| YouTube Channel

मूलम् (mUlam)

 
Apte
English
मूलम् [mūlam], [मूल्-क]
A root (fig also)
तरुमूलानि गृहीभवन्ति तेषाम्
Ś.*
 7.2
or शिखिनो धौतमूलाः 1.15
मूलं बन्ध् to take or strike root
बद्धमूलस्य मूलं हि महद्वैरतरोः स्त्रियः
Śi.*
 2.38.
The root, lowest edge or extremity of anything
कस्याश्चिदासीद्रशना तदानीमङ्गुष्ठमूलार्पितसूत्रशेषा
R.*
 7.1
so प्राचीमूले
Me.*
 91.
The lower part or end, base, the end of anything by which it is joined to something else
बाह्वोर्मूलम्
Śi.*
 7.32
so पादमूलम्, कर्णमूलम्, ऊरुमूलम्
&c.
Beginning, commencement
आमूलाच्छ्रोतुमिच्छामि
Ś.*
 1.
Basis, foundation, source, origin, cause
सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः
Mb.
रक्षोगृहे स्थितिर्मूलम्
U.*
 1.6
इति केना- प्युक्तं तत्र मूलं मृग्यम् 'the source or authority should be found out'
पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत्
Mb.
 * 5.34. 18
समूलघातमघ्नन्तः परान्नोद्यन्ति मानवाः
Śi.*
 2.33.
The foot or bottom of anything
पर्वतमूलम्, गिरिमूलम्
&c.
The text, or original passage (as distinguished from the commentary or gloss).
Vicinity, neighbourhood
सा कन्दुकेनारमतास्य मूले विभज्यमाना फलिता लतेव
Mb.
 * 3.112.16.
Capital, principal, stock
मूलं भागो व्याजी परिघः क्लृप्तं रूपिकमत्ययश्चायमुखम् Kau.
A.
 2.6.24.
A hereditary servant.
A square root.
A king's own territory
स गुप्तमूलमत्यन्तम्
R.*
 4.26
Ms.*
 7.184.
A vendor who is not the true owner
Ms.*
 8.22 (अस्वामिविक्रेता Kull.).
The nineteenth lunar mansion containing 11 stars.
A thicket, copse.
The root of long pepper.
A particular position of the fingers.
A chief or capital city.
An aboriginal inhabitant.
A bower, an arbour (निकुञ्ज).
N.
 of several roots पिप्पली, पुष्कर, शूरण
&c.
A tail
मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना
Rām.*
 6.4.51. (In
comp.
 मूल may be translated by 'first, prime, original, chief, principal' e. g. मूलकारणम् 'prime cause',
&c.
&c.
 )
Comp.
 आधारम् the navel.
a mystical circle above the organs of generation
मूलाधारे त्रिकोणाख्ये इच्छाज्ञानक्रियात्मके. -आभम् a radish. -आयतनम् the original abode. -आशिन्
a.
 living upon roots. -आह्वम् a radish.-उच्छेदः utter destruction, total eradication. -कर्मन्
n.
 magic
Ms.*
 9.29. -कारः the author of an original work. -कारणम् the original or prime cause
क्रियाणां खलु धर्म्याणां सत्पत्न्यो मूलकारणम्
Ku.*
 6.13. -कारिका a furnace, an oven. -कृच्छ्रः -च्छ्रम् a kind of penance, living only upon roots
मूलकृच्छ्रः स्मृतो मूलैः. -केशरः a citron. -खानकः one who lives upon root-digging (मूलोत्पाटनजीवी)
Ms.*
 8.26. -गुणः the co-efficient of a root.
ग्रन्थः an original text.
the very words uttered by Śākyamuni. -घातिन्
a.
 destroying completely
(नहि...कर्मसु) मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः
Rām.*
 5.51.18
see मूलहर. -छिन्न
a.
 nipped in the bud
सा$द्य मूलच्छिन्ना
Dk.*
 2.2. -छेदः uprooting. -ज
a.
radical.
growing at the roots of trees (as an ant-hill).
born under the constellation Mūla. (-जः) plant growing from a root. (-जम्) green ginger. -त्रिकोणम् the third astrological house. -देवः an epithet of Kaṁsa. -द्रव्यम्, धनम् principal, stock, capital. -धातुः lymph. -निकृन्तनa. destroying root and branch. -पुरुषः 'the stock-man', the male representative of a family. -प्रकृतिः
f.
 the Prakṛiti or Pradhāna of the Sāṅkhyas (q. v. )
मूल- प्रकृतिरविकृतिः Sāṅ.
K.*
 3. (pl. ) the four principal sovereigns to be considered at the time of war विजि- गीषु, अरि, मध्यम, and उदासीन)
see
Ms.*
 7.155. -प्रतीकारः protection of wives and wealth (धनदाररक्षा)
कृत्वा मूल- प्रतीकारम्
Mb.
 * 5.151.61. -फलदः the bread-fruit tree.-बन्धः a particular position of the fingers. -बर्हणम् the act of uprooting, extermination. -बलम् the principal or hereditary force
विन्ध्याटवीमध्ये$वरोधान् मूलबलरक्षितान् निवेशयामासुः
Dk.*
 1.1. [Kāmandaka enumerates six divisions of the army and declares that मौल (hereditary) is the best of them (Kām. 13.2-3.)] -भद्रः an epithet of Kaṁsa. -भृत्यः an old or hereditary servant.
मन्त्रः a principal or primary text (such as आगम)
जुहुयान्मूलमन्त्रेण पुंसूक्तेनाथवा बुधः
A.
Rām.*
 4.4.31.
a spell. -राशिः a cardinal number. -वचनम् an original text.
वापः one who plants roots.
A field where crops are grown by sowing roots
पुष्पफलवाटषण्ड- केदारमूलवापास्सेतुः Kau.
A.
 2.6.24. -वित्तम् capital stock. -विद्या the twelve-worded (द्वादशाक्षरी) spell: ओं नमो भगवते वासुदेवायः
जुहुयान्मूलविद्यया
Bhāg.*
 8.16.4.-विभुजः a chariot. -व्यसनवृत्तिः the hereditary occupation of executing criminals
चण्डालेन तु सोपाको मूलव्यसन- वृत्तिमान्
Ms.*
 1.38. -व्रतिन्
a.
 living exclusively on roots. -शकुनः (in augury) the first bird. -शाकटः, -शाकिनम् a field planted with edible roots. -संघः a society, sect. -साधनम् a chief instrument, principal expedient.
स्थानम् base, foundation.
the Supreme Spirit.
wind, air.
Mooltan. (-नी)
N.
 of Gaurī.-स्थायिन्
m.
 an epithet of Śiva. -स्रोतस्
n.
 the principal current or fountain-head of a river. -हर
a.
 uprooting completely
सो$यं मूलहरो$नर्थः
Rām.*
 6.46.15.-हरः a prodigal son
मूलहरतादात्विककदर्यांश्च प्रतिषेधयेत् Kau.
A.
 2.9.27.
Apte Hindi
Hindi
मूलम्
नपुं*
 - मूल् + क
जड़
मूलम्
नपुं*
 - -
"जड़, किसी वस्तु का सबसे नीचे का किनारा या छोर"
मूलम्
नपुं*
 - -
"नीचे का भाग या किनारा, आधार, किसी भी वस्तु का किनारा जिसके सहारे वह किसी दूसरी वस्तु से जुड़ी हो"
मूलम्
नपुं*
 - -
"आरंभ, शुरु"
मूलम्
नपुं*
 - -
"आधार, नींव, स्रोत, मूल, उत्पत्ति"
मूलम्
नपुं*
 - -
"किसी वस्तु का तल या पैर, पर्वतमूलम्, गिरिमूलम् आदि"
मूलम्
नपुं*
 - -
"पाठ, मूल संदर्भ"
मूलम्
नपुं*
 - -
"पड़ौस, आस-पास, सामीप्य"
मूलम्
नपुं*
 - -
"मूलधन, मूलपूंजी"
मूलम्
नपुं*
 - -
कुलक्रमागत सेवक
मूलम्
नपुं*
 - -
वर्गमूल
मूलम्
नपुं*
 - -
राजा का अपना निजी प्रदेश
मूलम्
नपुं*
 - -
विक्रेता जो स्वयं विक्रेयवस्तु का स्वामी न हो
मूलम्
नपुं*
 - -
ग्यारह तारकाओं का पुंज जो सत्ताइस नक्षत्रों में से उन्नीसवां है
मूलम्
नपुं*
 - -
"झाड़ी, झाड़-झखाड़"
मूलम्
नपुं*
 - -
पीपरा मूल
मूलम्
नपुं*
 - -
अंगुलियों की विशेष स्थिति
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मूलम्, मूलक्षेत्रम्
adjective
यद् तस्मिन् एव क्षेत्रे प्रथमं कल्प्यते दृश्यते प्राप्यते वा।
"शून्यस्य मूलं भारते एव अस्ति।"
Synonyms:
 पिप्पलीमूलम्, चटिकाशिरः, ग्रन्थिकम्, षड्ग्रन्थिः, मूलम्, कोलमूलम्, कटुग्रन्थिः, कटुमूलम्, कटूषणम्, सर्वग्रन्थिः, पत्राढ्यम्, विरूपम्, शोषसम्भवम्, सुगन्धिः, ग्रन्थिलम्, उषणम्
noun
पिप्पलीनामकलतायाः मूलम्।
"पिप्पलीमूलम् औषधरूपेण उपयुज्यते।"
Synonyms:
 अधोभागः, मूलम्, तलम्, उपष्टम्भः, उपान्तः
noun
कस्यचित् वस्तुनः कार्यस्य वा आरम्भिकः भागः।
"अस्य मूले किम् अस्ति इत्यस्य परिशोधनं कर्तव्यम्।"
Synonyms:
 आधारः, अधिष्ठानम्, मूलम्, प्रतिष्ठिका
noun
तद् अन्तर्निहितं मूलभूतं पूर्वानुमानं यद् कः अपि विषयः स्पष्टः भवितुम् आवश्यकं भवति।
"भवान् कस्मिन् आधारे मह्यम् इदं कथयति।"
Synonyms:
 मूलधनम्, मूलद्रव्यम्, मूलम्, मूलपूञ्जी, नीवी, नीविः, परिपणम्
noun
सा पुञ्जी या केन अपि उद्योग-व्यापार-व्यवसायादिषु लाभांशप्राप्तेः अपेक्षया निवेशिता अस्ति।
"सहस्रमुद्रायाः मूलधनात् वयं लक्षमुद्राः प्राप्तुं शक्नुमः।"
Synonyms:
 मूलम्, मूलः, मूलनक्षत्रम्
noun
सः कालः यदा चन्द्रमाः अश्विन्यादिषु सप्तविंशतिषु नक्षत्रेषु विंशतितमे नक्षत्रे वर्तते।
"मूले जातस्य बालकस्य तथा च तस्य पित्रोः रक्षार्थे कानिचन् धार्मिकाणि अनुष्ठानानि क्रियन्ते।"
Synonyms:
 मूलम्
noun
वनस्पतेः व्रध्नः यः भेषजरूपेण उपयुज्यते।
"वैद्येन मूलं घर्षयित्वा पीडिताय दत्तम्।"
Synonyms:
 कारणम्, हेतुः, निमित्तम्, मूलम्
noun
येन विना कार्यं न प्रवर्तते फलस्वरूपम् आप्नोति वा।
"धूमस्य कारणम् अग्निः अस्ति।"
Synonyms:
 मूलम्, अङ्घ्रिः, अंर्हिः, ब्रध्नः, व्रध्न, पादः, चरणम्, चरणः, पदम्
noun
वृक्षादिभ्यः भूम्यान्तर्गतः भागः येन ते अन्नं जलं च गृह्णन्ति।
"आयुर्वेदे नैकानि मूलानि रोगनिवारणार्थे उपयुज्यते।"
Synonyms:
 तत्वम्, मूलवस्तू, मूलम्, भूतम्, बीजम्, अभिभूतम्, मात्रम्, विषयः, तन्मात्रम्, अवयवः
noun
जगतः मूलकारणम्।
"साङ्ख्यदर्शनस्य मते पञ्चविंशति तत्वानि सन्ति।"
Tamil
Tamil
மூலம் : வேர், அடிப் பகுதி, ஆதாரம், ஆரம்பம், மூலம், உற்பத்திப் பகுதி, மூல நட்சத்திரம், மூல தனம், சமீபம்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: मूलम्
Root: मूलम्
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ hair twisted together
⇒ coil of matted hair [dreadlocks]
Shloka(s):
3|3|38|1 ► आर्त्युत्कर्षाश्रयः कोट्यो मूले लग्नकचे जटा। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|38|1 ⇢ जटा (जटा) (स्त्री) ⇒ hair twisted together, coil of matted hair [dreadlocks]
Related word(s):
जातिः ➡ अचलनिर्जीववस्तु