्रजापतिस् / PRAJĀPATI(S). Creators of the world. With a view to making creation easy brahmā at first created twentyone prajāpatis (creators). They are brahmā, rudra, manu, dakṣa, bhṛgu, dharma, tapa, yama marīci, aṅgiras, atri, pulastya, pulaha, kratu, vasiṣṭha, parameṣṭhī, sūrya, candra, kardama, krodha and Vikrīta. (Chapter 384, śānti Parva).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritप्रजापतिः, (प्रजानां पतिः ।) ब्रह्मा । इत्य-मरः । १ । १ । १७ ॥
(यथा, महाभारते ।१ । १ । ३२ ।“यस्मात् पितामहो जज्ञे प्रभुरेकः प्रजापतिः ।ब्रह्मा सुरगुरुः स्थाणुर्म्मनुः कः परमेष्ठ्यथ ॥
”)दक्षादिः । (यथा, --“द्वितीये हि युगे सर्व्वमक्रोधव्रतमास्थितम् ।दिव्यं सहस्रवर्षाणामसुरा अभिदुद्रुवुः ॥
तपोविघ्नं शमीकर्त्तुन्तपोविघ्नं महात्मनाम् ।पश्यन् समर्थश्चोपेक्षाञ्चक्रे दक्षः प्रजापतिः ॥
पुनर्माहेश्वरं भागं ध्रुवं दक्षप्रजापतिः ।प्रायो न कल्पयामास प्रोच्यमानः सुरैरपि ॥
”इति चरके चिकित्सास्थाने तृतीयेऽध्याये ॥
)महीपालः । इति मेदिनी । ते, २०८ ॥
(इन्द्रः ।यथा, महामारते । ३ । १८५ । १६ ।“अयमेव विधाता हि तथैवेन्द्रः प्रजापतिः ॥
”)जामाता । दिवाकरः । वह्निः । त्वष्टा । इति हेम-चन्द्रः ॥
(यथा, वाजसनेयसंहितायाम् । १२ । ६१ ।“तां विश्वैर्देवैरृतुभिः संविदानःप्रजापतिर्विश्वकर्म्मा विमुञ्चतु ॥
”मनुः । यथा, मनौ । १० । ७८ ।“न तौ प्रति हि तान् धर्म्मान् मनुराह प्रजा-पतिः ॥
”)दश प्रजापतयो यथा, आह्रिकतत्त्वे ।“मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।प्रचेतसं वशिष्ठञ्च भृगुं नारदमेव च ।देवान् सर्व्वानृषीन् सर्व्वांस्तर्पयेदक्षतोदकैः ॥
”एकविंशतिप्रजापतयो यथा, --“ब्रह्मा स्थाणुर्मनुर्दक्षो भृगुर्धर्म्मस्तथा व्यमः ।मरीचिरङ्गिरात्रिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥
वशिष्ठः परमेष्ठी च विवस्वान् सोम एव च ।कर्द्दमश्चापि यः प्रोक्तः क्रोधोऽर्व्वाक् क्रीत एव च ॥
एकविंशतिरुत्पन्नास्ते प्रजापतयः स्मृताः ॥
”इति महाभारते मोक्षधर्म्मः ॥
* ॥
पिता । यथा, --“जनको जन्मदानाञ्च रक्षणाच्च पिता नृणाम् ।ततो विस्तीर्णकरणात् कलया स प्रजापतिः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे ४४ अध्यायः ॥
* ॥
स्वनामख्यातकीटविशेषश्च ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritप्रजापति ६ त० । १ चतुर्मुखे ब्रह्मणि अमरः । २ दक्षादौ३ नृपे च मेदि० । ४ जामातरि ५ सूर्य्ये ६ वह्नौ ७ त्वष्टरिहेमच० । प्रजापतयश्च बहुविधाः यथीक्तम् “आत्मार्थे चा-सृजत् पुत्रान् लोककर्तॄन् पितापहः । विश्वे प्रजानांपतयो येभ्यो लोका विनिःसृताः । विश्वेशं प्रथमं नाममहातपसमात्मजम् । सर्वाश्रमपदं पुण्यं नाम्ना धर्मं ससृष्टवान् । दक्षं, मरीचिमत्रिञ्च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।बशिष्ठं गौतमञ्चैव भृगुमङ्गिरसं मनुम् । अथर्वभूताइत्येते ख्याताश्चैव महर्षयः । त्रयोदश सुता येषां वंशास्तुसंप्रतिंष्ठिताः” हरिवं० २०४ अ० “ससर्ज सृष्टिं तद्रूपंस्रष्टुमिच्छन् प्रजापतीन् । मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यंपुलहं क्रतुम् । वसिष्ठञ्च महातेजाः सोऽसृजत् सप्त-मानसान् । सप्त ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः”हरिवं १ अ० । एकविंशतिः प्रजापतयो यथा “ब्रह्मास्थाणुर्मनुर्दक्षो भृगुर्धर्मस्तथा यमः । मरीचिरङ्गिरात्रिश्चपुलस्त्यि पुलहः क्रतुः । वशिष्ठः परमेष्ठी च विव-स्वान् सोम एव च । कर्दमश्चापि यः प्रोक्तः क्रोधोऽ-र्वाक् क्रीत एव च । एकविंशतिरुत्पन्ना ते प्रजापतयःस्मृताः” महाभारते मोक्षधर्मः । अन्येऽपि प्रजापतयःपुराणादौ प्रसिद्धा यथा “शंयुः प्रजापतिः” श्रुतिः ।८ विष्णौ “पद्मनाभः प्रजापतिः” विष्णुस० । ९ यज्ञेनिघण्टुः । १० स्वनामख्याते कीटभेदे ।
Capeller
GermanGrassman
Germanprajā́-pati, m., 1〉 Herr der Nachkommenschaft oder Zeugung (prajā́ 1. 7), Bezeichnung eines Gottes, welcher der Zeugung vorsteht und Nachkommenschaft gibt
2〉 Herr der Geschöpfe, als solcher wird savitṛ́ ({349, 2}) und der mit tváṣtṛ und índra verglichene sóma ({717, 9}) bezeichnet. In {947, 10} erscheint er der späteren Auffassung gemäss als Schöpfer des Himmels, der Erde, der Wasser und alles Geborenen.
-e 2〉 {947, 10}.
-is 1〉 {911, 43} ā́ nas prajā́m janayatu 〰
{995, 4}
{1010, 1}. — 2〉 bhúvanasya {349, 2}
pávamānas {717, 9}.
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.