| YouTube Channel

पदम् (padam)

 
Apte
English
पदम् [padam], [पद्-अच्]
A foot (said to be
m.
 also in this sense)
पदेन on foot
शिखरिषु पदं न्यस्य
Me.*
 13
अपथे पदमर्पयन्ति हि
R.*
 9.74 'set foot on (follow) a wrong road'
3.5
12.52
पदं हि सर्वत्र गुणैर्निधीयते 3.62 'good qualities set foot everywhere' i. e. command notice or make themselves felt
जनपदे न गदः पदमादधौ 9.4. 'no disease stepped into the country'
यदवधि न पदं दधाति चित्ते
Bv.*
 2.14
पदं कृ (a) to set foot in, on or over (lit. )
शान्ते करिष्यसि पदं पुनराश्रमे$स्मिन्
Ś.*
 4.2. (b) to enter upon or into, take possession of, occupy (fig. )
कृतं वपुषि नवयौवनेन पदम्
K.*
 137
कृतं हि मे कुतूहलेन प्रश्नाशया हृदि पदम् 133
so
Ku.*
 5.21
Pt.*
 1.24
कृत्वा पदं नो गले
Mu.*
 3.26 'in defiance of us'
(lit. planting his foot on our neck)
मूर्ध्नि पदं कृ 'to mount on the head of', 'to humble'
पदं मूर्ध्नि समाधत्ते केसरी मत्तदन्तिनः
Pt.*
 1.327
आकृतिविशेषेष्वादरः पदं करोति
M.*
 1 'good forms attract attention (command respect)
जने सखी पदं कारिता
Ś.*
 4
'made to have dealings with (to confide in)'
धर्मेण शर्वे पार्वतीं प्रति पदं कारिते
Ku.*
 6.14.
A step, pace, stride
तन्वी स्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा
Ś.*
 2.13
पदे पदे 'at every step'
अक्षमालामदत्त्वा पदात् पदमपि न गन्तव्यम् or चलितव्यम् 'do not move even a step'
&c.
पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती
V.*
 1.19 'the middle pace or stride of Viṣṇu.'
i. e. the sky (for mythologically speaking, the earth, sky, and lower world are considered as the three paces of Viṣṇu in his fifth or dwarf incarnation वामनावतार)
so अथात्मनः शब्दगुणं गुणज्ञः पदं विमानेन विगाहमानः
R.*
 13.1.
A foot-step, footprint, foot-mark
पदपङ्क्तिः
Ś.*
 3.7
or पदावली foot-prints
पदमनुविधेयं च महताम्
Bh.*
 2.28 'the foot-steps of the great must be followed'
पदैगृर्ह्यते चौरः
Y.*
 2.286.
A trace, mark, impression, vestige
रतिवलयपदाङ्के चापमासज्य कण्ठे
Ku.*
 2.64
Me.*
 37, 98
M.*
 3.
A place, position, station
अधो$धः पदम्
Bh.*
 2.1
आत्मा परिश्रमस्य पदमुपनीतः
Ś.*
 1, 'brought to the point of or exposed to trouble'
तदलब्धपदं हृदि शोकघने
R.*
 8.91, 'found no place in (left no impression on) the heart'
अपदे शङ्कितो$स्मि
M.*
 1, 'my doubts were out of place', i. e. groundless
कृशकुटुम्बेषु लोभः पदमधत्त
Dk.*
 162
Ku.*
 6.72
3.4
R.*
 2.5
9.82
कृतपदं स्तनयुगलम्
U.*
 6.35, 'brought into relief or bursting forth'.
Dignity, rank, office, station or position
भगवत्या प्रश्निकपदमध्यासितव्यम्
M.*
 1
यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयः
Ś.*
 4.18, 'attain to the rank or position,
&c.
स्थिता गृहिणीपदे 4.19
so सचिव˚, राज˚
&c.
Cause, subject, occasion, thing, matter, business, affair
व्यवहारपदं हि तत्
Y.*
 2.5
'occasion or matter of dispute, title of law, judicial proceeding'
Ms.*
 8.7
सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुषु
Ś.*
 1.22
वाञ्छितफलप्राप्तेः पदम्
Ratn.*
 1.6.
Abode, object, receptacle
पदं दृशः स्याः कथमीश मादृशाम्
Śi.*
 1.37
15.22
अगरीयान्न पदं नृपश्रियः
Ki.*
 2.14
अविवेकः परमापदां पदम् 2.3
के वा न स्युः परिभवपदं निष्फलारम्भयत्नाः
Me.*
 56
संपदः पदमापदाम्
H.*
 4.65.
A quarter or line of a stanza, verse
विरचितपदम् (गेयम्)
Me.*
 88, 15
M.*
 5.2
Ś.*
 3.14.
A complete or inflected word
सुप्तिडन्तं पदम्
P.
 I. 4.14. वर्णाः पदं प्रयोगार्हानन्वितैकार्थबोधकाः S. D.* 9
R.*
 8.77
Ku.*
 4.9.
A name for the base of nouns before all consonantal case-terminations except nom. singular.
Detachment of the Vedic words from one another, separation of a Vedic text into its several constituent words
वेदैः साङ्गपदक्रमोपनिषदैर्गायन्ति यं सामगाः
Bhāg.*
 12.13.1.
A pretext
अनिभृतपदपातमापपात प्रियमिति कोपपदेन कापि सख्या
Śi.*
 7.14.
A sqare root.
A part, portion or division (as of a sentence)
as त्रिपदा गायत्री.
A measure of length.
Protection, preservation
ते विंशतिपदे यत्ताः संप्रहारं प्रचक्रिरे
Mb.
 * 7.36.13.
A square or house on a chessboard
अष्टापदपदालेख्यैः Rām.
A quadrant.
The last of a series.
A plot of ground.
(In
Arith.
 ) Any one in a set of numbers the sum of which is required.
A coin
माता पुत्रः पिता भ्राता भार्या मित्रजनस्तथा । अष्टापदपदस्थाने दक्षमुद्रेव लक्ष्यते ॥
Mb.
 * 12.298.4. (com. अष्टापदपदं सुवर्णकार्षापणः).
A way, road
षट्पदं नवसंख्यानं निवेशं चक्रिरे द्विजाः
Mb.
 * 14.64.1.
Retribution (फल)
ईहोपरमयोर्नॄणां पदान्यध्यात्मचक्षुषा
Bhāg.*
 7.13.2. -दः A ray of light.Comp. -अङ्कः, चिह्नम् a foot-print. -अङ्गुष्ठः the great toe, thumb (of the foot). -अध्ययनम् study of the Vedas according to the पदपाठ q. v. -अनुग
a.
following closely, being at the heels of (gen. ).
suitable, agreeable to. (-गः) a follower, companion
एतान्निहत्य समरे ये चृ तस्य पदानुगाः । तांश्च सर्वान् विनिर्जित्य सहितान् सनराधिपान् ॥
Mb.
 * 3.12.6.
अनुरागः a servant.
an army. -अनुशासनम् the science of words, grammar. -अनुषङ्गः anything added to a pada.
अन्तः the end of a line of a stanza.
the end of a word. -अन्तरम् another step, the interval of one step
पदान्तरे स्थित्वा
Ś.*
 1
अ˚ closely, without a pause. -अन्त्य
a.
 final.-अब्जम्, -अम्भोजम्, -अरविन्दम्, -कमलम्, -पङ्कजम्, -पद्मम् a lotus-like foot. -अभिलाषिन्
a.
 wishing for an office.
अर्थः the meaning of a word.
a thing or object.
a head or topic (of which the Naiyāyikas enumerate 16 subheads).
anything which can be named (अभिधेय), a category or predicament
the number of such categories, according to the Vaiśeṣikas, is seven
according to the Sāṅkhyas, twentyfive (or twenty-seven according to the followers of Patañjali), and two according to the Vedāntins.
the sense of another word which is not expressed but has to be supplied. ˚अनुसमयः preforming one detail with reference to all things or persons concerned
then doing the second, then the third and so on (see अनुसमय). Hence पदार्थानुसमयन्याय means: A rule of interpretation according to which, when several details are to be performed with reference to several things or persons, they should be done each to each at a time. -आघातः 'a stroke with the foot', a kick.-आजिः a foot-soldier.
आदिः the beginning of the line of a stanza.
the beginning or first letter of a word. ˚विद्
m.
 a bad student (knowing only the beginnings of stanzas). -आयता a shoe. -आवली a series of words, a continued arrangement of words or lines
(काव्यस्य) शरीरं तावदिष्टार्थव्यवच्छिन्नापदावली Kāv. 1.1
मधुरकोमलकान्तपदावलीं शृणु तदा जयदेवसरस्वतीम्
Gīt.*
 1.-आसनम् a foot-stool. -आहत
a.
 kicked. -कमलम् lotus-like foot. -कारः, -कृत्
m.
 the author of the Padapāṭha.
क्रमः walking, a pace
न चित्रमुच्चैः श्रवसः पदक्रमम् (प्रशशंस)
Śi.*
 1.52.
a particular method of reciting the Veda
cf.
 क्रम. -गः a foot-soldier.-गतिः
f.
 gait, manner of going. -गोत्रम् a family supposed to preside over a particular class of words.-छेदः, -विच्छेदः, -विग्रहः separation of words, resolution of a sentence into its constituent parts. -च्युत
a.
 dismissed from office, deposed. -जातम् class or group of words. -दार्ढ्यम् fixedness or security of text.
न्यासः stepping, tread, step.
a foot-mark.
position of the feet in a particular attitude.
the plant गोक्षुर.
writing down verses or quarters of verses
अप्रगल्भाः पदन्यासे जननीरागहेतवः । सन्त्येके बहुलालापाः कवयो बालका इव ॥ Trivikramabhaṭṭa. -पङ्क्तिः
f.
a line of foot-steps
द्वारे$स्य पाण्डुसिकते पदपङ्क्तिर्दृश्यते$भिनवा
Ś.*
 3.7
V.*
 4.6.
a line or arrangement of words, a series of words
कृतपदपङ्क्तिरथर्वणेव वेदः
Ki.*
 1.1.
an iṣtakā or sacred brick.
a kind of metre. -पाठः an arrangement of the Vedic text in which each word is written and pronounced in its original form and independently of phonetic changes (opp. संहितापाठ).-पातः, विक्षेपः a step, pace (of a horse also). -बन्धः a foot-step, step. -भञ्जनम् analysis of words, etymology.
भञ्जिका a commentary which separates the words and analyses the compounds of a passage.
a register, journal.
a calendar. -भ्रंशः dismissal from office. -माला a magical formula. -योपनम् a fetter for the feet (Ved. ).
रचना arrangement of words.
literary composition. -वायः
Ved.
 a leader. -विष्टम्भः a step, footstep. -वृत्तिः
f.
 the hiatus between two words.-वेदिन् a linguist, philologist. -व्याख्यानम् interpretation of words. -शास्त्रम् the science of separately written words.
संघातः (टः) connecting the words which are separated in the संहिता.
a writer, an annotator.-संधिः
m.
 the euphonic combination of words. -स्थ
a.
going on foot.
being in a position of authority or high rank. -स्थानम् a foot-print.
Apte Hindi
Hindi
पदम्
नपुं*
 - पद् + अच्
पैर
पदम्
नपुं*
 - पद्+अच्
पैर
पदम्
नपुं*
 - -
पग
पदम्
नपुं*
 - -
पदचिह्न
पदम्
नपुं*
 - -
सिक्का
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 पदम्
noun
कोपि विशेषार्थकः शब्दः शब्दसमूहः वा।
"वाग्व्यवहाराणां गणना पदेन भवति।"
Synonyms:
 पदम्, फुटः, फीटः
noun
दीर्घतायाः मापकसाधनम् द्वादश-इञ्चमितं साधनम्। मनुष्यपादपरिमाणं सार्धचतुराङ्गुलिपरिमाणं वा।
"सीमायाः दीर्घता पञ्च फुट इञ्चद्वयमिता ।"
Synonyms:
 पदम्, शब्दः, नाम, वाचकः
noun
अक्षरवर्णादिभिः युक्तः तथा च मुखेन उच्चार्यमाणः लिख्यमानः वा सः सङ्केतः यः कस्यापि भावस्य कार्यस्य वा बोधकः अस्ति।
"पदानाम् उचितेन संयोजनेन वाक्यं भवति।"
Synonyms:
 पदम्
noun
संस्थादिषु अधिकारानुसारं स्थानम्।
"भवान् अस्यां संस्थायां किं पदं भूषयति।"
Synonyms:
 मूलम्, अङ्घ्रिः, अंर्हिः, ब्रध्नः, व्रध्न, पादः, चरणम्, चरणः, पदम्
noun
वृक्षादिभ्यः भूम्यान्तर्गतः भागः येन ते अन्नं जलं च गृह्णन्ति।
"आयुर्वेदे नैकानि मूलानि रोगनिवारणार्थे उपयुज्यते।"
Tamil
Tamil
பத3ம் : கால், பாதம், காலடி, சின்னம், இடம், நிலை, பதவி.
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“पद गतौ”@} 2 ‘पदॢ--’ इति पुरुषकारसम्मतः पाठः।
‘--श्यनि गत्यर्थे पद्यते पदयेत णौ।।’ 3 इति देवः।
पादकः-दिका, पादकः-दिका, 4 पित्सकः-त्सिका, 5 पनीपदकः-दिका
पत्ता-पत्त्री, पादयिता-त्री, पित्सिता-त्री, पनीपदिता-त्री
-- पादयन्-न्ती, पादयिष्यन्-न्ती-ती
-- -- 6 प्रणिपद्यमानः, पादयमानः, पित्समानः, पनीपद्यमानः
पत्स्यमानः, पादयिष्यमाणः, पित्सिष्यमाणः, पनीपदिष्यमाणः
7 पत्-पद्-पदौ-पदः
-- -- -- 8 प्रपन्नः-पन्नवान्, पादितः, पित्सितः, पनीपदितः-तवान्
पदः, 9 उत्पदिष्णुः, 10 पदनः, 11 पादुकः- 12 पादुका, 13 पादः, 14 सम्पद्यः, 15 सम्पादी, 16 प्रणिपेदिवान्, 17 पादः, पित्सुः, पनीपदः
पत्तव्यम्, पादयितव्यम्, पित्सितव्यम्, पनीपदितव्यम्
पदनीयम्, पादनीयम्, पित्सनीयम्, पनीपदनीयम्
पाद्यम्, पाद्यम्, पित्स्यम्, पनीपद्यम्
ईषत्पदः-दुष्पदः-सुपदः
-- -- -- पद्यमानः, पाद्यमानः, पित्स्यमानः, पनीपद्यमानः
पादः, 18 पदम्, 19 आस्पदम्, 20 21 गोष्पदम्, पादः, पित्सः, पनीपदः
पत्तुम्, पादयितुम्, पित्सितुम्, पनीपदितुम्
22 सम्पत्-सम्पत्तिः, विपत्-प्रतिपत्-आपत्, 23 पद्या, पादना, पित्सा, पनीपदा
पदनम्, आपादनम्, पित्सनम्, पनीपदनम्
पत्त्वा, पादयित्वा, पित्सित्वा, पनीपदित्वा
प्रणिपद्य, सम्पाद्य, प्रपित्स्य, प्रपनीपद्य
24 25 गेहानुप्रपादम्, गेहंगेहमनुप्रपादम्, गेहमनुप्रपादमनुप्रपादमास्ते
पादम् २, पत्त्वा २, पादम् २, पादयित्वा २, पित्सम् २, पित्सित्वा २, पनीपदम् २
पनीपदित्वा २
26 इत्यूप्रत्ययः, प्रत्ययस्य णित्त्वं च।
पद्यते इति पादूः = पादुका।
‘पादुका’ इत्यत्र संज्ञायां कनि, ‘केऽणः’ 27 इति ह्रस्वो ज्ञेयः।]] पादूः, 28 मन्प्रत्यये रूपम्।
पद्यते मधुकरैरिति पद्मम् = कमलम्।
अर्शआद्यजन्ते मत्वर्थीये पद्मा = लक्ष्मीः।
मत्वर्थीय एव इनिप्रत्यये पद्मिनी इति च।]] पद्मम्-पद्मिनी।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९७२)
02
=>
 (४-दिवादिः-११६९। सक। अनि। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। १०९)
04
=>
 [[१। ‘सनि मीमाघुरभलभशकपतपदामच इस्’ (७-४-५४) इति सन्नन्ते सर्वत्र इस्। ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासलोपः। ‘स्कोः संयोगाद्योरन्ते च’ (८-२-२९) इति सकारलोपः। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वम्। ‘खरि च’ (८-४-५५) इति दकारस्य चर्त्वं भवति।]]
05
=>
 [[२। यङन्ताण्ण्वुलि, ‘नीग् वञ्चुस्रंसुध्वंसुभ्रंसुकसपतपदस्कन्दाम्’ (७-४-८४) इत्यभ्यासस्य नीगागमः। अभ्यासदीर्घापवादः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[३। ‘नेर्गदनदपतपद--’ (८-४-१७) इत्यादिना नेर्णत्वम्।]]
07
=>
 [[४। पद्यतेऽनेनेति पत् = पादः। क्विबन्ते चर्त्वविकल्पः।]]
08
=>
 [[५। ‘रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः’ (८-२-४२) इति निष्ठातकारधातुदकारयोर्नत्वे रूपम्।]]
09
=>
 [[६। ‘अलङ्कृञ्निराकृञ्प्रजनोत्पचोत्पद--’ (३-२-१३६) इत्यादिना इष्णुच् प्रत्ययः तच्छीलादिषु कर्तृषु भवति--इति माधवः। एतच्च प्रकृतसूत्रे (३-२-१३६), उत्पद इति पाठाश्रयणेन साध्यते। परं तु--पतॢधातौ (९६८) स्वयमेव माधवेन उत्पत इत्येतस्मादेव इष्णुच् साधितः। पदधातौ तु “केचित्तु ‘उत्पत’ इति पततिं पठन्ति” इति वदतः को वाऽत्र स्वाभिमतः पाठ इति न ज्ञायते।]]
10
=>
 [[७। ‘जुचङ्क्रम्यदन्द्रम्यसृगृधिज्वलशुचलषपतपदः’ (३-२-१५०) इत्यादिना ताच्छी- लिको युच्प्रत्ययः।]]
11
=>
 [[८। ‘लषपतपद--’ (३-२-१५४) इत्यादिना तच्छीलादिषु कर्तृषु उकञ् प्रत्ययः। अदन्तत्वात् स्त्रियां टाप्।]]
12
=>
 [[आ। ‘प्रकृतिं प्रतिपादुकैश्च पादैश्चकॢपे भानुमतः पुनः प्रसर्तुम्।’ शि। व। २०-३९।]]
13
=>
 [[९। ‘पदरुजविशस्पृशो घञ्’ (३-३-१६) इति कर्तरि घञ्।]]
14
=>
 [[१०। सम्पूर्वकादस्मात् कर्तरि शप्रत्यये, दिवादित्वात् श्यनि, पररूपे, रूपमेवम्। शप्रत्ययसद्भावे निदानं तु ‘कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि--’ (५-४-५०) इति सूत्रे सम्पद्य इति निर्देश एव।]]
15
=>
 [पृष्ठम्०८४६+ २९]
16
=>
 [[१। ‘पपुष आगतं पपिवद्रूप्यम्’ इति भाष्य (४-३-२४) प्रयोगात्, छान्दसोऽपि क्वसुः क्वचिद् भाषायां भवति इति ज्ञायते। तेन क्वसौ, एत्वाभ्यासलोपयोः, ‘वस्वेकाजाद्धसाम्’ (७-२-६७) इति इडागमे च रूपमेवम्।]]
17
=>
 [[आ। ‘प्रायेण प्रणिपेदुषां निजमसौ योगं स्वयं शिक्षयन्।’ कामासिकाष्टके ५।]]
18
=>
 [[२। ‘खनो घ च’ (३-३-१२५) इत्यत्र चकारात् संज्ञायामन्यत्रापि घप्रत्ययो भवति इति ज्ञायते-इत्याश्रयणेन घप्रत्यये रूपम्।]]
19
=>
 [[३। आङ्पूर्वकादस्मात् संज्ञायां घप्रत्यये, ‘आस्पदं प्रतिष्ठायाम्’ (६-१-१४६) इत्यत्र निपातनात् सुडागमः।]]
20
=>
 [[B। ‘कृतास्पदा भूमिभृतां सहस्रैरुदन्वदम्भःपरिवीतमूर्तिः।’ शि। व। ३-३४।]]
21
=>
 [[४। ‘गोष्पदं सेवितासेवितप्रमाणेषु’ (६-१-१४५) इत्यनेन सेविते असेविते प्रमाणे च विषये सुट् निपात्यते। षत्वं च भवति।]]
22
=>
 [[५। ‘सम्पदादिभ्यः--’ (वा। ३-३-९४) इत्यनेन स्त्रियां भावादौ क्विप्। ‘क्तिन्न- पीष्यते’ (भाष्येष्टिः ३-३-९४) इति वचनात् क्तिनि सम्पत्तिः इत्यादिकमपि साध्वेव। प्रतिपत् = ज्ञानम्, प्रथमा तिथिश्च।]]
23
=>
 [[६। ‘संज्ञायां समजनिषदनिपत--’ (३-३-९९) इत्यत्र ‘निपद’ इति क्षीर- स्वामिपाठमाश्रित्यात्र क्यप् बोध्यः। पद्या = काव्यविशेषः। ‘एकप्रघट्टकं पद्या मुक्तकानां निबन्धनम्।’ इति तल्लक्षणम्। अत्र पक्षे ‘उपेयिवान्--’ (३-२-१०९) इत्यत्र ‘उप’ इत्यस्येव अत्र ‘नि’ इत्यस्याविवक्षितत्वं ज्ञेयम्।]]
24
=>
 [पृष्ठम्०८४७+ २५]
25
=>
 [[१। ‘विशिपतिपदिस्कन्दां व्याप्यमानासेव्यमानयोः’ (३-४-५६) इति सोपपदात् णमुल्। ‘तृतीयाप्रभृतीनि--’ (२-२-२१) इति समासविकल्पः। समासे, ‘नित्य- वीप्सयोः’ (८-१-४) इति द्विर्वचनं न भवति। समासेनैव नित्यवीप्सार्थयोरुक्तत्वात्।]]
26
=>
 [[२। ‘णिच्च कसि पद्यर्त्तेः’ [द। उ। १-१६८]
27
=>
 (७-४-१३)
28
=>
 [[३। औणादिके [द। उ। ७-२६]