| YouTube Channel

रश्मिः (razmiH)

 
Apte
English
रश्मिः [raśmiḥ], [अश्-मि धातो रुट्, रश्-मि वा
cf.
Uṇ.*
 4.46]
A string, cord, rope
अपतद्देवराजस्य मुक्तरश्मिरिव ध्वजः
Rām.*
 4.17.2.
A bridle, rein
मुक्तेषु रश्मिषु निरायतपूर्व- कायाः
Ś.*
 1.8
रश्मिसंयमनात्
Ś.*
 1
Ki.*
 7.19.
A goad, whip.
A beam, ray of light
ज्योतीषि वर्तयति च प्रवि- भक्तरश्मिः
Ś.*
 7.6
N.*
 22.56
so हिमरश्मि
&c.
An eyelash.
A measuring cord
परि यो रश्मिना दिवो Ṛv.8. 25.18.
A finger (Ved. ).
Comp.
 -कलापः a pearlnecklace of 54 threads. -केतुः a particular comet.-ग्राहः a charioteer (सारथि)
रश्मिग्राहश्च दाशार्हः सर्वलोकनमस्कृतः
Mb.
 * 8.31.55. -मालिन्, -मुचः the sun
अभिरश्मिमालि विमलस्य धृतजयधृतेरनाशुषः
Ki.*
 12.2
चण्डवातोद्धुतान् मेघान् निघ्नन् रश्मिमुचो यथा
Mb.
 * 7.153.43.
Apte 1890
English
रश्मिः [अश्-मि धातो रुट्, रश्-मिवा
cf. Uṇ. 4. 46] 1 A string, cord, rope.
2 A bridle, rein
मुक्तेषु रश्मिषु निरायतपूर्वकायाः Ś. 1. 8
रश्मिसंयमनात् Ś. 1.
3 A goad, whip.
4 A beam, ray of light
Ś. 7. 6
N. 22. 56
so हिमरश्मि &c.
5 An eye-lash.
6 A measuring cord.
7 A finger (Ved.).
Comp.
कलापः a pearl-necklace of 54 threads.
मुचः the sun.
Apte Hindi
Hindi
रश्मिः
स्त्री*
 - "अश् + मि धातोरुट्, रश् + मि वा"
"डोर, डोरी, रस्सी"
रश्मिः
स्त्री*
 - -
"लगाम, रास"
रश्मिः
स्त्री*
 - -
"सांटा, हंटर"
रश्मिः
स्त्री*
 - -
"किरण, प्रकाश किरण"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 रश्मिः, मरीचिः, करः, अभीशुः, अभीषुः, मयूखः, गभस्तिः, दीधितिः, अर्कत्विट्, पादः, उस्रः, रुचिः, त्विषिः, विभा, अर्चिस्, भानुः, शिपिः, धृष्णिः, पृष्टिः, वीचिः, घृणिः, उपधृतिः, पृश्निः, स्योनः, स्यूमः, किरणः, अंशुः, किरणः
noun
प्रकाशस्य अतिसूक्ष्माः रेखाः याः सूर्यचन्द्रादिभ्यः ज्योतिष्मद्भ्यः पदार्थेभ्यः निष्कस्य विकीर्यमाणाः दृश्यन्ते।
"सूर्यस्य रश्मिभिः दिनस्य प्रारम्भः भवति।"
Synonyms:
 प्रग्रहः, वागा, रश्मिः, वल्गा, दन्तालिका, संयमः, यन्त्रणम्, निग्रहः, वसुः, अभीषुः, अभीशुः
noun
अश्वादीनां नियमनार्थे उपयुज्यमाना रश्मिः।
"नहि मे मुच्यते कश्चित् कथञ्चित् प्रग्रहं गतः। गजो वा महिषो वापि षष्ठे काले नरोत्तमः॥"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रश्मिः,
पुं,
 (अश्नुते व्याप्नोतीति । अशू व्याप्तौ +“अश्नोते रश्च ।” उणा० ४ । ४६ । इति मिःधातो रशादेशश्च ।) किरणः । (यथा, मनौ ।५ । १३३ ।“मक्षिका विप्रुषश्छाया गौरश्वः सूर्य्यरश्मयः ।रजो भूर्व्वायुरग्निश्च स्पर्शे मेध्यानि निर्द्दिशेत् ॥
”)पक्ष्म । अश्वरज्जुः । इति मेदिनी ॥
* ॥
(यथा, ऋग्वेदे । १ । २८ । ४ ।“यत्र मन्थां विबध्नते रश्मीन् यमित वा इव ॥
”“रश्मीन् अश्वबन्धनार्थान् प्रग्रहान् ।” इतितद्भाष्ये सायणः ॥
) सूर्य्यस्य रश्मिना जलादान-दाने यथा, --“तेजोभिः सर्व्वलोकेभ्यो ह्यादत्ते रश्मिभिर्ज्जलम् ।समुद्राद्बायुसंयोगाद्बहन्त्यापो गभस्तयः ॥
ततस्तु पयसां काले परिवर्त्तन्दिवाकरः ।नियच्छत्यपो मेघेभ्यः शुक्लाशुक्लैस्तु रश्मिभिः ॥
”इति मात्स्ये १०२ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“एवमेष महादेवो देवदेवः पितामहः ।करोति नियतं कालं कालात्मा ह्यैश्वरी तनुः ॥
तस्य ये रश्मयो विप्राः सर्व्वलोकप्रदीपकाः ।तेषां श्रेष्ठा पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः ॥
सुसुग्नो हरिकेशश्च विश्वकर्म्मा तथैव च ।विश्वव्यचाः पुनश्चान्यः सम्पद्बसुरतः परः ॥
अर्व्वाग्वसुरिति ख्यातः स्वराडन्यः प्रकीर्त्तितः ॥
सुसुम्नः सूर्य्यरश्मिस्तुं पुष्णाति शिशिरद्युतिम् ।तिर्य्यगूर्द्ध्वप्रचारोऽसौ सुसुम्नः परिगीयते ॥
हरिकेशस्तु यः प्रोक्तो रश्मिर्नक्षत्रपोषकः ।विश्वकर्म्मा तथा रश्मिर्ब्बुधं पुष्णाति सर्व्वदा ॥
विश्वव्यचास्तु यो रश्मिः शुक्रं पुष्णाति नित्यदा ।सम्पद्वमुरिति ख्यातः स पुष्णाति च लोहितम् ॥
बृहस्पतिं प्रपुष्णाति रश्मिरर्व्वाग्वसुः प्रभोः ।शनैश्चरं प्रपुष्णाति सप्तमश्च स्वराट् तथा ॥
एवं सूर्य्यप्रभावेन सर्व्वा नक्षत्रतारकाः ।वर्द्धन्ते वर्द्धिता नित्यं नित्यमाप्याययन्ति च ॥
दिव्यानां पार्थिवानाञ्च नैशानाञ्चैव सर्व्वशः ।आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसा तमसां प्रभुः ।आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः ॥
नादेयांश्चैव सामुद्रान् कूपांश्चैव सहस्रकम् ।स्थावरान् जङ्गमांश्चैव यच्च कुल्यादिकं पयः ॥
तस्य रश्मिसहस्रन्तु शीतवर्षोष्णनिस्रवम् ।तासां चतुःशतं नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्त्तयः ॥
छन्दनाश्चैत याह्याश्च कोतणा भृकणास्तथा ।अमृता नामतः सर्व्वा रश्मयो वृष्टिसर्ज्जनाः ॥
हिमोद्बहाश्च तामस्यो रश्मयस्त्रिशतं पुनः ।वश्यो मेष्यश्च पैष्यश्च ह्रादिन्यो हिमसर्ज्जनाः ।चन्द्रास्ता नामतः सर्व्वाः पीताभाः स्युर्गभस्तयः ।शुक्राश्च ककुभश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा ।शुक्रास्ता नामतः सर्व्वास्त्रिविधा धर्म्मसर्ज्जनाः ॥
समं विभर्त्ति ताभिः स मनुष्यपितृदेवताः ।मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि ॥
अमृतेन सुरान् सर्व्वान्तिसस्त्रींस्तर्पयत्यसौ ।वसन्ते ग्रीष्मके चैव शतैः सन्तर्पति त्रिभिः ॥
शरद्यपि च वर्षासु चतुर्भिः संप्रवर्षति ।हेमन्ते शिशिरे चैव हिममुत्सृजति त्रिभिः ॥
वरुणो माघमासे तु सूर्य्यः पूषा तु फाल्गुने ।चैत्रै मासि भवेदीशो धाता वैशाखतापनः ॥
ज्यैष्ठमूले भवेदिन्द्र आपाढे सविता रविः ।विवस्वान् श्रावणे मासि प्रौष्ठपद्यां भगः स्मृतः ॥
पर्य्यण्योऽश्वयुजि त्वष्टा कार्त्तिके मासि भास्करः ।मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषे विष्णुः सनातनः ॥
पञ्च रश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्म्मणि ।षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवेशः सप्तभिस्तथा ॥
धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः ।विवस्वान् दशभिः पाति पात्येकादशभिर्भगः ॥
सप्तभिस्तपते मित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत् ।अर्य्यमा दशभिः पाति पर्य्यण्यो नवभिस्तपेत् ॥
षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विष्णुस्तपति विश्वधृक् ।वसन्ते कपिलः सूर्य्यो ग्रीष्मे काञ्चनसप्नभः ॥
श्वतो वर्षासु वर्णेन पाण्डरः शरदि प्रभुः ।हेमन्ते ताम्रवर्णः स्यात् शिशिरे लोहितोरविः ॥
औषधीषु बलं धत्ते स्वधामपि पितृष्वथ ।सूर्य्योऽमरत्वममृतत्रयं त्रिषु नियच्छति ॥
अन्ये चाष्टौ ग्रहाः ज्ञेयाः सूर्य्ये चाधिष्ठिताद्विजाः ।चन्द्रमाः सोमपुत्त्रश्च शुक्रश्चैव बृहस्पतिः ॥
भौमो भानुस्तथा राहुः केतुमानपि चाष्टमः ।सर्व्वे ध्रुवे निरुद्धा ये ग्रहास्ते वातरश्मिभिः ।भ्राम्यमाणा यथायोगं भ्रमन्त्यनुदिवाकरम् ॥
”इति कौर्म्म्ये ४० अध्यायः ॥
तद्वैदिकपर्य्यायः । खेदयाः १ किरणाः २ गावः ३रश्मयः ४ अभीशवः ५ दीधितयः ६ गभ-स्तयः ७ वनम् ८ उस्राः ९ वसवः १० मरी-चिपाः ११ मयूखाः १२ सप्तऋषयः १३साध्याः १४ सुपर्णाः १५ । इति पञ्चदश रश्मि-नामानि । इति वेदनिघण्टौ । १५ ॥