| YouTube Channel

पादः (pAdaH)

 
Apte
English
पादः [pādḥ], [पद्यते गम्यते$नेन करणे कर्मणि वा घञ्]
The foot (whether of men or animals)
तयोर्जगृहतुः पादान्
R.*
 1.57
पादयोर्निपत्य, पादपतित
&c.
 (The word पाद at the end of
comp.
 is changed to पाद् after सु and numerals
i. e. सुपाद्, द्विपाद्, त्रिपाद्
&c.
and also when the first member is used as a standard of comparison, but is a word other than हस्ति
&c.
see
P.
V.*
 4.138-14
e. g. व्याघ्रपाद्. The nom.
pl.
 of पाद is
oft
 en added to names of persons or titles of address to show great respect or veneration
मृष्यन्तु लवस्य बालिशतां तातपादाः
U.*
 6
जीवत्सु तातपादेषु 1.19
देवपादानां नास्माभिः प्रयोजनम्
Pt.*
 1
so एवमाराध्यपादा आज्ञापयन्ति
Prab.*
 1
so कुमारिलपादाः
&c.
A ray of light
बालस्यापि रवेः पादाः पतन्त्युपरि भूभृताम्
Pt.*
 1.328
Śi.*
 9.34
R.*
 16.53 (where the word has sense 1 also).
The foot or leg of an inanimate object, as of a bed-stead
चतुष्पदी हि निःश्रेणी ब्रह्मण्येव प्रतिष्ठिता
Mb.
 * 12.2.4.
The foot or root of a tree
as in पादप.
The foot of a mountain, a hill at the foot of a mountain (पादाः प्रत्यन्तपर्वताः)
रेवां द्रक्ष्यस्युपलविषमे विन्ध्यपादे विशीर्णाम्
Me.*
 19
Ś.*
 6.17.
A quarter, fourth part
as in सपादो रूपकः 'one and one fourth rupee'
Ms.*
 8.241
Y.*
 2.174
कार्षापणे दीयमाने पादो$पि दत्तो भवति ŚB. on MS.* 6.7.2.
The fourth part of a stanza, a line.
The fourth part of a chapter or book, as of the Adhyāyas of Pāṇini, or of the Brahma-sūtras.
A part in general.
A column, pillar
सहस्रपादं प्रासादं......अधिरोहन्मया दृष्टः
Mb.
 * 5.143.3.
A foot as a measure equal to twelve Aṅgulis.
The quadrant of a circle.
The foot-hole or bottom of a water-skin
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां यद्येकं क्षरतीन्द्रियम् । तेनास्य क्षरति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ॥
Ms.*
 2.99.
A wheel
गिरिकूबरपादाक्षं शुभवेणु त्रिवेणुमत्
Mb.
 * 3.175.4
Ki.*
 12 21.
A golden coin (weighing one tola)
स ह गवां सहस्रमव- रुरोध दश दश पादा एकैकस्याः शृङ्गयोराबद्धा बभुवुः Bṛi.
Up.*
 3.1.1.Comp. -अग्रम् the point or extremity of the foot
पादाग्रस्थितया मुहुः स्तनभरेणानीतया नम्रताम्
Ratn.*
 1.1. -अङ्कः a foot-mark. -अङ्गदम्, -दी an ornament for the foot, an anklet. -अङ्गुलिः, -ली
f.
 a toe. -अङ्गुष्ठः the great toe.-अङ्गुष्ठिका a ring worn on the great toe. -अन्तः the point or extremity of the feet. -अन्तरम् the interval of a step, distance of a foot. (-रे)
ind.
after the interval of a step.
close or near to. -अन्तिकम्
ind.
 near to, towards any one. -अम्बु
n.
 butter-milk containing a fourth part of water. -अम्भस्
n.
 water in which the feet (of revered persons) have been washed. -अरविन्दम्, -कमलम्, -पङ्कजम्, -पद्मम् a lotus-like foot. -अर्घ्यम् a gift to a Brāhmāṇa or a venerable person.
अर्धम् half a quarter, an eighth
पादं पशुश्च योषिच्च पादार्धं रिक्तकः पुमान्
Ms.*
 8.44.
half a line of a stanza. -अलिन्दी a boat. -अवनामः bowing to a person's feet
इति कृतवचनायाः कश्चिदभ्येत्य बिभ्यद्गलितनयनवारेर्याति पादावनामम्
Śi.*
 11.35. -अवनेजः washing another's feet
विभ्व्यस्तवा- मृतकथोदवहास्त्रिलोक्याः पादावनेजसरितः शमलानि हन्तुम्
Bhāg.*
 11.6.19.
अवसेचनम् washing the feet.
the water used for washing the feet
दूरात् पादावसेचनम्
Ms.*
 4.151. -अष्ठीलः the ankle
मर्मस्वभ्यवधीत् क्रुद्धः पादाष्ठालैः सुदारुणैः
Mb.
 * 1.8.24. -आघातः a kick. -आनत
a.
 prostrate, fallen at the feet of
कयासि कामिन् सुरतापराधात् पादानतः कोपनयावधूतः
Ku.*
 3.8.
आवर्तः a wheel worked by the feet for raising up water from a well.
a square foot. -आसनम् a foot-stool. -आस्फालनम् trampling or motion of the feet, floundering. -आहतः
a.
 kicked. -आहति
f.
treading or trampling.
a kick.
उदकम्, जलम् water for washing the feet.
water in which the feet of sacred and revered persons are washed, and which is thus considered holy
विष्णु- पादोदकं तीर्थं जठरे धारयाम्यहम्. -उदरः a serpent
यथा पादो- दरस्त्वचा विनिर्मुच्यते Praśna.
Up.*
 5.5. -उद्धूतम् stamping the feet. -कटकः, -कम्, -कीलिका an anklet.-कृच्छ्रम् a vow in which taking of meals and observing a fast are done on alternate days
Y.
क्षेपः a footstep.
a kick with the foot. -गण्डीरः a morbid swelling of the legs and feet. -ग्रन्थिः the ankle. -ग्रहणम् seizing or clasping the feet (as a mark of respectful salutation)
अकारयत् कारयितव्यदक्षा क्रमेण पादग्रहणं सतीनाम्
Ku.*
 7.27.
चतुरः, चत्वरः a slanderer.
a goat.
the fig-tree.
a sand-bank.
hail. -चापल्यम् shuffling of the feet. -चारः going on foot, walking
यदि च विहरेत् पादचारेण गौरी
Me.*
 62 'if Gaurī should walk on foot'
R.*
 11.1
the daily position of the planets. -चारिन्
a.
walking or going on foot.
fighting on foot. (m. )
a pedestrian.
a foot-soldier.-च्छेदनम् cutting off a foot
पादेन प्रहरन् कोपात् पादच्छेदन- मर्हति
Ms.*
 8.28. -जः a sūdra
पादजोच्छिष्टकांस्यं यत्...... विशुद्धेद् दशभिस्तु तत्
Mb.
 * 12.35.31.
जलम् butter-milk mixed with one fourth of water.
water for the feet.-जाहम् the tarsus. -तलम् the sole of the foot. -त्रः, -त्रा, -त्राणम् a boot or shoe. -दारी, -दारिका a chap in the feet, chilblain. -दाहः a burning sensation in the feet. -धावनिका sand used for rubbing the feet.-नालिका an anklet. -निकेतः a foot-stool. -न्यासः movement of the feet
पादन्यासो लयमनुगतः
M.*
 2.9.
पः a tree
निरस्तपादपे देशे एरण्डो$पि द्रुमायते
H.*
 1.67
अनुभवति हि मूर्ध्ना पादपस्तीव्रमुष्णम्
Ś.*
 5.7.
a foot-stool. (-पा) a shoe. ˚खण्डः, -ण्डम् a grove of trees. ˚रुहा a climbing plant.-पद्धतिः
f.
 a track. -परिचारकः a humble servant.-पालिका an anklet.
पाशः a foot-rope for cattle.
an anklet of small bells
&c.
(शिकः, शी) a fetter
हस्तिपक-पादपाशिक-सैमिक-वनचर-पारिकर्मिकसखः Kau.
A.
a mat.
a creeper. -पीठः, -ठम् a foot-stool
चूडामणिभि- रुद्घृष्टपादपीठं महीक्षिताम्
R.*
 17.28
Ku.*
 3.11.
पीठिका a vulgar trade (as that of a barber).
white stone.
पूरणम् filling out a line
P.
 VI.1.134.
an expletive
तु पादपूरणे भेदे समुच्चये$वधारणे Viśva. -प्रक्षालनम् washing the feet
पादप्रक्षालने वज्री Subhāṣ. -प्रणामः prostration (at the feet). -प्रतिष्ठानम् a foot-stool.-प्रधारणम् a shoe. -प्रसारणम् stretching out the feet.-प्रहारः a kick. -बद्ध
a.
 consisting of verses (as a metre).
बन्धनम् a chain, fetter.
a stock of cattle. -भटः a foot soldier. -भागः a quarter. -मुद्रा a footprint. ˚पङ्क्तिः a track, trail.
मूलम् the tarsus.
the sole of the foot.
the heel.
the foot of a mountain.
a polite way of speaking of a person
देवपादमूलमागताहम्
K.*
 8. -यमकः paronomasia within the Pādas.
रक्षः a shoe.
a foot-guard
(pl. ) armed men protecting the feet of an elephant in battle
शिरांसि पादरक्षाणां बीजवत् प्रवपन् मुहुः
Mb.
 * 3.271.1.
रक्षणम् a cover for the feet.
a leather boot or shoe. -रजस्
n.
 the dust of the feet. -रज्जुः
f.
 a tether for the foot of an elephant. -रथी a shoe, boot. -रोहः, -रोहणः the (Indian) fig-tree. -लग्नः
a.
 lying at a person's feet.-लेपः an unguent for the feet. -वन्दनम् saluting the feet. -वल्मीकः elephantiasis. -विरजस्
f.
 a shoe, boot. (m. ) a god. -वेष्टनिकः, -कम् a stocking. -शाखा a toe. -शैलः a hill at the foot of a mountain. -शोथः swelling of the foot
अन्योन्योपद्रवकृतः शोथः पादसमुत्थितः । पुरुषं हन्ति नारीं तु मुखजो गुह्यजो ह्ययम् ॥ Mādhava. -शौचम् cleaning the feet by washing, washing the feet
पादशौचेन गोविन्दः (तृप्तः)
Pt.*
 1.172. -संहिता the junction of words in a quarter of a stanza.
सेवनम्, सेवा showing respect by touching the feet.
service.-स्तम्भः a supporting beam, pillar, post. -स्फोटः 'cracking of the feet', chilblain. -हत
a.
 kicked. -हर्षः numbness of the feet after pressure upon the crural nerves
हृष्यतः चरणौ यस्य भवतश्च प्रसुप्तवत् । पादहर्षः सः विज्ञेयः कफवातप्रकोपजः ॥ Suśruta. -हीनजलम् Water with a portion boiled, -हीनात्
ind.
without division or transition
all at once.
Apte 1890
English
पादः [पद्यते गम्योऽनेन करणे कर्मणि वा घञ्] 1 The foot (whether of men of animals)
तयोर्जगृहतुः पादान् R. 1. 57
पादयोर्निपत्यः पादपतित &c. The word पाद at the end of comp. is changed to पाद् after सु and numerals
i. e. सुपाद्, द्विपाद्, त्रिपाद् &c.
and also when the first member is used as a standard of comparison, but is a word other than हस्ति &c.
see P. V. 4. 138-140 e. g. व्याघ्रपाद्. The nom. pl. of पाद is often added to names of persons or titles of address to show great respect or veneration
मृष्यंतु लवस्य बलिशतां तातपादाः U. 6
जीवत्सु तातपारेषु 1. 19
देवप दानां नास्माभिः प्रयोजनं Pt. 1
so एवमाराध्यपादा आज्ञापयंति Prab. 1
so कुमारिलपादाः &c.
2 A ray of light
बालस्यापि रवेः पादाः पतंत्युपरि भूभृतां Pt. 1. 328
Śi. 9. 34
R. 16. 53 (where the word has sense 1 also).
3 The foot or leg of an inanimate object, as of a bed stead.
4 The foot or root of a tree
as in पादप.
5 The foot of a mountain, a hill at the foot of a mountain (पादाः प्रत्यंतपर्वताः)
Me. 19: Ś. 6. 16.
6 A quarter, fourth part
as in सपादो रूपंकः ‘one and one-fourth rupee’: Ms. 8. 241
Y. 2. 174.
7 The fourth part of a stanza, a line.
8 The fourth part of a chapter or book, as of the Adhyāyas of Pāṇini, or of the Brahma Sūtras.
9 A part in general.
10 A column, pillar.
11 A foot as a measure equal to twelve Aṅgulis.
12 The quadrant of a circle.
Comp.
अग्रं the point or extremity of the foot
Ratn. 1. 1.
अंकः a foot-mark.
अंगदं
दी an orna ment for the foot, an anklet.
अंगुलिः
ली f. a toe.
अंगुष्ठः the great toe.
अतः the point or extremity of the feet.
अंतरं the interval of a step, the distance of a foot. (
रे) ind. {1} after the interval of a step. {2} close or near to.
अंबु n. butter milk containing a fourth part of water.
अंभस् n. water in which the feet (of revered persons) have been washed.
अरविंदं,
कमलं,
पंकजं,
पद्मं a lotus-like foot.
अर्घ्यं a gift to a Brāhmaṇa or a venerable person.
अलिन्दी a boat.
अवसेचनं {1} washing the feet. {2} the water used for washing the feet.
अष्ठीलः the ankle.
आघतः a kick.
आनत a. prostrate, fallen at the feet of
Ku. 3. 8.
आवर्तः {1} a wheel worked by the feet for raising up water from a well. {2} a square foot.
आसनं a foot-stool.
आस्फालनं trampling or motion of the feet, floundering.
आहत a. kicked.
आहति f. {1} treading or trampling. {2} a kick.
उदकं,
जलं {1} water for washing the feet. {2} water in which the feet of sacred and revered persons are washed, and which is thus considered holy.
उदरः a serpent.
कटकः
कं,
वीलिका an anklet.
क्षेपः a foot-step.
गंडीरः a morbid swelling of the legs and feet.
ग्रथिः the ankle.
ग्रहणं seizing or clasping the feet (as a mark of respectful salutation)
Ku. 7. 27.
चतुरः,
चत्वरः {1} a slanderer. {2} a goat. {3} the fig-tree. {4} a sand-bank. {5} hail.
चापल्यं shuffling of the feet.
चारः going on foot, walking
यदि च विचरेत् पादच रेण गौरी Me. 60 ‘if Gaurī should walk on foot’
R. 11. 10. {2} the daily position of the planets.
चारिन् a. {1} walking or going on foot. {2} fighting on foot. (
m.) {1} a pedestrian. {2} a foot-soldier.
जः a Śūdra.
जलं butter-milk mixed with one-fourth of water.
जाहं the tarsus.
तलं the sole of the foot.
त्रः,
त्रा,
त्राणं a boot or shoe.
दारी,
दारिका a chap in the feet.
दाहः a burning sensation in the feet.
धावनिका sand used for rubbing the feet.
नालिका an anklet.
न्यासः movement of the feet
M. 2. 9.
पः {1} a tree
निरस्तपादपे देश एरंडोऽपि द्रुमायते H. 1. 69
अनुभवति हि मूर्ध्ना पादपस्तीव्रमुष्णं Ś. 5. 7. {2} a foot-stool. (
पा) a shoe. °खंडः,
डं a grove of trees. °रुहा a climbing plant.
पद्धतिः f. a track.
पालिका an anklet.
पाशः {1} a foot-rope for cattle. {2} an anklet of small bells &c. (
शी) {1} a fetter. {2} a mat. {3} a creeper.
पीठः
ठं a foot-stool
R. 17. 28
Ku. 3. 11.
पीठिका {1} a vulgar trade (as that of a barber). {2} white stone.
पूरणं {1} filling out a line. {2} an expletive
तु पादपूरणे भेदे समुच्चयेऽ वधारणे Viśva.
प्रक्षालनं washing the feet.
प्रणामः prostration (at the feet).
प्रतिष्ठानं a foot-stool.
प्रधारणं a shoe.
प्रहारः a kick.
बंधनं {1} a chain, fetter. {2} a stock of cattle.
भागः a quarter.
मुद्रा a foot-print.
मूलं {1} the tarsus. {2} the sole of the foot. {3} the heel. {4} the foot of a mountain. {5} a polite way of speaking of a person
देवपादमूलमागताहं K. 8.
रक्षः {1} a shoe. {2} a footguard.
रक्षणं {1} a cover for the feet. {2} a leather boot or shoe.
रजस् n. the dust of the feet.
रज्जुः f. a tether for the foot of an elephant.
रथी a shoe, boot.
रोहः,
रोहणः the (Indian) fig-tree.
वंदनं saluting the feet.
वल्मीकः elephantiasis.
विरजस् f. a shoe, boot. (
m.) a god.
शाखा a toe.
शैलः a hill at the foot of a mountain.
शोथः swelling of the foot.
शौचं cleaning the feet by washing, washing the feet
Pt. 1. 172.
सेवनं,
सेवा {1} showing respect by touching the feet. {2} service. स्फोटः ‘cracking of the feet’, chilblain.
हत a. kicked.
हर्षः numbness of the feet after pressure upon the crural nerves.
हीनात् ind. {1} without division or transition. {2} all at once.
Apte Hindi
Hindi
पादः
पुं*
 - पद् + घञ्
पैर (चाहे मनुष्य का हो या किसी जानवर का)
पादः
पुं*
 - पद् + घञ्
प्रकाश की किरण
पादः
पुं*
 - पद् + घञ्
"पैर या पावा (जड़ पदार्थों का, खाट आदि का)"
पादः
पुं*
 - पद् + घञ्
वृक्ष की जड़ या पैर
पादः
पुं*
 - पद् + घञ्
"गिरिपाद, तलहटी "
पादः
पुं*
 - पद् + घञ्
"चौथाई, चौथाभाग"
पादः
पुं*
 - पद् + घञ्
"श्लोक का एक चरण, पंक्ति"
पादः
पुं*
 - पद् + घञ्
किसी पुस्तक के अध्याय का चौथा भाग
पादः
पुं*
 - पद् + घञ्
भाग
पादः
पुं*
 - पद् + घञ्
"स्तंभ, खंभा"
पादः
पुं*
 - पद्+घञ्
मशक की तली में छिद्र
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 पादः
noun
कस्यापि वस्तुनः चतुर्थः अंशः।
"अस्य मानं किलो इत्यस्य पादः"
Synonyms:
 रश्मिः, मरीचिः, करः, अभीशुः, अभीषुः, मयूखः, गभस्तिः, दीधितिः, अर्कत्विट्, पादः, उस्रः, रुचिः, त्विषिः, विभा, अर्चिस्, भानुः, शिपिः, धृष्णिः, पृष्टिः, वीचिः, घृणिः, उपधृतिः, पृश्निः, स्योनः, स्यूमः, किरणः, अंशुः, किरणः
noun
प्रकाशस्य अतिसूक्ष्माः रेखाः याः सूर्यचन्द्रादिभ्यः ज्योतिष्मद्भ्यः पदार्थेभ्यः निष्कस्य विकीर्यमाणाः दृश्यन्ते।
"सूर्यस्य रश्मिभिः दिनस्य प्रारम्भः भवति।"
Synonyms:
 पादः
noun
पर्यङ्कादीनां स्तम्भसदृशः आधारः यमाश्रित्य ते इतरेषाम् आश्रयाः भवितुम् अर्हन्ति।
"अस्य पर्यङ्कस्य पादः भग्नः।"
Synonyms:
 चतुर्थांशः, पादः, चतुर्भागः, पादभागः, अर्धार्धभागः
noun
केषाञ्चित् वस्त्वादीनां चतुर्षु भागेषु एकः भागः।
"अस्य कार्यस्य चतुर्थांशः समाप्तः।"
Synonyms:
 मूलम्, अङ्घ्रिः, अंर्हिः, ब्रध्नः, व्रध्न, पादः, चरणम्, चरणः, पदम्
noun
वृक्षादिभ्यः भूम्यान्तर्गतः भागः येन ते अन्नं जलं च गृह्णन्ति।
"आयुर्वेदे नैकानि मूलानि रोगनिवारणार्थे उपयुज्यते।"
Synonyms:
 चरणः, अङ्घ्रिः, पादः, पत्
noun
अवयवविशेषः, अङ्गुलितः आपार्ष्णि भागः येन मनुष्यादयः चरन्ति।
"प्रभुरामचन्द्रस्य चरणैः दण्डकारण्यम् पुनीतम्।"
Synonyms:
 पादः, प्रेष्ठा, टङ्का, टङ्गः, टङ्गम्, टङ्कः, टङ्कम्, प्रसृता, नलकिनी, जङ्घा
noun
अवयवविशेषः- आकटि अधमाङ्गं, मनुष्यादयः अनेन सरन्ति।
"वने चरतः मम पादः बहु क्लेशम् अन्वभवत्"
Tamil
Tamil
பாத3: : பாதம், கால், ஒளிக் கிரணம், வேர், மலை அடிவாரம், கால் பங்கு, செய்யுளின் ஒரு அடி, பாகம், பகுதி.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पादः,
पुं,
 (पद + करणे घञ् ।) पद्यते गम्यतेअनेन । पा इति भाषा । स तु गर्भस्थबालकस्यमासद्वयेन भवति । यथा, --“मासेन तु शिरो द्वाभ्यां बाह्वङ्घ्य्राद्यङ्गविग्रहः ॥
”इति भागवतीयतृतीयस्कन्धः ॥
तत्पर्य्यायः । पत् २ अङ्घ्रिः ३ चरणः ४ । इत्य-मरः ॥
अंह्निः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥
* ॥
ऋग्वेदीयमन्त्रचतुर्थांशः । श्लोकचतुर्थांशः । यथा, पादाश्चेल्लोपे सत्येव पूर्य्येत । इह ऋक्पाद एवगृह्यते । इति वामनः ॥
अविशेषात् श्लोकपादो-ऽपि । इत्यपरे । इति सिद्धान्तकौमुदी ॥
* ॥
पादद्वारा पादाक्रमणादिनिषेधो यथा, --“पादेन नाक्रमेत् पादमुच्छिष्टं नैव लङ्घयेत् ।न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
* ॥
पादचालनादिनिषेधो यथा, --“न पादचालनं कुर्य्यात् पादेन वा कदाचन ।नाग्नौ प्रतापयेत् पादौ न कांस्ये धावयेद्बुधः ॥
नातिप्रसारयेद्देवं ब्राह्मणान् गामथापि वा ।वाय्वग्निनृपविप्राणां सूर्य्यं वा शशिनं प्रति ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे १५ अध्यायः ॥
* ॥
पादेन्द्रियस्याध्यात्मत्वं तस्मिन्नधिभूतमधिदैवतञ्चयथा, महाभारते आश्वमेधिकपर्व्वणि४२ अध्याये ।“अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्व्वं विविधमिन्द्रियम् ।पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ॥
अधिभूतन्तु गन्तव्यं विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥
”वुध्नः । वृक्षमूलम् । तुरीयांशः । चतुर्थभागः ।शैलप्रत्यन्तपर्व्वतः । महाद्रिसमीपे क्षुद्रपर्व्वतः ।(यथा, हरिवंशे ९४ । २० ।“उभयोर्बिन्ध्यर्क्षयोः पादे नगयोस्तां महा-पुरीम् ॥
”)मयूखः । किरणः । इति मेदिनी ॥
(शिवः ।यथा, महाभारते । १३ । १७ । १२४ ।“न्यायनिर्व्वपणः पादः पण्डितो ह्यचलोपमः ॥
”चिकित्सापादचतुष्टयं यथा, --“वैद्यो व्याध्युपसृष्टस्तु भेषजं परिचारकः ।एते पादाश्चिकित्सायाः कर्म्मसाधनहेतवः ॥
गुणवद्भिस्त्रिभिः पादैश्चतुर्थो गुणवान् भिषक् ।व्याधिमल्पेन कालेन महान्तमपि साधयेत् ॥
वैद्यहीनास्त्रयः पादा गुणवन्तोऽप्यपार्थकाः ।उद्गातृहोतृब्रह्माणो यथाध्वर्य्युं विनाध्वरे ॥
तत्त्वाधिगतशास्त्रार्थो दृष्टकर्म्मा स्वयं कृती ।लघुहस्तः शुचिः शूरः सज्जोपस्करभेषजः ॥
प्रत्युत्पन्नमतिर्धीमान् व्यवसायी विशारदः ।सत्यधर्म्मपरो यश्च स भिषक् पाद उच्यते ॥
आयुष्मान् सत्त्ववान् साध्यो द्रव्यवानात्मावानपि ।आस्तिको वैद्यवाक्यस्थो व्याधितः पाद उच्यते ॥
प्रशस्तदेशसम्भूतं प्रशस्तेऽहनि चोद्धृतम् ।युक्तमात्रं मनस्कान्तं गन्धवर्णरसान्वितम् ॥
दोषघ्नमग्लानिकरमविकारि विपर्य्यये ।समीक्ष्य दत्तं काले च भेषज्रं पाद उच्यते ॥
स्निग्धोऽजुगुप्सुर्बलवान् युक्तो व्याधितरक्षणे ।वैद्यवाक्यकृदश्रान्तः पादः परिचरः स्मृतः ॥
”इति च सुश्रुते सूत्रस्थाने ३४ अध्यायः ॥
“कारणं षोडशगुणं सिद्धौ पादचतुष्टयम् ॥
”इति चरकं सूत्रस्थाने नवमेऽध्यांये ॥
अस्य शुभलक्षणं यथा, --“अस्वेदनौ मृदुतलौ कमलोदराभौश्लिष्टाङ्गुली रुचिरताम्रनखौ सुपार्ष्णी ।उष्णौ शिराविरहितौ च निगूढगुल्फौकूर्म्मोन्नतौ च चरणौ मनुजेश्वरस्य ॥
”अशुभलक्षणञ्च यथा, --“सूर्पाकारविरूक्षपाण्डुरनखौ वक्रौ शिरा-सन्ततौसंशुष्को विरलाङ्गुली च चरणौ दारिद्र-दुःखप्रदौ ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“पद गतौ”@} 2 ‘पदॢ--’ इति पुरुषकारसम्मतः पाठः।
‘--श्यनि गत्यर्थे पद्यते पदयेत णौ।।’ 3 इति देवः।
पादकः-दिका, पादकः-दिका, 4 पित्सकः-त्सिका, 5 पनीपदकः-दिका
पत्ता-पत्त्री, पादयिता-त्री, पित्सिता-त्री, पनीपदिता-त्री
-- पादयन्-न्ती, पादयिष्यन्-न्ती-ती
-- -- 6 प्रणिपद्यमानः, पादयमानः, पित्समानः, पनीपद्यमानः
पत्स्यमानः, पादयिष्यमाणः, पित्सिष्यमाणः, पनीपदिष्यमाणः
7 पत्-पद्-पदौ-पदः
-- -- -- 8 प्रपन्नः-पन्नवान्, पादितः, पित्सितः, पनीपदितः-तवान्
पदः, 9 उत्पदिष्णुः, 10 पदनः, 11 पादुकः- 12 पादुका, 13 पादः, 14 सम्पद्यः, 15 सम्पादी, 16 प्रणिपेदिवान्, 17 पादः, पित्सुः, पनीपदः
पत्तव्यम्, पादयितव्यम्, पित्सितव्यम्, पनीपदितव्यम्
पदनीयम्, पादनीयम्, पित्सनीयम्, पनीपदनीयम्
पाद्यम्, पाद्यम्, पित्स्यम्, पनीपद्यम्
ईषत्पदः-दुष्पदः-सुपदः
-- -- -- पद्यमानः, पाद्यमानः, पित्स्यमानः, पनीपद्यमानः
पादः, 18 पदम्, 19 आस्पदम्, 20 21 गोष्पदम्, पादः, पित्सः, पनीपदः
पत्तुम्, पादयितुम्, पित्सितुम्, पनीपदितुम्
22 सम्पत्-सम्पत्तिः, विपत्-प्रतिपत्-आपत्, 23 पद्या, पादना, पित्सा, पनीपदा
पदनम्, आपादनम्, पित्सनम्, पनीपदनम्
पत्त्वा, पादयित्वा, पित्सित्वा, पनीपदित्वा
प्रणिपद्य, सम्पाद्य, प्रपित्स्य, प्रपनीपद्य
24 25 गेहानुप्रपादम्, गेहंगेहमनुप्रपादम्, गेहमनुप्रपादमनुप्रपादमास्ते
पादम् २, पत्त्वा २, पादम् २, पादयित्वा २, पित्सम् २, पित्सित्वा २, पनीपदम् २
पनीपदित्वा २
26 इत्यूप्रत्ययः, प्रत्ययस्य णित्त्वं च।
पद्यते इति पादूः = पादुका।
‘पादुका’ इत्यत्र संज्ञायां कनि, ‘केऽणः’ 27 इति ह्रस्वो ज्ञेयः।]] पादूः, 28 मन्प्रत्यये रूपम्।
पद्यते मधुकरैरिति पद्मम् = कमलम्।
अर्शआद्यजन्ते मत्वर्थीये पद्मा = लक्ष्मीः।
मत्वर्थीय एव इनिप्रत्यये पद्मिनी इति च।]] पद्मम्-पद्मिनी।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९७२)
02
=>
 (४-दिवादिः-११६९। सक। अनि। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। १०९)
04
=>
 [[१। ‘सनि मीमाघुरभलभशकपतपदामच इस्’ (७-४-५४) इति सन्नन्ते सर्वत्र इस्। ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासलोपः। ‘स्कोः संयोगाद्योरन्ते च’ (८-२-२९) इति सकारलोपः। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वम्। ‘खरि च’ (८-४-५५) इति दकारस्य चर्त्वं भवति।]]
05
=>
 [[२। यङन्ताण्ण्वुलि, ‘नीग् वञ्चुस्रंसुध्वंसुभ्रंसुकसपतपदस्कन्दाम्’ (७-४-८४) इत्यभ्यासस्य नीगागमः। अभ्यासदीर्घापवादः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[३। ‘नेर्गदनदपतपद--’ (८-४-१७) इत्यादिना नेर्णत्वम्।]]
07
=>
 [[४। पद्यतेऽनेनेति पत् = पादः। क्विबन्ते चर्त्वविकल्पः।]]
08
=>
 [[५। ‘रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः’ (८-२-४२) इति निष्ठातकारधातुदकारयोर्नत्वे रूपम्।]]
09
=>
 [[६। ‘अलङ्कृञ्निराकृञ्प्रजनोत्पचोत्पद--’ (३-२-१३६) इत्यादिना इष्णुच् प्रत्ययः तच्छीलादिषु कर्तृषु भवति--इति माधवः। एतच्च प्रकृतसूत्रे (३-२-१३६), उत्पद इति पाठाश्रयणेन साध्यते। परं तु--पतॢधातौ (९६८) स्वयमेव माधवेन उत्पत इत्येतस्मादेव इष्णुच् साधितः। पदधातौ तु “केचित्तु ‘उत्पत’ इति पततिं पठन्ति” इति वदतः को वाऽत्र स्वाभिमतः पाठ इति न ज्ञायते।]]
10
=>
 [[७। ‘जुचङ्क्रम्यदन्द्रम्यसृगृधिज्वलशुचलषपतपदः’ (३-२-१५०) इत्यादिना ताच्छी- लिको युच्प्रत्ययः।]]
11
=>
 [[८। ‘लषपतपद--’ (३-२-१५४) इत्यादिना तच्छीलादिषु कर्तृषु उकञ् प्रत्ययः। अदन्तत्वात् स्त्रियां टाप्।]]
12
=>
 [[आ। ‘प्रकृतिं प्रतिपादुकैश्च पादैश्चकॢपे भानुमतः पुनः प्रसर्तुम्।’ शि। व। २०-३९।]]
13
=>
 [[९। ‘पदरुजविशस्पृशो घञ्’ (३-३-१६) इति कर्तरि घञ्।]]
14
=>
 [[१०। सम्पूर्वकादस्मात् कर्तरि शप्रत्यये, दिवादित्वात् श्यनि, पररूपे, रूपमेवम्। शप्रत्ययसद्भावे निदानं तु ‘कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि--’ (५-४-५०) इति सूत्रे सम्पद्य इति निर्देश एव।]]
15
=>
 [पृष्ठम्०८४६+ २९]
16
=>
 [[१। ‘पपुष आगतं पपिवद्रूप्यम्’ इति भाष्य (४-३-२४) प्रयोगात्, छान्दसोऽपि क्वसुः क्वचिद् भाषायां भवति इति ज्ञायते। तेन क्वसौ, एत्वाभ्यासलोपयोः, ‘वस्वेकाजाद्धसाम्’ (७-२-६७) इति इडागमे च रूपमेवम्।]]
17
=>
 [[आ। ‘प्रायेण प्रणिपेदुषां निजमसौ योगं स्वयं शिक्षयन्।’ कामासिकाष्टके ५।]]
18
=>
 [[२। ‘खनो घ च’ (३-३-१२५) इत्यत्र चकारात् संज्ञायामन्यत्रापि घप्रत्ययो भवति इति ज्ञायते-इत्याश्रयणेन घप्रत्यये रूपम्।]]
19
=>
 [[३। आङ्पूर्वकादस्मात् संज्ञायां घप्रत्यये, ‘आस्पदं प्रतिष्ठायाम्’ (६-१-१४६) इत्यत्र निपातनात् सुडागमः।]]
20
=>
 [[B। ‘कृतास्पदा भूमिभृतां सहस्रैरुदन्वदम्भःपरिवीतमूर्तिः।’ शि। व। ३-३४।]]
21
=>
 [[४। ‘गोष्पदं सेवितासेवितप्रमाणेषु’ (६-१-१४५) इत्यनेन सेविते असेविते प्रमाणे च विषये सुट् निपात्यते। षत्वं च भवति।]]
22
=>
 [[५। ‘सम्पदादिभ्यः--’ (वा। ३-३-९४) इत्यनेन स्त्रियां भावादौ क्विप्। ‘क्तिन्न- पीष्यते’ (भाष्येष्टिः ३-३-९४) इति वचनात् क्तिनि सम्पत्तिः इत्यादिकमपि साध्वेव। प्रतिपत् = ज्ञानम्, प्रथमा तिथिश्च।]]
23
=>
 [[६। ‘संज्ञायां समजनिषदनिपत--’ (३-३-९९) इत्यत्र ‘निपद’ इति क्षीर- स्वामिपाठमाश्रित्यात्र क्यप् बोध्यः। पद्या = काव्यविशेषः। ‘एकप्रघट्टकं पद्या मुक्तकानां निबन्धनम्।’ इति तल्लक्षणम्। अत्र पक्षे ‘उपेयिवान्--’ (३-२-१०९) इत्यत्र ‘उप’ इत्यस्येव अत्र ‘नि’ इत्यस्याविवक्षितत्वं ज्ञेयम्।]]
24
=>
 [पृष्ठम्०८४७+ २५]
25
=>
 [[१। ‘विशिपतिपदिस्कन्दां व्याप्यमानासेव्यमानयोः’ (३-४-५६) इति सोपपदात् णमुल्। ‘तृतीयाप्रभृतीनि--’ (२-२-२१) इति समासविकल्पः। समासे, ‘नित्य- वीप्सयोः’ (८-१-४) इति द्विर्वचनं न भवति। समासेनैव नित्यवीप्सार्थयोरुक्तत्वात्।]]
26
=>
 [[२। ‘णिच्च कसि पद्यर्त्तेः’ [द। उ। १-१६८]
27
=>
 (७-४-१३)
28
=>
 [[३। औणादिके [द। उ। ७-२६]