| YouTube Channel

पाद (pAda)

 
शब्दसागरः
English
पाद
m.
 (-दः)
1. A foot.
2. A quarter.
3. A hill at the foot of a mountain.
4. A ray of light.
5. The root of a tree.
6. The foot or line of a
stanza.
7. The line of a hymn or stanza of the Rig Vedas.
8. The
quadrant of a circle.
9. The foot or leg of an inanimate object.
E.
 पद् to go,
aff.
 घञ्.
Capeller Eng
English
पा॑द
m.
 foot, leg (lit. &
fig.
 ), foot as a measure
column,
pillar
ray, beam (as the foot of a heavenly body)
fourth part, quarter
of anything,
esp.
 of a four-versed stanza, also part or verse
i.g.
 ,
section, chapter. Often
pl.
 the feet of (—°)
i.e.
 the venerable —.
Yates
English
पाद (दः) 1.
m.
 A foot
a quarter
ray
the root of a tree
a fourth
of a stanza
a quadrant
a hill
at the foot of a mountain.
Spoken Sanskrit
English
ataHadyasaHpAdakandukaspardhAyAMnakrIDiSyati -
sent.
 - Heissick.Sohewillnotplayinfootballmatchtoday.
मात्रा - mAtrA -
f.
 - foot
प्रतिष्ठा - pratiSThA -
f.
 - foot
चरण - caraNa -
m.
 - foot
पद् - pad -
m.
 - foot
अंह्रि - aMhri -
m.
 - foot
अङ्घ्रि - aGghri -
m.
 - foot
पाद - pAda -
m.
 - foot
पाद - pAda -
m.
 - quarter
पाद - pAda -
m.
 - verse or line
पाद - pAda -
m.
 - chapter of a book
पाद - pAda -
m.
 - foot as a measure
पाद - pAda -
m.
 - fourth Part
पाद - pAda -
m.
 - wheel
पाद - pAda -
m.
 - column
पाद - pAda -
m.
 - quarter (of anything)
पाद - pAda -
m.
 - pillar
पाद - pAda -
m.
 - foot or a hill at the foot of a mountain
पाद - pAda -
m.
 - poetical verse
पाद - pAda -
m.
 - quadrant
पाद - pAda -
m.
 - bottom
पाद - pAda -
m.
 - foot or leg of an inanimate object
पाद - pAda -
m.
 - ray
पाद - pAda -
m.
 - ray or beam of light
पाद - pAda -
m.
 - caesura of a verse
पाद - pAda -
m.
 - foot or root of a tree
पाद - pAda -
m.
 - beam
पाद पा. - pAda pA. -
m.
 - foot ft. [ length ]
फलक पाद - phalaka pAda -
m.
 - board foot [ cubic measure ]
पाद - pAda -
m.
 - quadrant
त्रिभ - tribha -
n.
 - quadrant
तुर्ययन्त्र - turyayantra -
n.
 - quadrant
पद - pada -
n.
 - quadrant
धनुस् - dhanus -
n.
 - are or quadrant for ascertaining the sun's altitude and zenith-distance
Wilson
English
पाद
m.
 (-दः)
1 A foot.
2 A quarter.
3 A hill at the foot of a mountain.
4 A ray of light.
5 The root of a tree.
6 The foot or line of a stanza.
7 The line of a hymn or stanza of the Ṛg Veda.
8 The quadrant of a circle.
E.
 पद to go,
aff.
 घञ्.
Apte
English
पादः [pādḥ], [पद्यते गम्यते$नेन करणे कर्मणि वा घञ्]
The foot (whether of men or animals)
तयोर्जगृहतुः पादान्
R.*
 1.57
पादयोर्निपत्य, पादपतित
&c.
 (The word पाद at the end of
comp.
 is changed to पाद् after सु and numerals
i. e. सुपाद्, द्विपाद्, त्रिपाद्
&c.
and also when the first member is used as a standard of comparison, but is a word other than हस्ति
&c.
see
P.
V.*
 4.138-14
e. g. व्याघ्रपाद्. The nom.
pl.
 of पाद is
oft
 en added to names of persons or titles of address to show great respect or veneration
मृष्यन्तु लवस्य बालिशतां तातपादाः
U.*
 6
जीवत्सु तातपादेषु 1.19
देवपादानां नास्माभिः प्रयोजनम्
Pt.*
 1
so एवमाराध्यपादा आज्ञापयन्ति
Prab.*
 1
so कुमारिलपादाः
&c.
A ray of light
बालस्यापि रवेः पादाः पतन्त्युपरि भूभृताम्
Pt.*
 1.328
Śi.*
 9.34
R.*
 16.53 (where the word has sense 1 also).
The foot or leg of an inanimate object, as of a bed-stead
चतुष्पदी हि निःश्रेणी ब्रह्मण्येव प्रतिष्ठिता
Mb.
 * 12.2.4.
The foot or root of a tree
as in पादप.
The foot of a mountain, a hill at the foot of a mountain (पादाः प्रत्यन्तपर्वताः)
रेवां द्रक्ष्यस्युपलविषमे विन्ध्यपादे विशीर्णाम्
Me.*
 19
Ś.*
 6.17.
A quarter, fourth part
as in सपादो रूपकः 'one and one fourth rupee'
Ms.*
 8.241
Y.*
 2.174
कार्षापणे दीयमाने पादो$पि दत्तो भवति ŚB. on MS.* 6.7.2.
The fourth part of a stanza, a line.
The fourth part of a chapter or book, as of the Adhyāyas of Pāṇini, or of the Brahma-sūtras.
A part in general.
A column, pillar
सहस्रपादं प्रासादं......अधिरोहन्मया दृष्टः
Mb.
 * 5.143.3.
A foot as a measure equal to twelve Aṅgulis.
The quadrant of a circle.
The foot-hole or bottom of a water-skin
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां यद्येकं क्षरतीन्द्रियम् । तेनास्य क्षरति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ॥
Ms.*
 2.99.
A wheel
गिरिकूबरपादाक्षं शुभवेणु त्रिवेणुमत्
Mb.
 * 3.175.4
Ki.*
 12 21.
A golden coin (weighing one tola)
स ह गवां सहस्रमव- रुरोध दश दश पादा एकैकस्याः शृङ्गयोराबद्धा बभुवुः Bṛi.
Up.*
 3.1.1.Comp. -अग्रम् the point or extremity of the foot
पादाग्रस्थितया मुहुः स्तनभरेणानीतया नम्रताम्
Ratn.*
 1.1. -अङ्कः a foot-mark. -अङ्गदम्, -दी an ornament for the foot, an anklet. -अङ्गुलिः, -ली
f.
 a toe. -अङ्गुष्ठः the great toe.-अङ्गुष्ठिका a ring worn on the great toe. -अन्तः the point or extremity of the feet. -अन्तरम् the interval of a step, distance of a foot. (-रे)
ind.
after the interval of a step.
close or near to. -अन्तिकम्
ind.
 near to, towards any one. -अम्बु
n.
 butter-milk containing a fourth part of water. -अम्भस्
n.
 water in which the feet (of revered persons) have been washed. -अरविन्दम्, -कमलम्, -पङ्कजम्, -पद्मम् a lotus-like foot. -अर्घ्यम् a gift to a Brāhmāṇa or a venerable person.
अर्धम् half a quarter, an eighth
पादं पशुश्च योषिच्च पादार्धं रिक्तकः पुमान्
Ms.*
 8.44.
half a line of a stanza. -अलिन्दी a boat. -अवनामः bowing to a person's feet
इति कृतवचनायाः कश्चिदभ्येत्य बिभ्यद्गलितनयनवारेर्याति पादावनामम्
Śi.*
 11.35. -अवनेजः washing another's feet
विभ्व्यस्तवा- मृतकथोदवहास्त्रिलोक्याः पादावनेजसरितः शमलानि हन्तुम्
Bhāg.*
 11.6.19.
अवसेचनम् washing the feet.
the water used for washing the feet
दूरात् पादावसेचनम्
Ms.*
 4.151. -अष्ठीलः the ankle
मर्मस्वभ्यवधीत् क्रुद्धः पादाष्ठालैः सुदारुणैः
Mb.
 * 1.8.24. -आघातः a kick. -आनत
a.
 prostrate, fallen at the feet of
कयासि कामिन् सुरतापराधात् पादानतः कोपनयावधूतः
Ku.*
 3.8.
आवर्तः a wheel worked by the feet for raising up water from a well.
a square foot. -आसनम् a foot-stool. -आस्फालनम् trampling or motion of the feet, floundering. -आहतः
a.
 kicked. -आहति
f.
treading or trampling.
a kick.
उदकम्, जलम् water for washing the feet.
water in which the feet of sacred and revered persons are washed, and which is thus considered holy
विष्णु- पादोदकं तीर्थं जठरे धारयाम्यहम्. -उदरः a serpent
यथा पादो- दरस्त्वचा विनिर्मुच्यते Praśna.
Up.*
 5.5. -उद्धूतम् stamping the feet. -कटकः, -कम्, -कीलिका an anklet.-कृच्छ्रम् a vow in which taking of meals and observing a fast are done on alternate days
Y.
क्षेपः a footstep.
a kick with the foot. -गण्डीरः a morbid swelling of the legs and feet. -ग्रन्थिः the ankle. -ग्रहणम् seizing or clasping the feet (as a mark of respectful salutation)
अकारयत् कारयितव्यदक्षा क्रमेण पादग्रहणं सतीनाम्
Ku.*
 7.27.
चतुरः, चत्वरः a slanderer.
a goat.
the fig-tree.
a sand-bank.
hail. -चापल्यम् shuffling of the feet. -चारः going on foot, walking
यदि च विहरेत् पादचारेण गौरी
Me.*
 62 'if Gaurī should walk on foot'
R.*
 11.1
the daily position of the planets. -चारिन्
a.
walking or going on foot.
fighting on foot. (m. )
a pedestrian.
a foot-soldier.-च्छेदनम् cutting off a foot
पादेन प्रहरन् कोपात् पादच्छेदन- मर्हति
Ms.*
 8.28. -जः a sūdra
पादजोच्छिष्टकांस्यं यत्...... विशुद्धेद् दशभिस्तु तत्
Mb.
 * 12.35.31.
जलम् butter-milk mixed with one fourth of water.
water for the feet.-जाहम् the tarsus. -तलम् the sole of the foot. -त्रः, -त्रा, -त्राणम् a boot or shoe. -दारी, -दारिका a chap in the feet, chilblain. -दाहः a burning sensation in the feet. -धावनिका sand used for rubbing the feet.-नालिका an anklet. -निकेतः a foot-stool. -न्यासः movement of the feet
पादन्यासो लयमनुगतः
M.*
 2.9.
पः a tree
निरस्तपादपे देशे एरण्डो$पि द्रुमायते
H.*
 1.67
अनुभवति हि मूर्ध्ना पादपस्तीव्रमुष्णम्
Ś.*
 5.7.
a foot-stool. (-पा) a shoe. ˚खण्डः, -ण्डम् a grove of trees. ˚रुहा a climbing plant.-पद्धतिः
f.
 a track. -परिचारकः a humble servant.-पालिका an anklet.
पाशः a foot-rope for cattle.
an anklet of small bells
&c.
(शिकः, शी) a fetter
हस्तिपक-पादपाशिक-सैमिक-वनचर-पारिकर्मिकसखः Kau.
A.
a mat.
a creeper. -पीठः, -ठम् a foot-stool
चूडामणिभि- रुद्घृष्टपादपीठं महीक्षिताम्
R.*
 17.28
Ku.*
 3.11.
पीठिका a vulgar trade (as that of a barber).
white stone.
पूरणम् filling out a line
P.
 VI.1.134.
an expletive
तु पादपूरणे भेदे समुच्चये$वधारणे Viśva. -प्रक्षालनम् washing the feet
पादप्रक्षालने वज्री Subhāṣ. -प्रणामः prostration (at the feet). -प्रतिष्ठानम् a foot-stool.-प्रधारणम् a shoe. -प्रसारणम् stretching out the feet.-प्रहारः a kick. -बद्ध
a.
 consisting of verses (as a metre).
बन्धनम् a chain, fetter.
a stock of cattle. -भटः a foot soldier. -भागः a quarter. -मुद्रा a footprint. ˚पङ्क्तिः a track, trail.
मूलम् the tarsus.
the sole of the foot.
the heel.
the foot of a mountain.
a polite way of speaking of a person
देवपादमूलमागताहम्
K.*
 8. -यमकः paronomasia within the Pādas.
रक्षः a shoe.
a foot-guard
(pl. ) armed men protecting the feet of an elephant in battle
शिरांसि पादरक्षाणां बीजवत् प्रवपन् मुहुः
Mb.
 * 3.271.1.
रक्षणम् a cover for the feet.
a leather boot or shoe. -रजस्
n.
 the dust of the feet. -रज्जुः
f.
 a tether for the foot of an elephant. -रथी a shoe, boot. -रोहः, -रोहणः the (Indian) fig-tree. -लग्नः
a.
 lying at a person's feet.-लेपः an unguent for the feet. -वन्दनम् saluting the feet. -वल्मीकः elephantiasis. -विरजस्
f.
 a shoe, boot. (m. ) a god. -वेष्टनिकः, -कम् a stocking. -शाखा a toe. -शैलः a hill at the foot of a mountain. -शोथः swelling of the foot
अन्योन्योपद्रवकृतः शोथः पादसमुत्थितः । पुरुषं हन्ति नारीं तु मुखजो गुह्यजो ह्ययम् ॥ Mādhava. -शौचम् cleaning the feet by washing, washing the feet
पादशौचेन गोविन्दः (तृप्तः)
Pt.*
 1.172. -संहिता the junction of words in a quarter of a stanza.
सेवनम्, सेवा showing respect by touching the feet.
service.-स्तम्भः a supporting beam, pillar, post. -स्फोटः 'cracking of the feet', chilblain. -हत
a.
 kicked. -हर्षः numbness of the feet after pressure upon the crural nerves
हृष्यतः चरणौ यस्य भवतश्च प्रसुप्तवत् । पादहर्षः सः विज्ञेयः कफवातप्रकोपजः ॥ Suśruta. -हीनजलम् Water with a portion boiled, -हीनात्
ind.
without division or transition
all at once.
Apte 1890
English
पादः [पद्यते गम्योऽनेन करणे कर्मणि वा घञ्] 1 The foot (whether of men of animals)
तयोर्जगृहतुः पादान् R. 1. 57
पादयोर्निपत्यः पादपतित &c. The word पाद at the end of comp. is changed to पाद् after सु and numerals
i. e. सुपाद्, द्विपाद्, त्रिपाद् &c.
and also when the first member is used as a standard of comparison, but is a word other than हस्ति &c.
see P. V. 4. 138-140 e. g. व्याघ्रपाद्. The nom. pl. of पाद is often added to names of persons or titles of address to show great respect or veneration
मृष्यंतु लवस्य बलिशतां तातपादाः U. 6
जीवत्सु तातपारेषु 1. 19
देवप दानां नास्माभिः प्रयोजनं Pt. 1
so एवमाराध्यपादा आज्ञापयंति Prab. 1
so कुमारिलपादाः &c.
2 A ray of light
बालस्यापि रवेः पादाः पतंत्युपरि भूभृतां Pt. 1. 328
Śi. 9. 34
R. 16. 53 (where the word has sense 1 also).
3 The foot or leg of an inanimate object, as of a bed stead.
4 The foot or root of a tree
as in पादप.
5 The foot of a mountain, a hill at the foot of a mountain (पादाः प्रत्यंतपर्वताः)
Me. 19: Ś. 6. 16.
6 A quarter, fourth part
as in सपादो रूपंकः ‘one and one-fourth rupee’: Ms. 8. 241
Y. 2. 174.
7 The fourth part of a stanza, a line.
8 The fourth part of a chapter or book, as of the Adhyāyas of Pāṇini, or of the Brahma Sūtras.
9 A part in general.
10 A column, pillar.
11 A foot as a measure equal to twelve Aṅgulis.
12 The quadrant of a circle.
Comp.
अग्रं the point or extremity of the foot
Ratn. 1. 1.
अंकः a foot-mark.
अंगदं
दी an orna ment for the foot, an anklet.
अंगुलिः
ली f. a toe.
अंगुष्ठः the great toe.
अतः the point or extremity of the feet.
अंतरं the interval of a step, the distance of a foot. (
रे) ind. {1} after the interval of a step. {2} close or near to.
अंबु n. butter milk containing a fourth part of water.
अंभस् n. water in which the feet (of revered persons) have been washed.
अरविंदं,
कमलं,
पंकजं,
पद्मं a lotus-like foot.
अर्घ्यं a gift to a Brāhmaṇa or a venerable person.
अलिन्दी a boat.
अवसेचनं {1} washing the feet. {2} the water used for washing the feet.
अष्ठीलः the ankle.
आघतः a kick.
आनत a. prostrate, fallen at the feet of
Ku. 3. 8.
आवर्तः {1} a wheel worked by the feet for raising up water from a well. {2} a square foot.
आसनं a foot-stool.
आस्फालनं trampling or motion of the feet, floundering.
आहत a. kicked.
आहति f. {1} treading or trampling. {2} a kick.
उदकं,
जलं {1} water for washing the feet. {2} water in which the feet of sacred and revered persons are washed, and which is thus considered holy.
उदरः a serpent.
कटकः
कं,
वीलिका an anklet.
क्षेपः a foot-step.
गंडीरः a morbid swelling of the legs and feet.
ग्रथिः the ankle.
ग्रहणं seizing or clasping the feet (as a mark of respectful salutation)
Ku. 7. 27.
चतुरः,
चत्वरः {1} a slanderer. {2} a goat. {3} the fig-tree. {4} a sand-bank. {5} hail.
चापल्यं shuffling of the feet.
चारः going on foot, walking
यदि च विचरेत् पादच रेण गौरी Me. 60 ‘if Gaurī should walk on foot’
R. 11. 10. {2} the daily position of the planets.
चारिन् a. {1} walking or going on foot. {2} fighting on foot. (
m.) {1} a pedestrian. {2} a foot-soldier.
जः a Śūdra.
जलं butter-milk mixed with one-fourth of water.
जाहं the tarsus.
तलं the sole of the foot.
त्रः,
त्रा,
त्राणं a boot or shoe.
दारी,
दारिका a chap in the feet.
दाहः a burning sensation in the feet.
धावनिका sand used for rubbing the feet.
नालिका an anklet.
न्यासः movement of the feet
M. 2. 9.
पः {1} a tree
निरस्तपादपे देश एरंडोऽपि द्रुमायते H. 1. 69
अनुभवति हि मूर्ध्ना पादपस्तीव्रमुष्णं Ś. 5. 7. {2} a foot-stool. (
पा) a shoe. °खंडः,
डं a grove of trees. °रुहा a climbing plant.
पद्धतिः f. a track.
पालिका an anklet.
पाशः {1} a foot-rope for cattle. {2} an anklet of small bells &c. (
शी) {1} a fetter. {2} a mat. {3} a creeper.
पीठः
ठं a foot-stool
R. 17. 28
Ku. 3. 11.
पीठिका {1} a vulgar trade (as that of a barber). {2} white stone.
पूरणं {1} filling out a line. {2} an expletive
तु पादपूरणे भेदे समुच्चयेऽ वधारणे Viśva.
प्रक्षालनं washing the feet.
प्रणामः prostration (at the feet).
प्रतिष्ठानं a foot-stool.
प्रधारणं a shoe.
प्रहारः a kick.
बंधनं {1} a chain, fetter. {2} a stock of cattle.
भागः a quarter.
मुद्रा a foot-print.
मूलं {1} the tarsus. {2} the sole of the foot. {3} the heel. {4} the foot of a mountain. {5} a polite way of speaking of a person
देवपादमूलमागताहं K. 8.
रक्षः {1} a shoe. {2} a footguard.
रक्षणं {1} a cover for the feet. {2} a leather boot or shoe.
रजस् n. the dust of the feet.
रज्जुः f. a tether for the foot of an elephant.
रथी a shoe, boot.
रोहः,
रोहणः the (Indian) fig-tree.
वंदनं saluting the feet.
वल्मीकः elephantiasis.
विरजस् f. a shoe, boot. (
m.) a god.
शाखा a toe.
शैलः a hill at the foot of a mountain.
शोथः swelling of the foot.
शौचं cleaning the feet by washing, washing the feet
Pt. 1. 172.
सेवनं,
सेवा {1} showing respect by touching the feet. {2} service. स्फोटः ‘cracking of the feet’, chilblain.
हत a. kicked.
हर्षः numbness of the feet after pressure upon the crural nerves.
हीनात् ind. {1} without division or transition. {2} all at once.
Monier Williams Cologne
English
पाद
m.
 (ifc. f(आ). , rarely f(ई). ) the foot (of men and animals),
RV.
&c.
&c.
 (the
pl.
 sometimes added to proper names or titles in token of respect, e.g. देव-पादाः, ‘the king's majesty’,
Pañc.
नारायणप्°, ‘the venerable N°’,
Sāh.
पादैः
ind.
 on foot [said of several persons],
R.
°दयोः and °दे-√ पत्, to fall at a person's [gen. ] feet,
Kāv.
Hit.
 )
the foot or leg of an inanimate object, column, pillar,
AV.
ŚBr.
MBh.
&c.
a wheel,
Śiś.
 xii, 21
a foot as a measure (= 12 Aṅgulas),
ŚBr.
ŚrS.
MārkP.
the foot or root of a tree,
Var.
the foot or a hill at the f° of a mountain,
MBh.
Kāv.
&c.
the bottom (दृतेह् पादात्, ‘from the b° of a bag’ v.l. पात्रात्),
MBh.
 v, 1047
a ray or beam of light (considered as the f° of a heavenly body), ib.
a quarter, a fourth part (the f° of a quadruped being one out of 4),
ŚBr.
Mn.
MBh.
&c.
 (pl. the 4 parts i.e. all things required for [gen. ]
Suśr.
 )
the quadrant (of a circle),
Āryabh.
 , Sch.
a verse or line (as the fourth part of a regular stanza),
Br.
ŚrS.
Prāt.
&c.
the caesura of a verse,
AgP.
 , the chapter of a book (orig. only of a book or section of a b° consisting of 4 parts, as the Adhyāyas of Pāṇini's grammar).
Monier Williams 1872
English
पाद, अस्, m. the foot (of men and animals
sometimes added in token of respect to proper names
or titles of address, e. g. आकर्णयन्तु देव-पादाः,
let your Majesty listen
कुमारिल-पादाः, the
venerable Kumārila)
the foot or leg of an inanimate
object (as of a bedstead)
a column, pillar
a foot as
a measure (= 12 Aṅgulis)
the foot or root of a
tree
the foot of a mountain, a hill at the foot of
a mountain
the bottom (of a bag)
a ray or beam
of light (rays being considered as the feet or hands
of the heavenly bodies)
a quarter, a fourth part
(this sense is perhaps derived from the foot of a
quadruped being one out of four)
a quarter of
a weight of gold (= 1(1/4) Paṇa)
the fourth part of a
book, (the Adhyāyas in the Śaunakīyā Catur-adhyā-
yikā, in the Śārīraka-mīmāṃsā, and in Pāṇini's
grammar are divided severally into four Pādas, as
also the Dhanur-veda and the Vāyu-Purāṇa
while,
on the other hand, the Adhyāyas in Vopa-deva's
grammar contain more than four Pādas)
the fourth
part of a Śloka or of any verse
the line of a hymn
or stanza of the Ṛg-veda or of any stanza
the
quadrant of a circle
a part in general
[cf. Goth.
fōtu-s, ‘a foot:’ Lith. páda-s, ‘the sole of the
foot
’ pénda-s, ‘a vestige:’ probably Hib. fadadh,
‘kindling, lighting
’ fadaidhim, ‘I kindle, excite,
provoke.’]
—पाद-कटक, अस्, अम्, m. n. or पाद-
कीलिका, f. an ornament for the feet or ankles, an
anklet.
—पाद-कृच्छ्र, अस्, m. ‘quarter-penance, ’
a sort of penance (eating and fasting on alternate
nights).
—पाद-क्षेप, अस्, m. a footstep.
—पाद-
गण्डिर, अस्, m. morbid enlargement of the legs
and feet.
—पाद-गृह्य or पादे-गृह्य, ind., Ved.,
see Gaṇa to Pāṇ. II. 1, 72.
—पाद-ग्रन्थि, इस्, m.
‘foot-knot, ’ the ankle.
—पाद-ग्रहण, अम्, n.
laying hold of or clasping the feet (of a Brāhman or
superior as a mark of respectful salutation).
—पाद-
घृत, अम्, n. melted butter for anointing the feet.
—पाद-चतुर or पाद-चत्वर, अस्, m. a slan-
derer, calumniator
a goat
a sand-bank
hail
the
religious fig-tree, Ficus Religiosa.
—पाद-चापल्य,
अम्, n. ‘foot-unsteadiness, ’ fidgeting or shuffling with
the feet.
—पाद-चार, अस्, m. going on foot, walk-
ing
the daily position of the planets
(एण), ind. on
foot.
—पाद-चारिन्, ई, इणी, इ, going or walking on
foot, having feet for locomotion
fighting on foot
(ई), m. a footman, pedestrian, a foot-soldier.
—पाद-
चिह्न, अम्, n. foot-mark, foot-print.
—पाद-ज,
अस्, m. ‘born from the foot (of Brahmā), ’ a Śūdra,
man of the fourth and servile tribe.
—पाद-जल,
अम्, n. water for the feet
water in which the feet
have been washed
(अस्, आ, अम्), that of which a
fourth part is water, mixed with one fourth of water.
—पाद-जाह, अम्, n. = पाद-मूल, that part of
the foot to which the leg is articulated, the tarsus.
—पाद-तल, अम्, n. the sole or lower part of the
foot
(ए), ind. under the feet.
—पाद-तस्, ind. out
of the feet, from the feet, at or near the feet,
(पादतः कृ, to put down at the feet)
at the
foot (of a bed)
in the south-west (Manu III. 89,
according to Kullūka, this may also mean ‘at the
foot of the bed’)
by or with a quarter
after a
quarter of a verse (Ved.)
step by step, by degrees.
—पाद-त्र, अस्, or अम्, m. or n. (?), or पाद-त्रा,
f. ‘foot-covering, ’ a shoe.
—पाद-त्राण, अम्, n.
‘foot-protecting, ’ a boot, shoe.
—पाद-दारी or
पाद-दारिका, f. ‘foot-rending, ’ a chap in the feet,
a chilblain.
—पाद-दाह, अस्, m. a burning sensation
in the feet (said to be in India an excruciating pain
difficult to remedy).
—पाद-धावन, अम्, n.
washing the feet.
—पाद-धावनिका, f. sand used
for rubbing the feet.
—पाद-नख, अस्, m. a toe-
nail.
—पाद-नालिका, f. an ornament for the feet,
an anklet.
—पाद-निचृत्, त्, f., scil. गायत्री, a
defective metre, in which one syllable is wanting in
each Pāda
(also wrongly spelt पाद-निवृत्।)
—पा-
द-निष्क, अस्, m. = पन्-निष्क, p. 529.
—पाद-
न्यास, अस्, m. placing the feet, a dance or measured
step.
—पाद-प, अस्, m. ‘imbibing nourishment
with the foot or root, ’ a plant, tree
‘protecting
the feet, ’ (fr. rt. 3. पा) a foot-stool, cushion for the
feet
(आ), f. a shoe, slipper.
—पादप-खण्ड, अस्,
m. a group or clump of trees.
—पाद-पद्धति,
इस्, f. a line of footsteps, a track, trail.
—पाद-
पद्म, अस्, m. ‘foot-lotus, ’ a foot beautiful as a lotus.
—पाद-परिघट्टन, अम्, n. trampling with the
feet, treading upon.
—पादप-रुहा, f. a climbing
plant, parasitical plant.
—पाद-पालिका, f. an orna-
ment for the feet, an anklet.
—पाद-पाश, अस्, m.
a foot-rope for cattle or horses
an anklet of small
bells, &c.
(ई), f. a chain for the feet, a fetter
a
foot-carpet or mat.
—पाद-पीठ, अम्, n. a foot-
stool.
—पादपीठिका, f. any common or vulgar
trade, as that of a barber, &c.
white stone.
—पाद-
पीवी, f. a shoe
(incorrectly for पाद-पीठी?).
—पाद-पूरण, अस्, आ, अम्, (Ved.) filling out a
part or line of a verse (as a particle), expletive
(अम्),
n. the filling out a line or the measure of a verse.
—पाद-प्रक्षालन, अम्, n. ‘washing the feet, ’
N. of a chapter of the Purāṇa-sarva-sva.
—पाद-
प्रणाम, अस्, m. bowing to the feet, prostration.
—पाद-प्रतिष्ठान, अम्, n. a foot-stool.
—पा-
द-प्रधारण, अम्, n. ‘foot-covering, ’ a shoe.
—पाद-प्रहार, अस्, m. ‘foot-blow, ’ a kick.
—पाद-बद्ध, अस्, आ, अम्, bound or held toge-
ther by quarters of verses (as a metre).
—पाद-बन्-
ध, अस्, m. any tie for the foot, a chain or fetter for
the feet.
—पाद-बन्धन, अम्, n. a fetter for the
feet
a stock of cattle (so called from the foot-ropes
with which cattle are tied).
—पाद-भाग, अस्, m. a
fourth part, quarter.
—पाद-भाज्, क्, क्, क्, possessing
a quarter, being only a quarter.
—पाद-मिश्र, see
Pāṇ. VI. 3, 56.
—पाद-मुद्रा, f. the impression
of a footstep, foot-print, trace.
—पाद-मूल, अम्, n.
‘root of the foot, ’ the part of the foot to which the
leg is articulated, tarsus
the sole of the foot
the
heel
a polite designation of a person
the foot of
a mountain.
—पाद-युद्ध, अम्, n. ‘foot-fight, ’
fighting on foot.
—पाद-रक्ष, अस्, m. a foot-
protector, foot-guard
(आस्), m. pl. armed men who
run by the side of an elephant in battle to protect its
feet from wounds.
—पाद-रक्षण, अम्, n. a cover
for the feet
a leather boot or shoe, a stocking.
—पाद-रजस्, अस्, n. the dust of the feet.
—पाद-
रज्जु, उस्, f. a tether or rope for the foot of an
elephant.
—पाद-रथी, f. ‘foot-vehicle, ’ a shoe,
boot, slipper.
—पाद-रोहण, अस्, m. ‘growing
from roots, ’ the Indian fig-tree.
—पाद-लग्न, अस्,
आ, अम्, sticking to the foot.
—पाद-लेप, अस्, m.
an unguent for the feet.
—पाद-वत्, आन्, अती, अत्,
having feet, possessed of feet.
—पाद-वन्दन,
अम्, n. ‘saluting the feet, ’ respectful salutation.
—पा-
द-वल्मीक, अस्, m. morbid enlargement of the legs
and feet, elephantiasis.
—पाद-विग्रह, अस्, m.
(probably) a mode of reading in which the divisions
in verses are carefully marked
(अस्, आ, अम्), hav-
ing a quarter of the compass or extent.
—पाद-
विधान, अम्, n. ‘the arrangement of the parts of a
verse, ’ N. of a work ascribed to Śaunaka.
—पाद-
विरजस्, आस्, f. a shoe, slipper, stocking (as keeping
रजस् or dust from the feet?).
—पाद-वीथी, f.
a shoe
(probably an incorrect form, cf. पाद-
पीवी।)
—पाद-वृत्त, औ, m. du., Ved. the two
component elements of the quarter of a verse, i. e.
the long and short syllable
(अस्), m. epithet of a
Svarita separated from the preceding Ud-ātta by a
hiatus.
—पाद-वेष्टनिक, अस्, or अम्, m. or n. (?),
a stocking.
—पाद-शब्द, अस्, m. the sound or
noise of footsteps (= पच्-छब्द).
—पाद-शस्, ind.
foot by foot
verse by verse, stanza by stanza
by a
fourth part.
—पाद-शाखा, f. ‘branch of the foot, ’
a toe.
—पाद-शीली, f. an ornament for the feet, an
anklet
(probably an incorrect form.)
—पाद-शु-
श्रूषा, f. obedience towards the feet (a respectful
expression for शुश्रूषा).
—पाद-शेष, अम्, n. a
quarter, fourth part.
—पाद-शैल, अस्, m. a hill at
the foot of or near a mountain.
—पाद-शोथ, अस्,
m. swelling of the feet, gout.
—पाद-शौच, अम्, n.
cleaning the feet (= पच्-छौच).
—पाद-सं-
हिता। f. the union of words in a quarter of a verse.
—पाद-सेवन, अम्, n. or पाद-सेवा, f. ‘foot-
salutation, ’ showing respect by touching the feet,
service, duty.
—पाद-स्तम्भ, अस्, m. a supporting
beam, pillar, post.
—पाद-स्फोट, अस्, m. ‘cracking
of the feet, ’ chilblain, a sore or ulcer on the foot.
—पाद-स्वेदन, अम्, n. perspiration of the feet,
causing perspiration in the feet.
—पाद-हत, अस्,
आ, अम्, struck with the feet, kicked, trodden on,
touched with the feet.
—पाद-हर्ष, अस्, m. numb-
ness of the feet after pressure upon the crural nerves.
—पाद-हारक, अस्, आ, अम्, taken away with the
feet
(अस्), m. one who takes away or steals any-
thing with the feet (?).
—पाद-हीनात्, ind. without
division or transition
on a sudden, all at once.
—पादा-
कुलक (°द-आक्°), अस्, अम्, m. or n. (?), N. of two
kinds of metres.
—पादाग्र (°द-अग्°), अम्, n. the
point or extremity of the foot.
—पादाघात (°द-
आघ्°), अस्, m. ‘a blow with the foot, ’ a kick.
—पा-
दाङ्क (°द-अङ्°), अस्, m. a foot-mark, footstep, foot-
print, vestige.
—पादाङ्गद (°द-अङ्°), अम्, ई, n. f.
an ornament for the feet or toes, an anklet.
—पा-
दाङ्गुलि (°द-अङ्°), इस्, ई, f. ‘foot-finger, ’ a toe.
—पादाङ्गुलीयक (°द-अङ्°), अम्, n. a ring worn
on one of the toes.
—पादाङ्गुष्ठ (°द-अङ्°), अस्,
m. the great toe.
—पादाङ्गुष्ठाश्रितावनि (°ठ-
आश्°, °त-अव्°), इस्, इस्, इ, ‘touching the ground with the
toes, ’ on tiptoe.
—पादाङ्गुष्ठिका, f. a ring worn
on the great toe.
—पादाध्यास (°द-अध्°), अस्, m.
treading upon, kicking.
—पादानत (°द-आन्°), अस्,
आ, अम्, bowed or bent down to the feet, prostrate.
—पादानुध्यात (°द-अन्°), अस्, आ, अम्, thought
of by the feet of such an one (a respectful expression
in inscriptions for ‘thought of by such an one’)
the son and successor of any one, rightful successor
of any one (‘thought of by his predecessor’).
—पा-
दान्त (°द-अन्°), अस्, m. the extremity of the feet
proximity to the feet
(ए), ind. near the feet.
—पा-
दान्तर (°द-अन्°), अम्, n. the interval of a step,
the distance of a foot
(ए), ind. in immediate prox-
imity to, close to (with gen.)
after the interval of a
step.
—पादान्तिक (°द-अन्°), अम्, n. proximity to
the feet, the neighbourhood of the feet.
—पादाम्बु
(°द-अम्°), उस्, उस्, उ, containing a fourth part of
water.
—पादाम्भस् (°द-अम्°), अस्, n. ‘foot-water, ’
water in which the feet have been washed.
—पादा-
रविन्द (°द-अर्°), अस्, m. ‘foot-lotus, ’ the foot of
a deity, lover, &c.
—पादार्घ्य (°द-अर्°), अम्, n.
‘offering to the feet, ’ a donation to Brāhmans or
venerable persons.
—पादार्ध (°द-अर्°), अम्, n.
half a quarter, an eighth
half a line of a stanza.
—पादार्पण (°द-अर्°), अम्, n. setting down the
feet.
—पादावनेजन (°द-अव्°), अस्, ई, अम्, used
for washing the feet (Ved.)
washing the feet.
—पादावर्त (°द-आव्°), अस्, m. a wheel worked by
the feet for raising water from a well
a square foot.
—पादावसेचन (°द-अव्°), अम्, n. washing the
feet
water for washing the feet, water in which the
feet have been washed.
—पादाष्ठील (°द-अष्°),
अस्, m. the ankle
contusion of the feet (?).
—पा-
दासन (°द-आस्°), अम्, n. a footstool.
—पादास्-
फालन (°द-आस्°), अम्, n. trampling or shuffling
of the feet, motion of the feet (as in wrestling or
struggling), floundering.
—पादाहत (°द-आह्°), अस्,
आ, अम्, ‘struck with the foot, ’ kicked, trodden,
touched by the foot.
—पादाहति (°द-आह्°), इस्, f.
a blow with the foot, kick
treading, trampling.
—पादे-गृह्य = पाद-गृह्य.
—पादोत्फाल
(°द-उत्°), अस्, m. shuffling or moving the feet.
—पादोदक (°द-उद्°), अम्, n. ‘foot-water, ’ water
for washing the feet, water in which the feet of a
Brāhman have been washed, water hallowed by the
washing of sacred feet.
—पादोदक-तीर्थ, अम्, n.,
N. of a sacred bathing-place at Benares.
—पादो-
दर (°द-उद्°), अस्, m. a serpent (‘using the belly
in place of feet’).
Macdonell
English
पाद pā́d-a,
m.
 [goer], foot (of men and 🞄animals)
foot or leg (of inanimate objects), 🞄post
bottom (of a water-skin)
wheel
root 🞄(of a tree)
spur (of a mountain)
ray, beam 🞄(foot of a heavenly body)
(foot of a quadruped 🞄=) quarter (pl. the four parts)
fourth 🞄part of a (four-versed) stanza
verse (even of a 🞄three-versed stanza)
the du. or
pl.
 is often used 🞄(gnly. —°) to designate a person respectfully
🞄pādayoḥ pat, fall at any oneʼs (g.) feet
-pādaiḥ, on foot (of several)
-ká,
m.
 little foot
🞄—°,
a.
 (ikā) footed
-kṛcchra,
m.
 quarter 🞄(a kind of) penance
-grahaṇa,
n.
 grasping 🞄or embracing the feet of any one (in token of 🞄respect or submission)
-cāpala or -cāpalya,
n.
 carelessness in placing the feet
-cāra,
a.
 going on foot, walking
m.
 foot-soldier
🞄walking: in. on foot
-cārin,
a.
 going on 🞄foot
m.
 foot-soldier
-cchedana,
n.
 cutting 🞄off of a foot
-tala,
n.
 sole of the foot: 🞄-āhati,
f.
 kick
-tas, ad. from, at, near, or by 🞄the feet
at or near the foot
step by step, by 🞄degrees: -kṛ, place at the feet
-tra,
n.
 (?) 🞄shoe.
Benfey
English
पाद पाद, i. e. 1. पद् + अ,
m.
1. A
foot.
2. The bottom (of a bag), Man.
2, 99.
3. The foot of a mountain,
Megh. 19.
4. A hill at the foot of a
mountain, Śāk. d. 145.
5. The root
of a tree.
6. A ray, a beam, Pañc. i.
d. 372.
7. A quarter, Man. 8, 18.
8.
The fourth part of a śloka or strophe,
Man. 2, 77.
9. The quadrant of a
circle.
--
Comp.
 अधःपाद, i. e.
अधस्-,
m.
 the sole of the feet, Pañc. 165, 16.
अष्ट(न्)-,
adj.
 having eight feet.
एक-,
I.
adj.
 ,
f.
 दा। 1. one-footed. 2.
using only one foot.
II.
m.
 the name
of a fabulous people.
गुरु-,
m.
 the
feet of a guru, i. e. of the parents or of
the spiritual teacher, instead of गुरु,
Bhartṛ. 2, 55.
चन्द्र-,
m.
 a moon-
beam. जल- (rather जाल-),
m.
 a pro-
per name.
जाल-, see s. v. देव-,
m.
pl. the feet of a king, instead of a
king, Panc. 16, 6.
द्वि-,
adj.
 ,
f.
 दी,
biped.
रक्त-,
m.
 a parrot.
शीर्ण-,
m.
 Yama (having shrivelled feet in
consequence of a curse of his mother
cf. probably the devil with his horse's
foot).
स्थूल-,
m.
 an elephant. हं-
स-,
I.
m.
 vermilion.
II.
f.
 दी, a parti-
cular shrub. -- Cf. Goth. fôtus
A.S.
fót.
Hindi
Hindi
पैर
Apte Hindi
Hindi
पादः
पुं*
 - पद् + घञ्
पैर (चाहे मनुष्य का हो या किसी जानवर का)
पादः
पुं*
 - पद् + घञ्
प्रकाश की किरण
पादः
पुं*
 - पद् + घञ्
"पैर या पावा (जड़ पदार्थों का, खाट आदि का)"
पादः
पुं*
 - पद् + घञ्
वृक्ष की जड़ या पैर
पादः
पुं*
 - पद् + घञ्
"गिरिपाद, तलहटी "
पादः
पुं*
 - पद् + घञ्
"चौथाई, चौथाभाग"
पादः
पुं*
 - पद् + घञ्
"श्लोक का एक चरण, पंक्ति"
पादः
पुं*
 - पद् + घञ्
किसी पुस्तक के अध्याय का चौथा भाग
पादः
पुं*
 - पद् + घञ्
भाग
पादः
पुं*
 - पद् + घञ्
"स्तंभ, खंभा"
पादः
पुं*
 - पद्+घञ्
मशक की तली में छिद्र
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पाद
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚರಣ /ಕಾಲು
निष्पत्तिः - > पद (गतौ) - "घञ्" (३-३-१६)
व्युत्पत्तिः - > पद्यतेऽसौ
प्रयोगाः - > "तयोर्जगृहतुः पादान् राजा राज्ञी च मागधी"
उल्लेखाः - > रघु० १-५७
पाद
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ
पाद
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರತ್ಯಂತ ಪರ್ವತ /ಪರ್ವತದ ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ಗುಡ್ಡಗಳು
निष्पत्तिः - > पद (गतौ) - "घञ्" (३-३-१२१)
व्युत्पत्तिः - > पद्यते एभिः
प्रयोगाः - > "भूभर्तुरायतनिरन्तरसन्निविष्टाः पादा इवाभिबभुरावलयो रथानाम्"
उल्लेखाः - > माघ० ५-२०
पाद
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶ್ಲೋಕದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ
पाद
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಿಡಮರಗಳ ಬೇರು
पाद
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಿರಣ
प्रयोगाः - > "दिवसं भृषोष्णरुचिपादहतां रुदतीमिवानवरतालिरुतैः"
उल्लेखाः - > माघ० ९-३४
पाद
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗ್ರಂಥದ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ
पाद
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಮನ /ನಡಿಗೆ
विस्तारः - > "पादो बुध्ने तुरीयांशे शैलप्रत्यन्तपर्वते । चरणे च मयूखे च" - मेदि०
पाद
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಾಡಿಯ ಚಕ್ರ
प्रयोगाः - > "पादः पुरः कूबरिणां विदारिताः प्रकाममाक्रान्ततलास्ततो गजैः"
उल्लेखाः - > माघ० १२-२१
विस्तारः - > ಚರಣಾರ್ಥಕ पाद ಶಬ್ದವು ಉಪಮಾನವಾಚಕ (ಪೂರ್ವ) ಪದಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಸಂಖ್ಯಾವಾಚಕ ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಸುಶಬ್ದಗಳಿಗೆ ಪರವಾದರೆ ಸಮಾಸಾಂತಲೋಪ ಬಂದು पाद्(त्) ಎಂದಾಗುವುದು. व्याघ्रस्येव पादावस्य व्याघ्रपात् । द्विपात्, सुपात् ಇತ್ಯಾದಿ.
पाद
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಿರಿಯರ ಹೆಸರಿಗೆ ಸೇರಿಸುವ ಒಂದು ಗೌರವದ ಪದ
प्रयोगाः - > "जीवत्सु तातपादेषु"
उल्लेखाः - > उ० रा० १-१९
L R Vaidya
English
pAda {% m. %} 1. The foot (of men or animals)
(at the end of a compound, पाद loses its final vowel necessarily if the first member be a numeral or सु, e.g. द्विपाद्, सुपाद्, and optionally if the first member be used as a standard of comparison, e.g. व्याघ्रपाद् or व्याघ्रपाग
the nom. pl. of पाद in this sense is added to names of persons or titles of address to indicate veneration, e.g. इति श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तपादाः K.Pr.iv.), Megh.i.32, 57, ii.15, R.i.57
2. a ray of light, R.xvi.53, Sis.ix.34 (where the word is used in this sense and in sense 1)
3. the foot or leg of an inanimate object
4. the foot or root of a tree
5. the foot of a mountain, a hill at the foot of a mountain
6. a quarter, a fourth part
7. the fourth part of a stanza, a line, a verse
8. the fourth part of a book or chapter
9. a part in general.
Bopp
Latin
पाद m. (r. पद् ire s. अ)
1) pes.
2) radix arboris.
3) ra-
dius. UR. 41. 1. infr. (V. पद् pes et cf. lith. páda-s
planta pedis, pẽda-s vestigium
goth. fôtu-s pes, atte-
nuato अ in u
de ô pro आ v. gr. comp. 69. Cum पाद
radius cohaeret fortasse hib. fadadh «kindling, lighting»,
fadaidhim «I kindle, excite, provoke», v. Pictet p. 48.)
Indian Epigraphical Glossary
English
pāda (IE 8-6), same as Kannaḍa hāda
‘one-fourth’
a
measure equal to one-fourth of the standard land measure.
Cf. poā (EI 19), literally, ‘one-fourth’
name of a land
measure.
Cf. sa-pādika (LP), ‘with one-fourth in addition’.
(Ep. Ind., Vol. XXXIII, p. 248), foot-print, foot-mark.
Lanman
English
pā́da, m.
—1. foot
leg, 26^16
—2. limb
of a quadruped, i. e. quarter (as, conversely,
in Eng., quarter means ‘fourth part of a
quadruped, including a leg’)
then quarter
(of anything)
—3. esp. quarter of a
(four-versed) stanza, verse
then verse
(even of a three-versed stanza), 60^12
—4. (foot of a heavenly body, i. e.) ray,
beam--see 2kara. [transition-stem (399)
fr. pád, acc. pā́d-am, to which, as if it
were pā́da-m, is formed the nom. pā́da-s,
etc.]
Abhyankara Grammar
English
पाद lit. foot
the term is applied to a fourth part of a section such as अध्याय, or of a verse which is divisi- ble into four parts or lines
cf प्रकृत्यान्त:पादमव्यपरे P. VI.1.115, also गोः पादान्ते P. VII. 1.57.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
पाद auch Rad, Śiś. 12, 21.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
rkang
१) चरण २) पाद ३) मञ्जन्
rkang pa
१) अङ्घ्रि २) चरण ३) पद् ४) पद ५) पद्य ६) पाद ७) मण्डप ८) शङ्कु
gom pa
१) क्रम २) पद ३) पाद ४) लंघन
rgyu byed
१) चरण २) पाद ३)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
रोचिरुस्ररुचिशोचिरंशुगो ज्योतिरर्चिरुपधृत्यभीशवः ।
प्रग्रहः शुचिमरीचिदीप्तयो धामकेतुघृणिरश्मिपृश्नयः ॥ ९९ ॥
पाददीधितिकरद्युतिद्युतो रुग्विरोककिरणत्विषित्विषः ।
भाःप्रभावसुगभस्तिभानवो भा मयूखमहसी छविर्विभा ॥ १०० ॥
-wordlist-
रोचिस् (क्ली), उस्र (पुं), रुचि (स्त्री), शोचिस् (क्ली), अंशु (पुं), गो (पुंस्त्री), ज्योतिस् (क्ली), अर्चिस् (स्त्रीक्ली), उपधृति (पुं), अभीशु (पुं), प्रग्रह (पुं), शुचि (पुं), मरीचि (पुंस्त्री), दीप्ति (स्त्री), धामन् (क्ली), केतु (पुं), घृणि (पुं), रश्मि (पुं), पृश्नि (पुंस्त्री), पाद (पुं), दीधिति (स्त्री), कर (पुं), द्युति (स्त्री), द्युत् (क्ली), रुच् (क्ली), विरोक (पुं), किरण (पुं), त्विषि (स्त्री), त्विष् (स्त्री), भास् (पुंस्त्री), प्रभा (स्त्री), वसु (पुं), गभस्ति (पुं), भानु (पुं), भा (स्त्री), मयूख (पुं), महस् (क्ली), छवि (स्त्री), विभा (स्त्री)
--source--
चरणः क्रमणः पादः पदोंऽह्रिश्चलनः क्रमः ।
-wordlist-
चरण (पुंक्ली), क्रमण (पुं), पाद (पुं), पद (पुंक्ली), अंह्रि (पुं), चलन (पुं), क्रम (पुं)
--source--
द्रोणी तु शैलयोः संधिः पादाः पर्यन्तपर्वताः ।
-wordlist-
द्रोणी (स्त्री), शैलसन्धि (पुं), पाद (पुं), पर्यन्तपर्वत (पुं)
--source--
अंशो भागश्च वण्टः स्यात्पादस्तु स तुरीयकः ॥ १४३४ ॥
-wordlist-
अंश (पुं), भाग (पुं), वण्ट (पुं), पाद (पुं), तुरीयभाग (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
रोचिस्
रोचिस्, शोचिस्, अभीशु, प्रद्योत, गभस्ति, रश्मि, घृणि, किरण, रुचि, रुच्, दीधिति, दीप्ति, द्युति, प्रभा, भा, विभा, भास्, उस्र, धामन्, वसु, केतु, मरीचि, प्रग्रह, उपधृति, वृष्णि, मयूख, अंशु, भानु, कर, पाद, विरोक, गो
रोचिः शोचिरभीशुः प्रद्योतगभस्तिरश्मिघृणिकिरणाः ।
रुचिरुग्दीधितिदीप्तिद्युतिप्रभाभाविभाभासः ॥ ३८ ॥
उस्रधामवसुकेतुमरीचिप्रग्रहोपधृतिवृष्णिमयूखाः ।
अंशुभानुकरपादविरोका गाव इत्यभिहितास्तु समानाः ॥ ३९ ॥
verse 1.1.1.38
page 0006
पाद
पाद, देव, भट्टारक
तत्रभवान् भगवानिति शब्दो वृद्धैः प्रयुज्यते पूज्ये ।
पादा इति नामान्ते देवो भट्टारको वापि ॥ १५५ ॥
verse 1.1.1.155
page 0020
पाद
पाद, मूल, जटा, शिफा
करहाटं भवेत्कन्दः पादो मूलं जटा शिफा ॥ १८३ ॥
verse 2.1.1.183
page 0023
अंह्रि
अंह्रि, पाद, चरण
अंह्रिः पादश्चरणः पाणिः शयपञ्चशाखकरहस्ताः ।
verse 2.1.1.511
page 0058
नाममाला
Sanskrit
दीधिति, भानु, उस्र, अंशु, गभस्ति, किरण, कर, पाद, रुचि, मरीचि, भास्, तेजस्, अर्चिस्, गो, द्युति, प्रभा, दीप्ति, ज्योतिस्, महस्, धामन्, रश्मि, ऊर्ज, विभावसु
दीधितिर्भानुरुस्रोंऽशुर्गभस्तिः किरणः करः ।
पादो रुचिर्मरीचिर्भास्तेजोऽर्चिर्गौर्द्युतिः प्रभा ॥ ४५ ॥
दीप्तिर्ज्योतिर्महो धाम रश्मिरूर्जो विभावसुः ।
verse 0.1.1.45
page 0023
चलन, चरण, पाद, क्रम, अंह्रि, पद
कटिर्नितम्बं श्रोणी च जघनं जानु जह्नु च ।
चलनं चरणं पादं क्रमोऽंह्रिश्च पदं विदुः ॥ १०३ ॥
verse 0.1.1.103
page 0052
Mahabharata
English
Pāda(ḥ) = Śiva (1000 names^2).
Vedic Reference
English
1. Pāda in the Atharvaveda^1 and later^2 denotes the ‘foot’ of
an animal, a bird, and other creatures.
1) xiv. 1, 60.
2) Aitareya Brāhmaṇa, viii. 5. 12
Satapatha Brāhmaṇa, xii. 8, 3, 6, etc.
Kauṣītaki Upaniṣad, i. 5.
2. Pāda, as a measure of length, denotes ‘foot’ in the Śata-
patha Brāhmaṇa.^1 The term is occasionally^2 used to express
a measure of weight. As a fraction it means a ‘quarter, ’ a
sense derived from that of ‘foot’ of a quadruped (just as śapha,
the divided hoof, comes to mean an ‘eighth’).
^3) Rv. x. 90, 3. 4.
1) vi. 5, 3, 2
vii. 2, 1, 7
viii. 7, 2,
17
Āśvalāyana Śrauta Sūtra, vi. 10,
etc.
2) Nirukta, ii. 7
Bṛhadāraṇyaka
Upaniṣad, iii. 1, 2.
3. Pāda is the regular expression for a ‘quarter verse’ in the
Brāhmaṇas.^1 This sense is merely a limitation of ‘quarter’ =
the ‘foot’ of a quadruped
1) Aitareya Brāhmaṇa, iv. 4
Kauṣī-
aki Brāhmaṇa, xxvi. 5
Nirukta, vii. 9
xi. 6
Lāṭyāyana Srauta Sūtra, i. 2, 1
x. 6, 9, etc.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पाद,
पुं,
 (पद + णिच् + क्विप् ।) पादः । इतिजटाधरः ॥
पादः,
पुं,
 (पद + करणे घञ् ।) पद्यते गम्यतेअनेन । पा इति भाषा । स तु गर्भस्थबालकस्यमासद्वयेन भवति । यथा, --“मासेन तु शिरो द्वाभ्यां बाह्वङ्घ्य्राद्यङ्गविग्रहः ॥
”इति भागवतीयतृतीयस्कन्धः ॥
तत्पर्य्यायः । पत् २ अङ्घ्रिः ३ चरणः ४ । इत्य-मरः ॥
अंह्निः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥
* ॥
ऋग्वेदीयमन्त्रचतुर्थांशः । श्लोकचतुर्थांशः । यथा, पादाश्चेल्लोपे सत्येव पूर्य्येत । इह ऋक्पाद एवगृह्यते । इति वामनः ॥
अविशेषात् श्लोकपादो-ऽपि । इत्यपरे । इति सिद्धान्तकौमुदी ॥
* ॥
पादद्वारा पादाक्रमणादिनिषेधो यथा, --“पादेन नाक्रमेत् पादमुच्छिष्टं नैव लङ्घयेत् ।न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
* ॥
पादचालनादिनिषेधो यथा, --“न पादचालनं कुर्य्यात् पादेन वा कदाचन ।नाग्नौ प्रतापयेत् पादौ न कांस्ये धावयेद्बुधः ॥
नातिप्रसारयेद्देवं ब्राह्मणान् गामथापि वा ।वाय्वग्निनृपविप्राणां सूर्य्यं वा शशिनं प्रति ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे १५ अध्यायः ॥
* ॥
पादेन्द्रियस्याध्यात्मत्वं तस्मिन्नधिभूतमधिदैवतञ्चयथा, महाभारते आश्वमेधिकपर्व्वणि४२ अध्याये ।“अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्व्वं विविधमिन्द्रियम् ।पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ॥
अधिभूतन्तु गन्तव्यं विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥
”वुध्नः । वृक्षमूलम् । तुरीयांशः । चतुर्थभागः ।शैलप्रत्यन्तपर्व्वतः । महाद्रिसमीपे क्षुद्रपर्व्वतः ।(यथा, हरिवंशे ९४ । २० ।“उभयोर्बिन्ध्यर्क्षयोः पादे नगयोस्तां महा-पुरीम् ॥
”)मयूखः । किरणः । इति मेदिनी ॥
(शिवः ।यथा, महाभारते । १३ । १७ । १२४ ।“न्यायनिर्व्वपणः पादः पण्डितो ह्यचलोपमः ॥
”चिकित्सापादचतुष्टयं यथा, --“वैद्यो व्याध्युपसृष्टस्तु भेषजं परिचारकः ।एते पादाश्चिकित्सायाः कर्म्मसाधनहेतवः ॥
गुणवद्भिस्त्रिभिः पादैश्चतुर्थो गुणवान् भिषक् ।व्याधिमल्पेन कालेन महान्तमपि साधयेत् ॥
वैद्यहीनास्त्रयः पादा गुणवन्तोऽप्यपार्थकाः ।उद्गातृहोतृब्रह्माणो यथाध्वर्य्युं विनाध्वरे ॥
तत्त्वाधिगतशास्त्रार्थो दृष्टकर्म्मा स्वयं कृती ।लघुहस्तः शुचिः शूरः सज्जोपस्करभेषजः ॥
प्रत्युत्पन्नमतिर्धीमान् व्यवसायी विशारदः ।सत्यधर्म्मपरो यश्च स भिषक् पाद उच्यते ॥
आयुष्मान् सत्त्ववान् साध्यो द्रव्यवानात्मावानपि ।आस्तिको वैद्यवाक्यस्थो व्याधितः पाद उच्यते ॥
प्रशस्तदेशसम्भूतं प्रशस्तेऽहनि चोद्धृतम् ।युक्तमात्रं मनस्कान्तं गन्धवर्णरसान्वितम् ॥
दोषघ्नमग्लानिकरमविकारि विपर्य्यये ।समीक्ष्य दत्तं काले च भेषज्रं पाद उच्यते ॥
स्निग्धोऽजुगुप्सुर्बलवान् युक्तो व्याधितरक्षणे ।वैद्यवाक्यकृदश्रान्तः पादः परिचरः स्मृतः ॥
”इति च सुश्रुते सूत्रस्थाने ३४ अध्यायः ॥
“कारणं षोडशगुणं सिद्धौ पादचतुष्टयम् ॥
”इति चरकं सूत्रस्थाने नवमेऽध्यांये ॥
अस्य शुभलक्षणं यथा, --“अस्वेदनौ मृदुतलौ कमलोदराभौश्लिष्टाङ्गुली रुचिरताम्रनखौ सुपार्ष्णी ।उष्णौ शिराविरहितौ च निगूढगुल्फौकूर्म्मोन्नतौ च चरणौ मनुजेश्वरस्य ॥
”अशुभलक्षणञ्च यथा, --“सूर्पाकारविरूक्षपाण्डुरनखौ वक्रौ शिरा-सन्ततौसंशुष्को विरलाङ्गुली च चरणौ दारिद्र-दुःखप्रदौ ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पाद
पु०
 पद्यते गम्यतेऽनेन करणे कर्मणि वा घञ् । १ चरणेअमरः २ श्लोकमन्त्रयोश्चतुर्थांशे “सोऽचि लोपे चेत् पाद-पूरणम्” पा० “पादश्चेल्लोपे सत्येव पूर्य्येत” सि० कौ० ।“पादेन नाक्रमेत् पादमुच्छिष्टं नैव लङ्घयेत् । न संह-ताम्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः” इति कर्मलो-चनम् । पादचालनादिनिषेधो यथा “न पादचालनंकुर्य्यात् पादेन वा कदाचन । नाग्नौ प्रध्मापयेत् पादौ नकांस्ये धावयेद्बुधः । नातिप्रसारयेद्देवब्राह्मणाना-मथापि वा । वाय्वग्निनृपविप्राणां सूर्य्यं वा शशिनंप्रति” कौर्मे उपरिभागे १५ अ० । सुसंख्यापूर्वकस्य अ-न्त्यलोपः बहु० समा० । द्विपाद् सुपाद् । उपमानात्तु वाव्याघ्रपाद्(दः) । पाच्छब्देनैकोपपत्तौ अन्त्यलोपविधा-नम् द्विपादः सुपादः इति प्रयोगवारणार्थम् । पादश्चइन्द्रियभेदः इन्द्रियशब्दे ९५५ पृ० दृश्यः । ३ वृक्षादैर्भूलेपादपः । ४ चतुर्थभागे ५ प्रत्यन्तपर्बते महाद्रिसन्नि-कृष्टक्षुद्रपर्वते ६ किरणे च मेदि० ७ ग्रन्थांशमात्रे ८ अव-यवमात्रे । भावे घञ् । ९ गमने तत्र कुशलः आकर्षा०कन् । पादक गमनकुशले
त्रि०
 । पादेन चरति पर्पा० ष्ठन्पदादेशश्च पदिक पादचारिणि
त्रि०
 स्त्रियां ङीष् ।अस्य भत्थे शसादौ च परे वा पदादेशः । पादान् पदःइत्यादि । वृषा० आद्युदात्ततास्य । १० ऋषिभेदे
Capeller
German
पा॑द
m.
 Fuß (bei Lebewesen u. Dingen)
Strahl, viertel, Kapitel, Vers, Reihe.
Pl. —° die Füße des — als Ausdruck
der Ehrerbietung.
Grassman
German
pā́da, m. [von pad, vgl. pád], Fuss, enthalten auch in páñca-pāda, ni-pādá.
-as asya (púruṣasya) {916, 3}. _{916, 4}.
-ās {354, 3} (tráyas asya 〰)
{163, 9} (áyas asya 〰).
Stchoupak
French
पाद-
m.
 pied (de l'homme et des animaux)
pied (fig. colonne, pilier
pied d'un arbre
pied d'une colline, d'une montagne
roue
rayon de lumière
quart, quatrième partie
vers, ligne (not. d'une strophe de 4)
« les pieds
de », façon respectueuse de désigner une personne
pl.
 ifc. id. -ऐस् à
pied
-अयोः पत्- -ए पत्- tomber aux pieds de qq'un (gén. )
-वन्त्- a.
muni de pieds.
°ग्रहण- nt. fait de prendre les pieds (salutation respectueuse).
°घृत- nt. beurre fondu dont on enduit les pieds.
°चार- a. qui va à pied
nt. fait d'aller à pied, marche
m.
 soldat
d'infanterie
-इन्- a. qui va à pied, qui marche avec les pieds
m.
 soldat
d'infanterie.
°च्छेदन- nt. fait de couper un pied.
°तल- nt. plante du pied
-ए नि-पत्- tomber aux pieds d'une personne
(gén. ).
°धावन- nt. pédiluve.
°निकेत-
m.
 tabouret.
°न्यास-
m.
 fait de poser le pied
fait de lancer des rayons sur (loc.).
°प-
m.
 arbre, plante
-क- ifc. id.
°पतन- nt. fait de se jeter aux pieds.
°पतित- a. v. qui s'est jeté aux pieds.
°पद्धति-
f.
 empreintes, traces.
°पद्म-
m.
 pied aussi beau qu'un lotus.
°परिचारक-
m.
 humble serviteur.
°पीठ-
m.
 tabouret
-ई-कृ- changer en tabouret.
°प्रतिष्ठान- nt. piédestal.
°प्रहार-
m.
 coup de pied.
°फलिका-
f.
 étrier.
°बन्ध-
m.
 liens, fers aux pieds.
°भट-
m.
 fantassin.
°भाग-
m.
 quatrième partie, quart.
°भाज्- ag. qui possède un quart
qui n'est que le quart de (gén. )
relativement à (loc.).
°मुद्रा-पङ्क्ति-
f.
 traces, empreintes.
°मूल- nt. tarse, cou-de-pied
formule respectueuse pour indiquer une
personne
pied d'une montagne
-ए नि-पत्- tomber aux pieds de qq'un (gén. ).
°रक्ष-
m.
pl.
 hommes armés (qui courent aux côtés d'un éléphant)
pour (lui) protéger les pieds.
°रजस्- nt. poussière des pieds.
°लग्न- a. v. qui saisit les pieds.
°शब्द-
m.
 bruit de pas.
°सेवन- nt. °सेवा-
f.
 témoignage de respect (en touchant les
pieds)
°स्पृष्टिका-
f.
 id.
पादाघात-
m.
 coup de pied.
पादाङ्गुष्ठ-
m.
 gros orteil.
पादान्त-
m.
 pointe des pieds, griffe.
पादान्तर- nt. intervalle d'un pas
-ए tout près de (gén. ).
पादाभिवन्दन- पादाभिवादन- nt. salutation respectueuse.
पादारविन्द-
m.
 pied qui a l'aspect d'un lotus.
पादार्ध- nt. huitième partie, huitième.
पादार्पण- nt. fait de poser le pied.
पादावनाम-
m.
 fait de s'incliner aux pieds de qq'un.
पादावनेज-
m.
 fait de laver les pieds de qq'un
-न- -ई- ag. qui
sert à laver les pieds
-नी-
f.
pl.
 eaux pour laver les pieds
पादावसेचन- nt. id.
पादाष्ठील-
m.
 nt. cheville.
पादाहति-
f.
 coup de pied
fait de fouler aux pieds.
पादोदक- nt. eau employée pour laver les pieds.
पादोपधान- nt. -ई-
f.
 coussin pour les pieds.
पादोपसंग्रहण- nt. = °सेवन-।