अङ्ग (aGga)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 अङ्ग (-कत) r. 10th cl. (अङ्गयति)
	 1. To mark.
	 2. To count. See अङ्क.

 अङ्ग n.
  (-ङ्गं)
	 1. A limb or member.
	 2. A division of Hindu learning, 
comprehending such science as is considered dependant upon
the Vedas,  hence also called Vedanga
 works on six subjects
come under this description,  viz. pronounciation,  grammar,  pro-
sody,  explanation of obscure terms,  description of religious rites, 
and astronomy.
	 3. The body.
	 4. An expedient,  a means of success.
5. Mind,  understanding.
	 6. A term in grammar,  the inflective
root,  with the affix subjoined.
	 7. (Sing. only),  chief,  principal.
	 8.
Inferior,  secondary.
	 9. All the dramatis personœ of a play,  except
the hero and heroine,  the body of the characters.
	 10. In rheto-
ric.) An incidental passion or figure,  illustrative of,  but subor-
dinate to the main object of the description. 
	 11. A scriptural work
in the Jain religion
 there are twelve works so named.
	 m.
  (-ङ्गः)
A country,  Bengal proper,  including Bhagalpur.
	 mfn.
   (-ङ्गः-ङ्गा-ङ्ग)
1. Corporeal,  embodied.
	 2. Near,  proximate. Ind.
	 1. A vocative
article.
	 2. Again,  further,  the rather.
	 3. A particle of assent used
in composition,  with ई substituted for the vowel termination,  as
in अङ्गीकरण &c.

Capeller Eng

English

 1 अङ्ग॑ a.
  particle implying solicitation,  confirmation,  or
stress. 

 2 अ॑ङ्ग m.
  N.
  of sev.
  men & of a country (Bengal),  pl.
  its
inhabitants. 

 3 अ॑ङ्ग (adj.  —° f.
  ई) limb,  member,  body (also अङ्गक
n.
 )
 part,  means requisite,  supplement (cf.   वेदाङ्ग),  theme (g. ).

Yates

English

 अङ्ग (त्-क) अङ्गयति 10.
a. To mark, 
to count or reckon. 

 अङ्ग (ङ्गं) 1.
n.
  A limb
 body.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	 limb
शाखा 	-	  zAkhA 	-	 f.
  	-	 limb  [ of a tree ]
नालीक 	-	  nAlIka 	-	 m.
  	-	 limb
परु 	-	  paru 	-	 m.
  	-	 limb
रथ 	-	  ratha 	-	 m.
  	-	 limb
शरीरावयव 	-	  zarIrAvayava 	-	 m.
  	-	 limb
अवयव 	-	  avayava 	-	 m.
  	-	 limb
प्रतीक 	-	  pratIka 	-	 m.
  	-	 limb
गात्र 	-	  gAtra 	-	 n.
  	-	 limb
पर्वन् 	-	  parvan 	-	 n.
  	-	 limb
अङ्गक 	-	  aGgaka 	-	 n.
  	-	 limb
व्यञ्जन 	-	  vyaJjana 	-	 n.
  	-	 limb
पञ्चाङ्ग 	-	  paJcAGga 	-	 adj.
  	-	  5-limbed
अङ्गहीन 	-	  aGgahIna 	-	 adj.
  	-	 limbless
व्यङ्ग 	-	  vyaGga 	-	 adj.
  	-	 limbless
सर्वगात्र 	-	  sarvagAtra 	-	 n.
  	-	  all limbs
पुष्टाङ्ग 	-	  puSTAGga 	-	 adj.
  	-	  fat-limbed
षडङ्ग 	-	  SaDaGga 	-	 adj.
  	-	  six-limbed
लोहितगात्र 	-	  lohitagAtra 	-	 m.
  	-	  red-limbed
लोहिताङ्ग 	-	  lohitAGga 	-	 m.
  	-	  red-limbed

अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	 limb
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 adj.
  	-	  having members or divisions
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 ind.
  	-	  it may be rendered
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 ind.
  	-	  how much rather!
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 ind.
  	-	  by well
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 ind.
  	-	  indeed
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 ind.
  	-	  a particle implying attention
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 ind.
  	-	  please
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 ind.
  	-	  assent or desire
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 ind.
  	-	  rather quick
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 ind.
  	-	  true
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 indecl.
  	-	  impatience  [ rarely ]
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 m.
  	-	  contiguous
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  department
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  expedient
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  constituent
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  anything inferior or secondary
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  base of a word
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  mental organ
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  limb of the body
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  component
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  part
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  anything immaterial or unessential
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  name of the base of a word
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  mind
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  member
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  body
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  illustration
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  subdivision
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  division
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  whole of the subordinate characters
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  component part
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  part of the body
अङ्ग 	-	 aGga 	-	 n.
  	-	  supplement

Wilson

English

 अङ्ग (क,  त) r. 10th cl. (अंगयति)
1 To mark.
2 To count. See अङ्क.

 अङ्ग
n.
  (-ङ्गं)
1 A limb or member.
2 A division of Hindu learning,  comprehending such science as is considered
dependant upon the Vedas,  hence also called Vedāṅga
 works on six
subjects come under this description,  viz. pronunciation,  grammar,  prosody, 
explanation of obscure terms,  description of religious rites,  and astronomy.
3 The body.
4 An expedient,  a means of success.
5 Mind,  understanding.
6 A term in grammar,  the inflective root,  with the affix subjoined-
7 (Sing. only, ) Chief,  principal.
8 Inferior,  secondary.
9 All
 the dramatis personoe of a play,  except the hero and
heroine,  the body of the characters.
10 (In rhetoric.) An incidental passion or figure,  illustrative of,  but
subordinate to the main object of the description. 
11 A scriptural work in the Jain religion
 there are twelve works so named.
m.
 
(ङ्गः) A country,  Bengal proper,  including Bhāgalpur.
mfn.
  
(-ङ्गः-ङ्गा-ङ्गं)
1 Corporeal,  embodied.
2 Near,  proximate. Ind.
1 A vocative particle.
2 Again,  further,  the rather.
3 A particle of assent used in composition,  with ई substituted for the
vowel termination,  as in अङ्गीकरण,  &c.

Apte

English

अङ्ग [aṅga],  ind.
  A vocative particle meaning 'well',  'well,  sir',  'indeed',  'true'
 'assent' (as in अङ्गीकृ)
 अङ्ग कच्चित्कु- शली तातः K.*
  221
 प्रभुरपि जनकानामङ्ग भो याचकस्ते Mv.*
  3.5
 अङ्ग अस्ति कश्चिद्विमर्दको नामात्रभवतः Dk.*
  59
 अङ्ग कुरु,  अङ्ग पच P.
  VIII.1.33.Sk
 अङ्गाधीष्व भक्तं तव दास्यामि P.
 VIII.2.96 Sk
 समनद्ध किमङ्ग भूपतिः Śi.*
  16.34, 2.12
 यदि मनसि शमः किमङ्गचापम् K.*
  1.55, 13.65
 used with किम् in the sense of 'how much less',  or 'how much more
' शक्तिरस्ति कस्यचिद्विदेहराजस्य छायामप्यवस्कन्दितुं किमङ्ग जामातरम् Mv.*
  3
 तृणेन कार्यं भवतश्विराणां किमङ्ग वाग्हस्तवता नरेण Pt.*
  1.71. Lexicographers give the following senses of अङ्गः -क्षिप्रे च पुनरर्थे च सङ्गमासूययोस्तथा । हर्षे संबोधने चैव ह्यङ्गशब्दः प्रयुज्यते ॥

अङ्गम् [aṅgam],  [अम् गत्यादौ बा˚ -गन्
 according to Nir. अङ्ग,  अङ्ग- नात् अञ्चनात् वा]

The body.

A limb or member of the body
 शेषाङ्गनिर्माणविधौ विधातुः Ku.*
  1.33
 क्लेशस्याङ्गमदत्वा Pt.*
  5. 32 without undergoing troubles
 इति स्वप्नोपमान्मत्वा कामान्मा गास्तदङ्गताम् । Ki.*
  11.34 do not be influenced or swayed by them (do not be subject to them)

(a. ) A division or department (of anything),  a part or portion,  as of a whole
 as सप्ताङ्गम् राज्यम्,  चतुरङ्गम् बलम्,  चतुःषष्ट्ष्ट्यङ्गम् ज्योतिः- शास्त्रम् see the words
 गीताङ्गानाम् Pt.*
  5.56
 यज्ञश्चेत्प्रतिरुद्धःस्या- देकेनाङ्गेन यज्वनः Ms.*
  11.11. (Hence) (b.) A supplementary or auxiliary portion,  supplement
 षडङ्ग or साङ्ग वेदः A peculiar use of the word अङ्ग in masculine gender may here be noted वेदांश्चैव तु वेदाङ्गान् वेदान्तानि तथा स्मृतीः । अधीत्य ब्राह्मणः पूर्वं शक्तितो$न्यांश्च संपठेत् Bṛhadyogiyājñavalkya Smṛiti 12.34. (c.) A constituent part,  essential requisite or component
 सर्वैर्बलाङ्गैः R.*
  7.59
 तदङ्गमग्ऱ्यं मघवन् महाक्रतो R.*
  3.46. (d.) An attributive or secondary part
 secondary,  auxiliary or dependent member (serving to help the principal one) (opp.  प्रधान or अङ्गिन्)
 अङ्गी रौद्र- रसस्तत्र सर्वे$ङ्गानि रसाः पुनः S. D.*  517
 अत्र स्वभावोक्तिरुत्प्रेक्षाङ्गम् Malli. on K.*
  8.26. (e.) An auxiliary means or expedient (प्रधानोपयोगी उपायः or उपकरणम्)
 सर्वकार्यशरीरेषु मुक्त्वा- ङ्गस्कन्धपञ्चकम् । मन्त्रो योध इवाधीर सर्वाङ्गैः संवृतैरपि ॥ Śi.*
  2.28-29
 See अङ्गाङ्गि,  पञ्चाङ्ग also (the angas of the several sciences or departments of knowledge will be given under those words).

(Gram. ) A name for the base of a word
 यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादिप्रत्यये अङ्गम् P.
 I.4.13
 यः प्रत्ययो यस्मात्क्रियते तदादिशब्दस्वरूपं तस्मिन्प्रत्यये परे अङ्गसंज्ञं स्यात् Sk. The अङ्ग terminations are those of the nominative,  and accusative singular and dual.

(Drama) (a. ) One of the sub-divisions of the five joints or sandhis in dramas
 the मुख has 12,  प्रतिमुख 13,  गर्भ 12,  विमर्ष 13 and उपसंहार 14,  the total number of the angas being thus 64
 for details see the words. (b.) The whole body of subordinate characters.

(astr. ) A name for the position of stars (लग्न),  See अङ्गाधीश.

A symbolical expression for the number six (derived from the six Vedāngas).

The mind
 हिरण्यगर्भाङ्गभुवं मुनिं हरिः Śi.*
  1.1,  See अङ्गज also.

N.
  of the chief sacred texts of the jainas. -ङ्गः (pl. ) N.
  of a country and the people inhabiting it,  the country about the modern Bhāgalpur in Bengal. [It lay on the south of Kauśikī Kachchha and on the right bank of the Ganges. Its capital was Champā,  sometimes called Aṅgapurī Lomapādapurī,  Karṇapurī or Mālinī. According to Daṇḍin (अङ्गेषु गङ्गातटे बहिश्चम्पायाः) and Hiouen Thsang it stood on the Ganges about 24 miles west of a rocky island. General Cunningham has shown that this description applies to the hill opposite Pātharghāṭā,  that it is 24 miles east of Bhāgalpur,  and that there are villages called Champanagar and Champapura adjoininng the last. According to Sanskrit poets the country of the Aṅgas lay to the east of Girivraja,  the capital of Magadha and to the northeast or south-east of Mithilā. The country was in ancient times ruled by Karṇa] cf.
   अङ्गं गात्रा- न्तिकोपाय प्रतीकेष्वप्रधानके । देशभेदे तु पुंसि स्यात्...॥ Nm.  a.
  

Contiguous.

Having members or divisions. Comp.
   -अङ्गि,  [अङ्गीभावः -अङगस्य अङ्गिनो भावः] the relation of a limb to the body,  of the subordinate to the principal,  or of that which is helped or fed to the helper or feeder (गौणमुख्यभावः,  उपकार्येपकारकभावश्च)
 e. g.  प्रयाज and other rites are to दर्श as its angas,  while दर्श is to them the aṅgi
 अङ्गाङ्गिभावमज्ञात्वा कथं सामर्थ्यनिर्णयः । पश्य टिट्टिभमात्रेण समुद्रो व्याकुलीकृतः ॥ H.*
  2.138
 अत्र वाक्ये समास- गतयोरुपमयोः साध्यसाधनभावात् ˚वेन सम्बन्धः Malli. on Ki.*
  6.2
 अविश्रान्तिजुषामात्मन्यङ्गाङ्गित्वं तु संकरः K.P.*  1. (अनुग्राह्यानुग्राह- कत्वम्).

अधिपः,  अधीशः lord of the Aṅgas,  N.
  of Karṇa (cf.   ˚राजः,  ˚पतिः,  ˚ईश्वरः,  ˚अधीश्वरः).

'lord of a लग्न',  the planet presiding over it
 (अङ्गाधिपे बलिनि सर्वविभूतिसम्पत्
 अङ्गाधीशः स्वगेहे बुधगुरुकविभिः संयुतो वीक्षितो वा Jyotiṣa). -अपूर्वम् effect of a secondary sacrificial act.-कर्मन् n.
 

क्रिया besmearing the body with fragrant cosmetics,  rubbing it &c.
  Dk.*
  39.

a supplementary sacrificial act. -क्रमः the order of the performance with reference to the अङ्गs. The rule in this connection is that the अङ्गक्रम must conform to the मुख्यक्रम. cf.
   MS.*  5.1.14. -ग्रहः spasm
 seizure of the body with some illness. -ज-जात a.
  [अङ्गात् जायते जन्-ड]

produced from or on the body,  being in or on the body,  bodily
 ˚जं रजः,  ˚जाः अलङ्काराः &c.
 

produced by a supplementary rite.

beautiful,  ornamental. (-जः) -जनुस् also

a son. 

hair of the body (n.  also)
 तवोत्तरीयं करिचर्म साङ्गजम् Ki.*
  18.32.

love,  cupid (अङ्गं मनः तस्मा- ज्जातः)
 intoxicating passion
 अङ्गजरागदीपनात् Dk.*
  161.

drunkenness,  intoxication. 

a disease. (-जा) a daughter. (-जम्) blood,  अङ्गजं रुधिरे$नङ्गे केशे पुत्रे मदे पुमान् । नागरे नखरे$पि स्यात्... । Nm.  -ज्वरः [अङ्गमङ्गम् अधिकृत्य ज्वरः] the disease called राजयक्ष्मा,  a sort of consumption. 

दूष णम् the defects of the limbs
 the penalties of a defective construction
 Māna. 

name of the 79th chapter.-द्वीपः one of the six minor Dvīpas. -न्यासः [अङ्गेषु मन्त्र- भेदस्य न्यासः] touching the limbs of the body with the hand accompanied by appropriate Mantras. -पालिः f.
  [अङ्गं पाल्यते सम्बध्यते$त्र,  अङ्ग-पाल्-इ] an embrace (probably a corruption of अङ्कपालि). -पालिका =
  अङ्कपालि q. v. -प्रत्यङ्गम् [समा. द्वन्द्व] every limb,  large and small
 ˚गानि पाणिना स्पृष्ट्वा K.*
  167, 72. -प्रायश्चित्तम् [अङ्गस्य शुद्ध्यर्थं प्राय- श्चित्तम्] expiation of bodily impurity,  such as that caused by the death of a relative,  consisting in making presents (पञ्चसूनाजन्यदुरितक्षयार्थं कार्यं दानरूपं प्रायश्चित्तम् Tv.).-भूः a.
  [अङ्गात् मनसो वा भवति
 भू-क्विप्] born from the body or mind. 

(भूः) a son. 

Cupid.

[अङ्गानाम् अङ्गमन्त्राणां भूः स्थानम्] one who has touched and purified,  and then restrained,  his limbs by repeating the Mantras pertaining to those limbs
 ब्रह्माङ्गभूर्ब्रह्मणि योजितात्मा Ku.*
  3.15 (सद्योजातादिमन्त्राणाम् अङ्गानां हृदयादिमन्त्राणां भूः स्थानं,  कृतमन्त्रन्यासः Malli.).

भङ्गः palsy or paralysis of limbs
 ˚विकल इव भूत्वा स्थास्यामि Ś.*
  2.

twisting or stretching out of the limbs (as is done by a man just after he rises from sleep)
 साङ्गभङ्गमुत्थाय Vb.
 जृम्भितैः साङ्गभङ्गैः Mu.*
  3.21,  K.*
  85.

The middle part of the anus and testicles. -मन्त्रः N.
  of a Mantra.  -मर्दः [अङ्ग मर्दयति
 मृद्-णिच्]

one who shampoos his master's body.

[भावे घञ्] act of shampooing
 so ˚मर्दका or ˚मर्दिन्,  मृद्- णिच् ण्वुल् or णिनि) one who shampoos. -मर्षः [ष. त.] rheumatism
 ˚प्रशमनम् the curing of this disease. ˚मेजयत्वम् subtle throbbing of the body
 Pātañjala 1.31.-यज्ञः,  -यागः [अङ्गीभूतः यज्ञः] a subordinate sacrificial act which is of 5 sorts
 समिधो यजति,  तनूनपातं यजति,  इडो यजति,  बर्हिर्यजति,  स्वाहाकारं यजति इति पञ्चविधाः । एतेषां सकृदनुष्ठा- नेनैव तन्त्रन्यायेन प्रधानयागानामाग्नेयादीनामुपकारितेति मीमांसा Tv.-रक्तः,  -क्तम् [अङ्गे अवयवे रक्तः] N.
  of a plant गुडारोचनी found in काम्पिल्य country and having red powder (रक्ताङ्गलोचनी). -रक्षकः [अङ्गं रक्षति
 रक्ष्-ण्वुल्] a bodyguard,  personal attendant Pt.*
  3. -रक्षणी [अङ्ग रक्ष्यते अनया] a coat of mail,  or a garment. (-णम्) protection of person.  -रागः [अङ्गं रज्यते अनेन करणे घञ्]

a scented cosmetic,  application of perfumed unguents to the body,  fragrant unguent
 पुष्पगन्धेन अङ्गरागेण R.*
  12.27,  6.6,  स्तनाङ्गरागात् Ku.*
  5.11.

[भावे ल्युट्] act of anointing the body with unguents. -रुहम् [अङ्गे रोहति
 रुह्-क स. त. P.
 III.9.135.] hair
 मम वर्णो मणिनिभो मृदून्य- ङ्गरुहाणि च Rām.*
  6.48.12. विहङ्गराजाङ्गरुहैरिवायतैः Śi.*
  1.7.-लिपिः f.
  written character of the Aṅgas. -लेपः [अङ्गं लिप्यते अनेन
 लिप्-करणे घञ्]

a scented cosmetic.

[भावे घञ्] act of anointing. -लोड्यः (लोड ण्यत्) a kind of grass,  ginger or its root,  Amomum Zingiber. -वस्त्रोत्था f.
  A louse. -विकल a.
  [तृ. त.]

maimed,  paralysed.

fainting,  swooning. -विकृतिः f.
 

change 2of bodily appearance
 collapse.

[अङ्गस्य विकृतिश्चालनादिर्यस्मात् प. ब.] an apoplectic fit,  swooning,  apoplexy (अपस्मार).-विकारः a bodily defect.

विक्षेपः movement of the limbs
 gesticulation. 

a kind of dance. -विद्या [अङ्गरूपा व्याकरणादिशास्त्ररूपा विद्या ज्ञानसाधनम्]

the science of grammar &c.
  contributing to knowledge.

the science of foretelling good or evil by the movements of limbs. Kau. A.
 1.12
 N.
  of chapter 51 of Bṛhat Saṁhitā which gives full details of this science
 न नक्षत्राङ्गविद्यया...भिक्षां लिप्सेत कर्हिचित् Ms.*
  6.5. -विधिः [अङ्गस्य प्रधानोपकारिणः विधिः विधानम् [a subordinate or subsidiary act subservient to a knowledge of the principal one (प्रधान- विधिविधेयकर्मणो$ङ्गबोधकतया अङ्गविधिः). -वीरः chief or principal hero. -वैकृतम् [अङ्गेन अङ्गचेष्टया वैकृतं हृदयभावो ज्ञाप्यते यत्र बहु.]

a sign,  gesture or expression of the face leading to a knowledge of internal thoughts (आकार)

a nod,  wink.

changed bodily appearance.-वैगुण्यम् a defect or flaw in the performance of some subordinate or subsidiary act which may be expiated by thinking of Viṣṇu)
 श्राद्धादिपद्धतौ कर्मान्ते यत्किञ्चिदङ्गवैगुण्यं जातं तद्दोषप्रशमनाय विष्णुस्मरणमहं करिष्ये इत्यभिलापवाक्यम् Tv.).-संस्कारः,  -संस्क्रिया [अङ्गं संस्क्रियते अनेन
 कृ-करणे or भावे- घञ्)

embellishment of person,  personal decoration,  doing whatever secures a fine personal appearance,  such as bathing,  rubbing the body,  perfuming it with cosmetic &c.
 

[कर्त्रर्थे अण्] one who decorates or embellishes the person.  -संहतिः f.
  compactness,  symmetry
 body
 स्थेयसीं दधतमङ्गसंहतिम् Ki.*
  13.5
 or strength of the body. -संहिता The phonetic relation between consonants and vowels in the body of a word Ts. Prāt. -सङ्गः bodily contact,  union
 coition.  -सुप्तिःf.  Benumbing of the body. -सेवकः a personal attendant,  body-guard. -स्कन्धः [कर्मधा.] a subdivision of a science. -स्पर्शः fitness or qualification for bodily contact or being touched by others. -हानिः f.
  1. a defect or flaw in the performance of a secondary or subsidiary act (=  ˚वैगुण्यम्)
 दैवाद् भ्रमात् प्रमादाच्चेदङ्गहानिः प्रजायते । स्मरणादेव तद्विष्णोः संपूर्णं स्यादिति श्रुतिः ॥ -हारः [अङ्गं ह्रियते इतस्ततः चाल्यते यत्र,  हृ-आधारे or भावे घञ्] gesticulation,  movements of the limbs,  a dance
 अङ्गहारैस्तथैवान्या कोमलै- र्नृत्यशालिनी Rām.*
  5.1.36. संसक्तैरगुरुवनेषु साङ्गहारम् Ki.*
  7.37. Ku.*
  7.91. -हारिः [अङ्गं ह्रियते$त्र
 हृ-बा˚णि]

gesticulation. 

stage
 dancing hall. -हीन a.
  [तृ. त.]

mutilated,  deprived of some defective limb (अङ्गं हीनं यथो- चितप्रमाणात् अल्पं यस्य) according to Suśruta a man is so born,  if the mother's दोहद has not been duly fulfilled (सा प्राप्तदौर्हृदा पुत्रं जनयेत गुणान्वितम् । अलब्धदौर्हृदा गर्भे लभेता- त्मनि वा भयम् ॥ येषु येष्विन्द्रियार्थेषु दौर्हृदे वै विमानना । जायते तत्सुतस्यार्तिस्तस्मिंस्तस्मिंस्तथेन्द्रिये ॥).

Apte 1890

English

 अंग ind. A vocative particle meaning ‘well, ’ ‘well,  sir, ’ ‘indeed, ’ ‘true
’ ‘assent’ (as in अंगीकृ)
 अंग कच्चित्कुशली तातः K. 221
 प्रभुरपि जनकानामंग भो याचकस्ते Mv. 3. 5
 अंग अस्ति कश्चिद्विमर्दको नामात्रभवतः Dk. 59
 अंग कुरु अंग पच P. VIII. 1. 33 Sk
 अंगाधीष्व भक्तं तव दास्यामि P. VIII. 2. 96 Sk.
 समनद्ध किमंग भूपतिः Śi. 16. 34,  2. 12
 Ki. 10. 55,  13. 65
 used with किं in the sense of ‘how much less’,  or ‘how much more
’ शक्तिरस्ति कस्यचिद्विदेहराजस्य छायामप्यवस्कंदितुं किमंग जामातरं Mv. 3
 तृणेन कार्यं भवतीश्वराणां किमंग वाघस्तवता नरेण Pt. 1. 71. Lexicographers give the following senses of अंगः - क्षिप्रे च पुनरर्थे च संगमासूययोस्तथा । हर्षे संबोधने चैव ह्यंगशब्दः प्रयुज्यते ॥ 

 अंगं [अम् गत्यादौ बा°
गन्
 according to Nir. अंगं अंगनात् अंचनात् वा] 1 The body. 
2 A limb or member of the body
 शेषांगनिर्माणविधौ विधातुः Ku. 1. 33
 क्लेशस्यांगमदत्त्वा Pt. 5. 32 without undergoing troubles
 इति स्वप्नोपमान्मस्वा कामान्मा गास्तदंगतां । Ki. 11. 34 do not be influenced or swayed by them (do not be subject to them). 
3 (a.) A division or department (of any thing),  a part or portion,  as of a whole
 as सप्तांगं राज्यं,  चतुरंगं बलं,  चतुःषष्ट्यंगं ज्योतिःशास्त्रं see the words
 गीतांगानां Pt. 5. 56
 यज्ञश्चेत्प्रतिरुद्धःस्यादेकेनांगेन यज्वनः Ms. 11. 11. (Hence) (b.) A supplementary or auxiliary portion,  supplement
 षडंगः or सांगः वेदः. (c.) A constituent part,  essential requisite or component
 सर्वैर्बलांगैः R. 7. 59
 तदंगमग्र्यं मघवन् महाक्रतोः R. 3. 46. (d.) An attributive or secondary part
 secondary,  auxiliary or dependent member (serving to help the principal one) (opp. प्रधान or अंगिन्)
 अंगी रौद्ररसस्तत्र सर्वेंऽगानि रसाः पुनः S. D. 517
 अत्र स्वभावोक्तिरुत्प्रेक्षांगं Malli. on Ki. 8. 26. (e.) An auxiliary means or expedient ( प्रधानोपयोगी उपायः or उपकरणं)
 सर्वकार्यशरीरेषु मुक्त्वांगस्कंधपंचकं । मंत्रो योध इवाधीरः सर्वांगैः संवृतैरपि ॥ Śi. 2. 28-29
 See अंगांगि,  पंचांग also (the angas of the several sciences or departments of knowledge will be given under those words). 
4 (Gram.) A name for the base of a word
 यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादिप्रत्यये अंगं P. I. 4. 13
 यः प्रत्ययो यस्मात्क्रियते तदादिशब्दस्वरूपं तस्मिन्प्रत्यये परे अंगसंज्ञं स्यात् Sk. The अंग terminations are those of the nominative,  and accusative singular and dual. 
5 (Drama) (a.) One of the sub-divisions of the five joints or sandhis in dramas
 the मुख has 12,  प्रतिमुख 13,  गर्भ 12,  विमर्ष 13 and उपसंहार 14,  the total number of the angas being thus 64
 for details see the words. (b.) The whole body of subordinate characters. 
6 (Astr.) A name for the position of stars (लग्न),  See अंगाधीश. 
7 A symbolical expression for the number six (derived from the six Vedāṅgas). 
8 The mind
 हिरण्यगर्भांगभुवं मुनिं हरिः Śi. 1. 1,  See अंगज also. 
गः (pl.) N. of a country and the people inhabiting it,  the country about the modern Bhāgalpur in Bengal. [It lay on the south of Kauśikī Kaccha and on the right bank of the Ganges. Its capital was Campā,  sometimes called Aṅgapurī,  Lomapādapurī,  Karṇapurī or Mālinī. According to Daṇḍin (अंगेषु गंगातटे बहिश्चंपायाः) and Hiouen Thsang it stood on the Ganges about 24 miles west of a rocky island. General Cunningham has shown that this description applies to the hill opposite Pātharghātā,  that it is 24 miles east of Bhāgalpur,  and that there are villages called Champanagar and Champapura adjoining the last. According to Sanskrit poets the country of the Aṅgas lay to the east of Girivraja the capital of Magadha and to the north-east or south-east of Mithilā. The country was in ancient times ruled by Karṇa.] 
a. 1 Contiguous. 
2 Having members or divisions. 
Comp. 
अंगि,  
अंगीभावः [अंगस्य अंगिनो भावः] the relation of a limb to the body,  of the subordinate to the principal,  or of that which is helped or fed to the helper or feeder (गौणमुख्यभावः,  उपकार्योपकारकभावश्च)
 e. g. प्रयाज and other rites are to दर्श as its angas,  while दर्श is to them the angī
 अंगांगिभावमज्ञात्वा कथं सामर्थ्यनिर्णयः । पश्य टिट्टिभमात्रेण समुद्रो व्याकुलीकृतः ॥ H. 2. 149
 अत्र वाक्ये समासगतयोरुपमयोः साध्यसाधनभावात् °वेन संबंधः Malli. on Ki. 6. 2
 अविश्रांतिजुषामात्मन्यंगांगित्वं तु संकरः K. P. 10 (अनुग्राह्यानुग्राहकत्वं). 
अधिपः,  
अधीशः {1} lord of the Aṅgas,  N. of Karṇa (cf. °राजः,  °पतिः,  °ईश्वरः,  °अधीश्वरः). {2} ‘lord of a लग्नं,  the planet presiding over it
 (अंगाधिपे बलिनि सर्वविभूतिसंपत्
 अंगाधीशः स्वगेहे बुधगुरुकविभिः संयुतो वीक्षितो वा Jyotiṣa). 
अपूर्वं effect of a secondary sacrificial act. 
कर्मन् 
n. क्रिया {1} besmearing the body with fragrant cosmetics,  rubbing it &c. Dk. 39. {2} a supplementary sacrificial act. 
ग्रहः spasm
 seizure of the body with some illness. 
ज 
जात a. [अंगात् जायते जन्-ड.] produced from or on the body,  being in or on the body,  bodily
 °जं रजः,  °जाः अलंकाराः &c. {2} produced by a supplementary rite. {3} beautiful,  ornamental. (
जः) 
जनुस् also {1} a son. {2} hair of the body (n. also)
 तवोत्तरीयं करिचर्म सांगजं Ki. 18. 32. {3} love,  cupid (अंगं मनः तस्माज्जातः)
 intoxicating passion
 अंगजरागदीपनात् Dk. 161. {4} drunkenness,  intoxication. {5} a disease. (
जा) a daughter. (
जं) blood. 
ज्वरः [ अंगमंगं अधिकृत्य ज्वरः] the disease called राजयक्ष्मा,  a sort of consumption. 
द्वीपः one of the six minor Dvīpas. 
न्यासः [अंगेषु मंत्रभेदस्य न्यासः] touching the limbs of the body with the hand accompanied by appropriate Mantras. 
पालिः f. [अंगं पाल्यते संबध्यते ऽत्र,  अंग-पाल्-इ] an embrace (probably a corruption of अंकपालि). 
पालिका = अंकपालि q. v. 
प्रत्यंगं [समा. द्वंद्व] every limb,  large and small
 °गानि पाणिना स्पृष्ट्वा K. 167,  72. 
प्रायश्चित्तं [अंगस्य शुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं] expiation of bodily impurity,  such as that caused by the death of a relative,  consisting in making presents (पंचशूनाजन्यदुरितक्षयार्थं कार्यं दानरूपं प्रायश्चित्तं Tv.). 
भूः a. [अंगात् मनसो वा भवति
 भू-क्विप्] born from the body or mind. (
भूः) {1} a son. {2} Cupid. {3} [अंगानां अंगमंत्राणां भूः स्थानं] one who has touched and purified,  and then restrained,  his limbs by repeating the Mantras pertaining to those limbs
 ब्रह्मांगभूर्ब्रह्मणि योजितात्मा Ku. 3. 15 (सद्योजातादिमंत्राणां अंगानां हृदयादिमंत्राणां भूः स्थानं,  कृतमंत्रन्यासः Malli.). 
भंगः {1} palsy or paralysis of limbs
 °विकल इव भूत्वा स्थास्यामि Ś. 2. 2. twisting or stretching out of the limbs (as is done by a man just after he rises from sleep)
 सांगभंगमुत्थाय Vb.
 जृंभितैः सांगभंगैः Mu. 3. 21,  K. 85. 
मंत्रः N. of a Mantra. 
मर्दः [अंगं मर्दयति
 मृद् णिच्] {1} one who shampoos his master's body. {2} [भावे घञ्] act of shampooing
 so °मर्दका or °मर्दिन्,  (मृट्-णिच् ण्वुल् or णिनि) one who shampoos. 
मर्षः [ष. त.] rheumatism
 °प्रशमनं the curing of this disease. 
यज्ञः,  
यागः [अंगीभूतः यज्ञः] a subordinate sacrificial act which is of {5} sorts: समिधो यजति,  तनूनपातं यजति,  इडो यजति,  बर्हिर्यजति,  स्वाहाकारं यजति इति पंचविधाः । एतेषां सकृदनष्ठानेनैव तंत्रन्यायेन प्रधानयागानामाग्नेयादीनामुपकारितेति मीमांसा Tv. 
रक्तः 
क्तं [अंगे अवयवे रक्तः] N. of a plant गुडारोचनी found in कांपिल्य country and having red powder (रक्तांगलोचनी). 
रक्षकः [अंगं रक्षति
 रक्ष्-ण्वुल्] a body-guard,  personal attendant Pt. 3. 
रक्षणी [अंगं रक्ष्यते ऽनया] a coat of mail,  or a garment. (
णं) protection of person. 
रागः [अंगं रज्यते अनेन करणे घञ्] {1} a scented cosmetic,  application of perfumed unguents to the body,  fragrant unguent
 पुष्पगंधेन अंगरागेण R. 12. 27,  6. 60,  Ku. 5. 11. {2} [भावे ल्युट्] act of anointing the body with unguents. 
रुहं [अंगे रोहति
 रुह् क्विप् स. त.] hair
 विहंगराजांगरुहैरिवायतैः Śi. 1. 7. 
लिपिः f. written character of the Aṅgas. 
लेपः [अंगं लिप्यते अनेन
 लिप्करणे घञ्] {1} a scented cosmetic. {2} [भावे घञ्] act of anointing. 
लोड्यः (ety. ?) a kind of grass,  ginger or its root,  Amomum Zingiber. 
विकल a. [तृ. त.] {1} maimed,  paralysed. {2} fainting,  swooning. 
विकृतिः f. {1} change of bodily appearance
 collapse. {2} [अंगस्य विकृतिश्चालनादिर्यस्मात् पं. ब.] an apoplectic fit,  swooning,  apoplexy (अपस्मार). 
विकारः a bodily defect. 
विक्षेपः {1} movement of the limbs
 gesticulation. {2} a kind of dance. 
विद्या [अंगरूपा व्याकरणादिशास्त्ररूपा विद्या ज्ञानसाधनं] {1} the science of grammar &c. contributing to knowledge. {2} the science of foretelling good or evil by the movements of limbs
 N. of chapter 51 of Bṛhat Saṃhitā which gives full details of this science
 न नक्षत्रांगविद्यया… भिक्षां लिप्सेतकर्हिचित् Ms. 6. 50. 
विधिः [अंगस्य प्रधानोपकारिणः विधिः विधानं] a subordinate or subsidiary act subservient to a knowledge of the principal one ( प्रधानविधिविधेयकर्मणोंगबोधकतया अंगविधिः). 
वीरः chief or principal hero. 
वैकृतं [ अंगेन अंगचेष्टया वैकृतं हृदयभावो ज्ञाप्यते यत्र बहु.] {1} a sign,  gesture or expression of the face leading to a knowledge of internal thoughts (आकार). {2} a nod,  wink. {3} changed bodily appearance. 
वैगुण्यं a defect or flaw in the performance of some subordinate or subsidiary act which may be expiated by thinking of Viṣṇu
 श्राद्धादिपद्धतौ कर्मांते यत्किंचिदंगवैगुण्यं जातं तद्दोषप्रशमनाय विष्णुस्मरणमहं करिष्ये इत्यभिलापवाक्यं Tv.. 
संस्कारः,  
संस्क्रिया [अंगं संस्क्रियते अनेन
 कृ-करणे or भावे-घञ्] {1} embellishment of person,  personal decoration,  doing whatever secures a fine personal appearance,  such as bathing,  rubbing the body,  perfuming it with cosmetics &c. {2} [कर्तरि अण्] one who decorates or embellishes the person. 
संहतिः f. compactness,  symmetry
 body
 स्थेयसीं दधतमंगसंहतिं Ki. 13. 50
 or strength of the body. 
संगः bodily contact,  union
 coition. 
सेवकः a personal attendant,  body-guard. 
स्कंधः [कर्म.] a subdivision of a science. 
स्पर्शः fitness or qualification for bodily contact or being touched by others. 
हानिः f. {1} a defect or flaw in the performance of a secondary or subsidiary act (= °वैगुण्यं)
 दैवाद् भ्रमात् प्रमादाच्चेदंगहानिः प्रजायते । स्मरणादेव तद्विष्णोः संपूर्णं स्यादिति श्रुतिः ॥ 
हारः [अंगं ह्रियते इतस्ततः चाल्यते यत्र,  हृ-आधारे or भावे घञ्] gesticulation,  movements of the limbs,  a dance
 संसक्तैरगुरुवनेषु सांगहारं Ki. 7. 37,  Ku. 7. 91. 
हारिः [ अंगं ह्रियते ऽत्र
 हृ-बा°णि] {1} gesticulation. {2} stage
 dancing-hall. 
हीन a. [तृ. त.] {1} mutilated,  deprived of some limb,  crippled. {2} having some defective limb (अंगं हीनं यथोचितप्रमाणात् अल्पं यस्य)
 according to Suśruta a man is so born,  if the mother's दोहद has not been duly fulfilled (सा प्राप्तदौर्हृदा पुत्रं जनयेत गुणान्वितम् । अलब्धदौर्हृदा गर्भे लभेतात्मनि वा भयम् ॥ येषु येष्विंद्रियार्थेषु दौर्हृदे वै विमानना । जायते तत्सुतस्यार्तिस्तस्मिंस्तस्मिंस्तथेंद्रिये). 

 अंग N. of an important kingdom situated on the right bank of the Ganges. Its capital was Campā,  also called Aṅgapurī. This town stood on the Ganges about 24 miles west of a rocky island,  and is,  therefore,  considered to be the same as,  or situated very near,  the modern Bhāgalpur. 

Monier Williams Cologne

English

 1. अङ्ग॑ ind.
  a particle implying attention,  assent or desire,  and sometimes impatience
 it may be rendered by well

 indeed,  true
 please
 rather
 quick

 किम् अङ्ग,  how much rather!

 2. अ॑ङ्ग n.
  (√ अम्,  Uṇ.
 ),  a limb of the body

 a limb,  member

 the body

 a subordinate division or department,  especially of a science,  as the six Vedāṅgas

 hence the number six

 N.
  of the chief sacred texts of the Jainas

 a limb or subdivision of Mantra or counsel (said to be five,  viz. 1. कर्मणाम् आरम्भोपायः,  means of commencing operations
 2. पुरुष-द्रव्य-सम्पद्,  providing men and materials
 3. देश-काल-विभाग,  distribution of place and time
 4. विपत्ति-प्रतीकार,  counter-action of disaster
 5. कार्य-सिद्धि,  successful accomplishment
 whence मन्त्र is said to be पञ्चाङ्ग)

 any subdivision,  a supplement

 (in Gr.
 ) the base of a word,  but in the strong cases only,  Pāṇ.
  i,  4,  13 seqq.

 anything inferior or secondary,  anything immaterial or unessential,  See अङ्ग-ता

 (in rhetoric) an illustration

 (in the drama) the whole of the subordinate characters

 an expedient

 a mental organ,  the mind,  L.
 

 अ॑ङ्ग m.
  sg. or pl.
  N.
  of Bengal proper or its inhabitants

 अ॑ङ्ग m.
  (sg.),  N.
  of a king of Aṅga

 अ॑ङ्ग mfn.
   having members or divisions,  L.
 

 अ॑ङ्ग m.
  contiguous,  L.
 

Monier Williams 1872

English

 अङ्ग 1. अङ्ग,  ind. a particle implying at-
tention,  assent or desire,  and sometimes impatience
it may be rendered by well
 indeed,  true
 please
rather
 quick. It is often used (changed to अङ्गी, 
q. v.) to form compound words,  as अङ्गी-कर्तुम्,  to
assent,  promise
 see under अङ्गी [cf. ἄγχι].

 अङ्ग 2. अङ्ग,  अम्,  n. (said to be fr. rt. अम्, 
but rather fr. rt. अङ्ग्),  a round limb
 a member
the body
 a division or department,  especially of
a science,  as the six Vedāṅgas
 science
 a subdi-
vision,  a supplement
 (in grammar) the base of a
word
 (in rhetoric) an illustration
 (in the drama)
the whole of the subordinate characters
 an expedi-
ent
 a mental organ,  the mind
 the number six
(अस्),  m. sing. or (आस्),  m. pl.,  N. of Bengal
proper,  near Bhagalpur,  or its inhabitants
 in the
sing. it may denote the name of a king of Aṅga
(अस्,  आ,  अम्),  having members or divisions,  contiguous.
—अङ्ग-कर्तन,  अम्,  n. cutting off a limb.
—अङ्ग-
कर्मन्,  अ,  n. or अङ्ग-क्रिया,  f. a supplementary
sacrificial act.
—अङ्ग-ग्रह,  अस्,  m. seizure of a
limb,  i. e. spasm.
—अङ्ग-ज,  अस्,  आ,  अम्,  produced
from or on the body
 ornamental
 produced by a
supplementary ceremony
 (अस्),  m. a son
 hair of
the head
 love personified
 intoxicating passion
drunkenness
 a disease
 (आ),  f. a daughter
 (अम्),  n.
blood.
—अङ्ग-जनुस्,  उस्,  m. a son.
—अङ्ग-जात,  अस्, 
आ,  अम्,  produced from or on the body,  ornamental,  pro-
duced by a supplementary ceremony.
—अङ्ग-ज्वर, 
अस्,  आ,  अम्,  Ved. causing fever.
—अङ्ग-द्वीप,  अस्,  m.
one of the six minor Dvīpas.
—अङ्ग-न्यास,  अस्,  m.
ceremony of touching certain parts of the body.
—अङ्ग-
पालि,  इस्,  f. an embrace.
—अङ्ग-प्रायश्चित्त,  अम्, 
n. expiation of bodily impurity,  especially that arising
from death in a family.
—अङ्ग-भेद,  अस्,  आ,  अम्, 
Ved. causing rheumatism.
—अङ्ग-मर्द or अङ्ग-
मर्दक,  अस्,  m. or अङ्ग-मर्दिन्,  ई,  m. a servant
who has to shampoo his master's body.
—अङ्ग-
मर्ष,  अस्,  m. pain in the limbs,  rheumatism.
—अङ्गमर्ष-प्रशमन,  अम्,  n. alleviation of, 
or medicine for,  rheumatism.
—अङ्ग-याग,  अस्,  m.
a subordinate sacrificial act.
—अङ्ग-रक्त,  अस्,  m. a
plant,  Guṇḍārocanī.
—अङ्ग-रक्षणी or अङ्ग-
रक्षिणी,  f. a body-protector,  i. e. a coat of mail, 
cloak,  garment.
—अङ्ग-राग,  अस्,  m. application of
scented unguents or cosmetics to the body,  especially after
bathing
 scented cosmetic.
—अङ्ग-राज्,  ट्,  or अङ्ग-
राज,  अस्,  m.,  N. of Karṇa,  the king of Aṅga.
—अङ्ग-
राज्य,  अम्,  n. the kingdom of Aṅga.
—अङ्ग-रुह, 
अस्,  आ,  अम्,  what grows on the body,  as hair,  wool,  down, 
&c.
—अङ्ग-लिपि,  इस्,  f. written character of Aṅga.
—अङ्ग-लोक,  अस्,  m. the country called Aṅga.
—अङ्ग-लोड्य,  अस्,  m. a sort of grass,  ginger,  or
its root,  commonly cencrā.
—अङ्ग-वाक्-पाणि-मत्, 
आन्,  अती,  अत्,  possessing mind (?),  speech,  and hands.
—अङ्ग-विकृति,  इस्,  f. change of bodily appearance, 
collapse
 fainting,  apoplexy.
—अङ्ग-विक्षेप,  अस्, 
m. gesticulation
 a kind of dance with movement of
the arms.
—अङ्ग-विद्या,  f. knowledge of lucky or
unlucky marks on the body.
—अङ्ग-वैकृत,  अम्, 
n. a wink,  nod,  sign.
—अङ्ग-संस्कार,  अस्,  m. or
अङ्ग-संस्क्रिया,  f. embellishment of person,  doing
what is needed to secure a fine personal appear-
ance,  as bathing,  perfuming,  and adorning the body.
—अङ्ग-संहति,  इस्,  f. compactness,  symmetry or
strength of the body.
—अङ्ग-सङ्ग,  अस्,  m. bodily
contact,  coition.
—अङ्ग-स्कन्ध,  अस्,  m. a subdi-
vision of a science.
—अङ्ग-स्पर्श,  अस्,  m. bodily
contact.
—अङ्ग-हार,  अस्,  or अङ्ग-हारि,  इस्,  m.
gesticulation.
—अङ्ग-हीन,  अस्,  आ,  अम्,  mutilated
incorporeal
 (अस्),  m. Kāmadeva.
—अङ्गाङ्गि (°ग-
अङ्°),  ind. (lit. limb and limb),  jointly or reciprocally, 
in consequence of being related,  as one limb to another
or to the body.
—अङ्गाङ्गि-ता,  f. intimate relation, 
as between the limbs,  or a limb and the body,  or
the subordinate and the principal.
—अङ्गाङ्गि-भाव, 
अस्,  m. existence or working of such intimate relation.
—अङ्गाधिप (°ग-अध्°),  अस्,  m. Karṇa,  the king
of Aṅga.
—अङ्गानुलेपन (°ग-अन्°),  अम्,  n.
anointing the body.
—अङ्गापूर्व (°ग-अप्°),  अम्, 
n. effect of a secondary sacrificial act.
—अङ्गेश्वर
(°ग-ईश्°),  अस्,  m. the king of Aṅga.
—अङ्गे-ष्ठा, 
आस्,  आस्,  अम्,  Ved. situated in a member or in the
body.

 अङ्ग
 add — anything inferior or secondary,  any-
thing immaterial or unessential
 (in grammar) also
in Pāṇini's system a term for the base in the strong
cases only,  (see पद,  2. भ।)

Macdonell

English

 अङ्ग 1. aṅgá,  pcl. 〈1.〉 emphatic: just,  only
 🞄especially
 〈2.〉 exhortative: w. voc. or impv.
 〈3.〉 🞄intr.: kim aṅga,  how much more?

 अङ्ग 2. áṅga,  m.
  pl.
  N. of a people and their 🞄country.

 अङ्ग 3. áṅg-a,  n.
  (a.  —° f.
  ī) limb,  member,  part,  🞄membrum virile
 body
 constituent
 secondary 🞄part
 supplement (esp. the six of the 🞄Veda)
 resource
 base (gr.)
 -ka,  n.
  member,  🞄part
 body.

Goldstucker

English

 अङ्ग I. Ind. (see निपात.)
	^1 A vocative particle implying
	a. solicitation,  equivalent to the English ‘do’,  in phrases as
‘do give’ &c.
	b. abuse, 
	c. joy.
	^2 A particle implying con-
firmation,  as ‘indeed,  certainly’,  or putting stress on the
word with which it is connected.
	^3 Again,  further,  the
rather.
	^4 Quick.
	^5 A particle of assent used in composition
with कृ and its derivatives,  ई being substituted for the ter-
minating vowel as in अङ्गीकरण &c. (See गति.)
II. n. (-ङ्गम्)
	^1 A limb or member.
	^2 The body.
	^3 A part
or division of a whole.
	^4 A division of Hindu learning,  com-
prehending especially such science as is considered depend-
ant upon the Vedas,  hence also called Vedāṅga
 works
on six subjects come under this description,  viz. शिक्षा or
pronunciation,  व्याकरण or grammar,  छन्दस् or prosody, 
निरुक्त or explanation of obscure terms,  कल्प or description
of religious rites and ज्योतिष or astronomy. Also the Jainas
call the twelve divisions of their holy work Gaṇipiṭaka, 
Angas.
	^5 An inferior or secondary part of a whole.
	^6 (In
rhetoric.) An incidental passion or figure,  illustrative of, 
but subordinate to the main subject of the description.
	^7 All
the dramatis personae of a play,  except the hero and he-
roine,  the body of the characters.
	^8 (In grammar.) The
theme or that part of a word in general,  to which the affix
is attached,  whether the affix be one of inflexion or deri-
vation.
	^9 An expedient,  a means of success.
	^10 Mind,  un-
derstanding.
	^11 A denomination of the numeral six (this
being the number of the Vedāṅgas). E. अङ्ग्,  kṛt aff.
अच्.
III. m. (-ङ्गः)
	^1 A country,  Bengal proper,  including
Bhāgalpur,  and its inhabitants. (In this sense the word is
mostly used as a plural.)
	^2 A proper name: the son of Ūru
by Āgneyī and grandson to Chākṣuṣa or the sixth Manu, 
a descendant of Atri
 the eldest son of the king Bali. E. अङ्ग्, 
kṛt aff. घञ्.
IV. m. f. n. (-ङ्गः-ङ्गा-ङ्गम्)
	^1 Having limbs,  a body &c.
	^2 Near,  proximate. E. अङ्ग (see II.),  taddh. aff. अच्.

Benfey

English

 1. अङ्ग अङ्ग,  n.
 
 1. A limb,  Man. 
3,  178.
 2. The penis,  Man.  8,  374.
 3. A part,  Man.  11,  11.
 4. A supple-
mentary part.
 5. A division of Hindu
learning,  comprehending such sciences
as are considered dependent upon the
Vedas
 cf.  अङ्गविद्या।
 6. An expedient.
 7. The body.
 -- Comp.
  In comp. adj.
  the
fem.  ends generally in गी,  sometimes also
in
गा। अन्-,  m.
  Kāma,  the god of love.
अन्-अ-वद्य- (vb. वद्),  adj.
 ,  f.
  गी,  of fault-
less form.  अष्टाङ्ग,  i. e.
अष्टन्-,  adj.
 
consisting of eight parts.
उत्तम-,  n.
 
the head,  Man,  1,  93.
एक-, 
 I. n.
  one
part only.
 II. m.
  pl. body-guards.
काल-,  adj.
  having a dark-blue blade, 
MBh. 4,  231.
कुष्ठ-,  adj.
  leprous.
कृश-,  adj.
 ,  f.
 
गी,  meagre. खट्वा-,  n.
 
one of Śiva's weapons (a club with a
skull at the top),  also carried by devotees.
चतुर्-, 
 I. adj.
  consisting of four parts
with बल,  a complete army,  consisting of
chariots,  elephants,  horse,  and foot.
 II.
n.
  1. a complete army. 2. chess.
चित्र-,  m.
  a proper name.
तनु-,  f.
 
गी,  a delicate woman.  तनू-ज-,  n.
 
a wing. निरङ्ग,  i. e.
निस्-,  adj.
  de-
prived of expedients. पञ्चाङ्ग,  i. e.
पञ्चन्-,  adj.
  consisting of five parts.
मका-,  m.
  a camel.
रक्त-, 
 I. m.
  1. a
bug. 2. planet Mars.
 II. n.
  1. coral.
2. saffron. 
रथ-, 
 I. n.
  1. any part
of a carriage. 2. a wheel.
 II. m.
  the
ruddy goose,  Anas casarca.
वक्र-,  m.
 
1. the ruddy goose. 2. a goose.
वर-, 
 I. m.
  an elephant.
 II. n.
  1. an ele-
gant body. 2. the head. 3. puden-
dum,  male or female.
वि-चित्र-, 
 I. adj.
 
1. handsome. 2. having the body of
various colours.
 II. m.
  1. a tiger.
2. a peacock. हीन- (vb. 2. हा), 
 I.
adj.
  maimed,  Man.  4,  141.
 II. f.
  गी, 
an ant.
हेम-, 
 I. adj.
  golden,  Rām. 
3,  55,  32.
 II. m.
  1. a lion.  2. Brahman. 
3. Garuḍa,  a fabulous bird.

 2. अङ्ग अङ्ग (an old instr. sing. of
the last,  signifying ‘by my body’),  par-
ticle:
 1. Of asseveration,  Indeed,  to
be sure.
 2. Of solicitation,  invocation, 
Rām.  2,  97,  16.
 3. Of interrogation, 
Daśak. in Chr. 192,  7.
 4. Again,  further, 
Böhtl. Ind. Spr. 1106.

 3. अङ्ग अङ्ग,  m.
 
 1. The name of a
country,  Bengal proper. and its inha-
bitants.
 2. The name of a king.

Hindi

एक अंग है,  या शरीर हिस्सा

Apte Hindi

Hindi

अङ्ग
"भ्वा* पर* अक* सेट्,  ,  ,  ,  " - -
"जाना,  चलना"

अङ्ग
चु* पर* - -
"चलना,  चक्कर काटना"

अङ्ग
चु* पर* - -
चिह्न लगाना

अङ्ग
अव्य* - अङ्ग्+अच्
"संबोधक अव्यय,  जिसका अर्थ है ""अच्छा"""

अङ्गम्
नपुं*
   - अङ्ग्+अच्
शरीर

अङ्गम्
नपुं*
   - अङ्ग्+अच्
अंग या शरीर का अवयव

अङ्गम्
नपुं*
   - अङ्ग्+अच्
"किसी संपूर्ण वस्तु का प्रभाग या विभाग,  एक खण्ड या अंश"

अङ्गम्
नपुं*
   - अङ्ग्+अच्
"संपूरक या सहायक खण्ड,  पूरक"

अङ्गम्
नपुं*
   - अङ्ग्+अच्
"अवयव,  सारभूत घटक"

अङ्गम्
नपुं*
   - अङ्ग्+अच्
"विशेषणात्मक या गौणभाग,  गौण,  सहायक या आश्रित अंग"

अङ्गम्
नपुं*
   - अङ्ग्+अच्
सहायक साधन या युक्ति

अङ्गम्
नपुं*
   - अङ्ग्+अच्
शब्द का मूल रूप

अङ्गम्
नपुं*
   - अङ्ग्+अच्
नाटकों में पांचों सन्धियों के उपभाग

अङ्गम्
नपुं*
   - अङ्ग्+अच्
गौण लक्षणों से युक्त समस्त शरीर

अङ्गम्
नपुं*
   - अङ्ग्+अच्
छः की संख्या के लिए आलंकारिक कथन

अङ्गम्
नपुं*
   - अङ्ग्+अच्
मन

अङ्गम्
नपुं*
   - अम्+गन्
जैन धर्मावलंबियों का प्रधान धार्मिक ग्रंथ

अङ्गः
पुं*
  - -
"गंगा के दक्षिणी तट पर स्थित एक महत्वपूर्ण राज्य।इसकी राजधानी चंपा थी, जो अंगपुरी भी कहलाता था।यह नगर शिलाद्वीप के पश्चिम में लगभग २४ मील की दूरी पर विद्यमान था। इसी लिए यह या तो वर्तमान भागलपुर था, अथवा उसके कहीं अत्यंन्त निकट स्थित था।"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

अङ्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅವಯವ
अङ्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಹ / ಶರೀರ
निष्पत्तिः - > अगि (गतौ) “अच्” (३-१-१३४) ।
प्रयोगाः - > “अङ्गानि वध्वाः कुलवृद्धनायः प्रसाधनैरन्तरयाम्बभूवुः” ।
उल्लेखाः - > याद० १३-८२ ।
अङ्ग
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉಪಾಯ
प्रयोगाः - > “सर्वकायशरीरेषु मुक्त्वाङ्गस्कन्धपञ्चकम्” । “मन्त्रो योधः इवधीरः सर्वाङ्गैः संवृत्तैरपि” | “सर्वैर्बलाङ्गैर्द्विरदप्रधानैः” |
उल्लेखाः - > माघ० २-२८ । माघ० २-२९ । रघु० ७-५९ ।
विस्तारः - > “हस्त्यश्वरथपादातं सेनाङ्गम्” - अम० ।
अङ्ग
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಭಾಗ / ವಸ್ತುವಿನ ಒಂದು ಅಂಶ / ಸಂಸ್ಥೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ
विस्तारः - > ಉದಾ: (क) ಸೇನಾಂಗಳು ನಾಲ್ಕು: (೧) ಆನೆ,  2) ಕುದುರೆ,  (೩) ರಥ ಮತ್ತು (4) ಕಾಲಾಳು. (ख) (1) ಮಂತ್ರಾಂಗಗಳು ಐದು: (1) १. सहायाः,  २.साधनोपायाः ३. देशकालविभागः,  ४. विनिपातप्रतीकारः ५. सिद्धिः । [(೧) ಕಾರ್ಯದ ಆರಂಭೋಪಾಯ,  (೨) ಪುರುಷಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ದ್ರವ್ಯಸಂಪತ್ತು,  (೩) ದೇಶ ಮತ್ತು ಕಾಲಗಳ ವಿಭಾಗ,  (೪) ಅನರ್ಥಗಳ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು (೫) ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ದಿ.] (2) ಜ್ಯೋತಿಶ್ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಂಚಾಂಗಗಳು: (1) ತಿಥಿ,  (೨) ವಾರ,  (೩) ನಕ್ಷತ್ರ,  (೪) ಯೋಗ ಮತ್ತು (೫) ಕರಣ. (3) ಸಂಗೀತದ ತಾಳಾಂಗಗಳು ಐದು: (1) ಅನುದ್ರುತ,  (2) ದ್ರುತ,  (3) ಲಘು,  (4) ಗುರು ಮತ್ತು (5) ಪ್ಲುತ. (ग) ವೇದಾಂಗಗಳು ಆರು” (1) ಶಿಕ್ಷೆ,  (೨) ವ್ಯಾಕರಣ,  (೩) ಛಂದಸ್ಸು,  (೪) ನಿರುಕ್ತ,  (೫) ಜ್ಯೋತಿಷ ಮತ್ತು (೬) ಕಲ್ಪ. (घ) (1) ರಾಜ್ಯಾಂಗಗಳು ಏಳು: (1) ಸ್ವಾಮಿ, (2) ಅಮಾತ್ಯ,  3) ಸುಹೃತ್ತು,  (4) ಕೋಶ (ಬೊಕ್ಕಸ),  (5) ರಾಷ್ಟ್ರ,  (6) ದುರ್ಗ (ಕೋಟೆ) ಮತ್ತು (7) ಬಲ (ಸೈನ್ಯ). (2) ವೃಕ್ಷಾಂಗಗಳು ಏಳು: (1) ಸ್ಕಂಧ (ಬುಡದಿಂದ ಕೊಂಬೆಯವರೆಗೂ ಇರುವ ದೂಲ),  (2) ಕೊಂಬೆ,  (3) ಪರ್ಣ (ಎಲೆ),  (4) ಪುಷ್ಪ,  (5) ಫಲ,  (6) ಮೂಲ (ಬೇರು) ಮತ್ತು (7) ವಲ್ಕಲ (ತೊಗಟೆ ಸಿಪ್ಪೆ). (ङ) (1) ಯೋಗಾಂಗಳು ಎಂಟು: (1)ಯಮ,  (2)ನಿಯಮ,  (3) ಆಸನ,  (4) ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ,  (5) ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ,  (6) ಧಾರಣ,  (7) ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು (8) ಸಮಾಧಿ. (೨) ನಮಸ್ಕಾರದ ಅಂಗಗಳು ಎಂಟು: (1) ಭುಜಗಳು,  (2) ಪಾದಗಳು,  (3) ಮಂಡಿಗಳು,  (4) ವಕ್ಷಸ್ಸು (ಎದೆ),  (5) ಲಲಾಟ (ಹಣೆ),  (6) ದೃಷ್ಟಿ,  (7) ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು (8) ಮಾತು. [ಈ ಎಂಟು ಅಂಗಗಳಿಂದ ಮಾಡುವ ನಮಸ್ಕಾರವು ಸಾಷ್ಟಾಂಗಪ್ರಣಾಮವೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು.] “दोर्म्यां पद्भ्यां च जानुभ्यामुरसा शिरसा दृशा । मनस वचसा चेति प्रणामोऽष्टाङ्ग ईरितः” वैद्यना० आह्निक० । (च) ನಾಟಕೀಯಾಂಗಗಳು ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕು: उपक्षेपः,  परिकरः,  परिन्यासः,  विलोभनम्,  युक्तिः,  प्राप्तिः ಇತ್ಯಾದಿ ೬೪ ಅಂಗಗಳು. [सा० द० 6ನೇ ಪರಿಚ್ಛೇದ ನೋಡಿ.]
अङ्ग
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಪ್ರಧಾನ / ಅಮುಖ್ಯ
प्रयोगाः - > “अङ्गी रौद्ररसस्तत्र सर्वेऽङ्गानि रसाः पुनः” |
उल्लेखाः - > सा० द० ६-२४२ ।
विस्तारः - > ಉದಾ: ಅಂಗರಸಗಳು
अङ्ग
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಕರಣಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾದ ಅಂಗಸಂಜ್ಞೆ
विस्तारः - > ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಶಬ್ದಸ್ವರೂಪವು ಅದರೆ ಮುಂದೆ ಒಂದು ಪ್ರತ್ಯಯವು ವಿಹಿತವಾದರೆ ಅಂಗಸಂಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೊಂದುವುದು. ಉದಾ: राम ಶಬ್ದಕ್ಕ “टा” ಪ್ರತ್ಯಯವು ವಿಹಿತವಾದಾಗ राम ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಸ್ವರೂಪವು ಅಂಗಸಂಜ್ಞ್ಯನ್ನು ಹೊಂದುವುದು.
अङ्ग
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಿತ್ತ / ಮನಸ್ಸು
अङ्ग
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಲಗ್ನ
अङ्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಂಗದೇಶ ಮತ್ತು ಅಂಗದೇಶವಾಸಿಗಳು
अङ्ग
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಸಂಬೋಧನ ಮತ್ತು ಕೋಶಕಾರರು
प्रयोगाः - > “अङ्ग,  अस्ति कश्चिद्विमर्दको नामात्रभवतः” |
उल्लेखाः - > दशकु० ।
अङ्ग
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಜಾಗ್ರತೆಯಾಗಿ
अङ्ग
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಪುನಃ / ಮತ್ತೆ
अङ्ग
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಸಂಗಮ
अङ्ग
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಅಸೂಯೆ
अङ्ग
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಹರ್ಷ / ಸಂತೋಷ
प्रयोगाः - > “क्षिप्रे च पुनरर्थे च सङ्गमासूययोस्तथा । हर्षे संशोधने चैव ह्यङ्गशब्दः प्रयुज्यते” ।
अङ्ग
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
निष्पत्तिः - > “अच्” (५-२-१२७) ।
व्युत्पत्तिः - > अङ्गान्यस्य सन्ति अङ्गमस्यास्ति वा |
विस्तारः - > “उपायगात्रयोरङ्गवानङ्ग उच्यते” - शाश्व० ।

L R Vaidya

English

 aMga {% (I) ind. %} (a) A vocative particle implying solicitation,  abuse or joy
 (b) a particle implying- (1) attention,  Sis.ii.12
 (2) confirmation,  तन्मन्ये क्वचिदंग भृंगतरुणेनास्वादिता मालती G.M.
 (3) reverence,  अंग विद्वन्माणवकमध्यापय G.M.
 (4) interrogation
 (5) recurrence,  (with किम् in the sense of ‘how much more, ’ तृणेन कार्यं भवतीश्वराणां किमंग वाग्घस्तवता नरेण Panch.i.)

 aMga {% (II) n. %} 1. A limb,  a part,  R.iii.46
the body
division
a department of a science
an expedient,  a means
a secondary part of a whole
any thing that is subordinate to another
that part of a word to which the affix is attached (in gram.)
the number ‘six.’

 aMga {% (III) m. pl. %} (generally) Name of Bengal proper or its inhabitants.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

६,  अङ्ग,  अब्द,  अराति अरि,  ऋतु,  काय,  कारक,  कार्तिक,  काल,  कुमार,  कुमारवदन,  कृत्तिका,  कोष,  क्ष्माखण्ड,  खर,  गुहक,  गुहवक्त्र,  गुहास्य,  चक्रार्ध,  चमू,  चरक,  जीव,  तर्क,  दर्शन,  द्रव्य,  भार्ध,  मासार्ध,  रस,  राग,  रासभ,  रिपु,  लेख्य,  लेश्या,  वर्ण,  शक्ति,  शास्त्र,  शिलीमुखपद,  शिशु,  षट्,  षण्मुख,  समास,  सेना,  स्कन्द,  स्वाद

Bopp

Latin

 अङ्ग n. (r. अङ्ग् ire s. अ)
1) membrum.
2) corpus.
3) no-
men sex librorum,  quorum tres priores grammaticas
tractant res,  quartus sacros ritus,  quintus explicationem
obscurarum Vêdorum vocum,  sextus mathematicam (v.
Jones,  On the literature of the Hindus. Asiat. Res. t. 1.).
4) subsidium,  auxilium. HIT. 72. 3. v. अनङ्ग.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 aṅga, 
(1) member,  part (as in Skt. and Pali,  where it is recorded as nt. only),  m. (at least modified by two m. adj.),  sarve bhavāṅga … niruddhāḥ LV 〔420.14〕 (so all mss.,  Lefm. °dhā)
(2) attribute,  quality,  characteristic,  like the Skt. guṇa (so Pali,  CPD s.v.,  4,  where it is shown that Pali uses it ‘mostly with numbers’,  and often in dependence on samannāgata,  cf. below)
 the 60 qualities (aṅga) of the Buddhaʼs voice,  Mvy 〔444〕,  listed 〔445—504〕,  cf. Sūtrāl. 〔xii.9〕
 same mg. in cpds.,  see aṣṭāṅga (2),  āprāṇyāṅga,  svarāṅga
 also kulaṃ (the family in which the Bodhisattva is born in his last existence) ṣaṣṭīhi aṅgehi samanvāgataṃ bhavati Mv 〔i.197.14〕 (there follows a list of the 60 ‘qualities’). In the LV parallel,  〔23.10 ff.〕,  catuḥṣaṣṭy-ākārair … saṃpannakulaṃ bhavati. Repetition Mv 〔ii.1.6〕,  also with list following. Both Pali and BHS further refer to five bad qualities as pañcāṅga (Pali °aṅga): pañcāṅga-viprahīṇa (〔124.15〕 -vipratihīna),  of Buddhas,  Divy 〔95.17〕
 〔124.15〕
 〔264.30〕
 acc. to Vism. 〔146.5—6〕 they are the nīvaraṇāni. On the other hand,  there are five good qualities referred to by Pali pañcaṅga in Vism. 〔146.25 ff.〕
 and a different set,  characteristic of kings or brahmans,  ‘gentlemanly qualities’,  PTSD s.v.
 cf. s.v. pañcāṅgika,  esp. 3
 the Buddha speaks pañcāṅgena svareṇa,  MSV 〔i.220.20〕. The line between meanings 1 and 2 is not always easy to draw. E.g. Mvy 〔424〕 describes the Tathāgata as ṣaḍaṅgasamanvāgataḥ,  referring to the six aṅgas (‘qualities’? or members,  parts?) of upekṣā,  cf. chaḷaṅgasamannāgata DN 〔iii.269.19〕 (list follows
 consists of indifference to the objects of each of six senses),  and Vism. 〔160.9 ff.〕 (chaḷaṅgupekkhā is the first of ten upekkhā).

Indian Epigraphical Glossary

English

 aṅga (IE 7-1-2),  ‘six’.
(EI 15),  an abbreviation of aṅga-bhoga
 cf. gātra (IA 11).

Lanman

English

 aṅgá,  asseverative particle. yád aṅgá,  just
when
 té aṅgá,  they only.

 áṅga,  n. limb,  member
 by synecdoche, 
body,  person,  form. [√aṅg: for mg,  cf.
aṅgúli,  aṅgúṣṭha.]

Kridanta Forms

Sanskrit

अङ्ग (अ꣡ङ्ग꣡ पदे लक्षणे च - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् =  अङ्गनम्
अनीयर् =  अङ्गनीयः - अङ्गनीया
ण्वुल् =  अङ्गकः - अङ्गिका
तुमुँन् =  अङ्गयितुम् / अङ्गितुम्
तव्य =  अङ्गयितव्यः / अङ्गितव्यः - अङ्गयितव्या / अङ्गितव्या
तृच् =  अङ्गयिता / अङ्गिता - अङ्गयित्री / अङ्गित्री
क्त्वा =  अङ्गयित्वा / अङ्गित्वा
ल्यप् =  प्राङ्ग्य
क्तवतुँ =  अङ्गितवान् - अङ्गितवती
क्त =  अङ्गितः - अङ्गिता
शतृँ =  अङ्गयन् / अङ्गन् - अङ्गयन्ती / अङ्गन्ती
शानच् =  अङ्गयमानः / अङ्गमानः - अङ्गयमाना / अङ्गमाना

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  अङ्ग्
मूलधातुः:
   अङ्ग
धात्वर्थः:
  पदे लक्षणे च
गणः:
  चुरादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  उभयपदी
रूपम्:
  अङ्गयति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
  अदन्तः

धातुप्रदीपः

Sanskrit

अङ्ग  पदे,  लक्षणे च 
- अङ्गयति  अङ्गयामास  अङ्गना  अन्यत्र अङ्गति  371

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 3. अ꣡ङ्ग 4. Viṣṇus. 1,  4 nach dem Ko. = छिन्नो वेदाग्रभागः स्रुगादिसं-मार्जनार्थः. — ° = स्मरमन्दिर,  S I,  175,  3.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

sku
१) अङ्ग २) आत्मभाव ३) आश्रय ४) काय ५) गात्र ६) गात्रता ७) गात्रत्व ८) चित्र ९) तनुस् १०) देह ११) प्रतिमा १२) बिम्ब १३) मूर्ति १४) रूप १५) वपुस् १६) शरीर १७)

sku lus
१) अङ्ग २) गात्र ३) शरीर

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
इन्द्रियायतनमङ्गविग्रहौ क्षेत्रगात्रतनुभूघनास्तनूः ।
मूर्तिमत्करणकायमूर्तयो वेरसंहननदेहसंचराः ॥ ५६३ ॥
घनो बन्धः पुरं पिण्डो वपुः पुद्गलवर्ष्मणी ।
कलेवरं शरीरेऽस्मिन्नजीवे कुणपं शवः ॥ ५६४ ॥
मृतकं रुण्डकबन्धौ त्वपशीर्षे क्रियायुजि ।
-wordlist-
 
इन्द्रियायतन (क्ली),  अङ्ग (क्ली),  विग्रह (पुं),  क्षेत्र (क्ली),  गात्र (क्ली),  तनु (स्त्री),  भूघन (पुं),  तनू (स्त्री),  मूर्तिमत् (पुं),  करण (क्ली),  काय (पुं),  मूर्ति (स्त्री),  वेर (पुंक्ली),  संहनन (क्ली),  देह (पुंक्ली),  सञ्चर (पुं),  घन (पुं),  बन्ध (पुं),  पुर (क्ली),  पिण्ड (पुंक्ली),  वपुस् (क्ली),  पुद्गल (पुं),  वर्ष्मन् (क्ली),  कलेवर (क्ली),  शरीर (पुंक्ली),  कुणप (क्ली),  शव (पुं),  मृतक (क्ली),  रुण्ड (पुं),  कबन्ध (पुंक्ली)

--source--
 
एकदेशे प्रतीकाङ्गावयवापघना अपि ।
-wordlist-
 
प्रतीक (पुं),  अङ्ग (क्ली),  अवयव (पुं),  अपघन (पुं)

--source--
 
वङ्गास्तु हरिकेलीया अङ्गाश्चम्पोपलक्षिताः ।
-wordlist-
 
वङ्ग (पुं),  हरिकेलीय (पुं),  अङ्ग (पुं),  चम्पोपलक्षित (पुं)

--source--
 
संबोधनेऽङ्ग भोः पाट् प्याट् हे है हंहोऽरे रेऽयि च ॥ १५३७ ॥
-wordlist-
 
सम्बोधन (क्ली),  अङ्ग (अ),  भोस् (अ),  पाट् (अ),  प्याट् (अ),  हे (अ),  है (अ),  हंहो (अ),  अरे (अ),  रे (अ),  अयि (अ)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

तनु
तनु,  तनू,  संहनन,  शरीर,  कलेवर,  विग्रह,  देह,  काय,  अङ्ग,  वपुस्,  वर्ष्मन्,  पुर,  पिण्ड,  क्षेत्र,  गात्र,  घन,  मूर्ति
तनुस्तनूः संहननं शरीरं, 
कलेवरं विग्रहदेहकायाः ।
अङ्गं वपुर्वर्ष्म पुरं च पिण्डं, 
क्षेत्रं च गात्रं च घनश्च मूर्तिः ॥ ५१० ॥
verse 2.1.1.510
page 0058

प्रतीक
प्रतीक,  अवयव,  अपघन,  अङ्ग,  एकदेश
आहुः प्रतीकमवयवमपघनमङ्गं तथैकदेशं च ।
verse 4.1.1.744
page 0085

अङ्ग
अङ्ग,  आमन्त्रण
अङ्गेत्यामन्त्रणे हं हो भो भो इति च कथ्यते ॥ ८८३ ॥
verse 5.1.1.883
page 0101

नाममाला

Sanskrit

देह,  अपघन,  काय,  अङ्ग,  वपुस्,  संहनन,  तनु,  कलेवर,  शरीर,  मूर्ति
देहापघनकायाङ्गं वपुः संहननं तनुः ॥ ३८ ॥
कलेवरं शरीरं च मूर्तिः अस्मिन् भवः सुतः ।
पुत्रः सूनुरपत्यं च तुक् तोकं चात्मजः प्रजा ॥ ३९ ॥
उद्वहस्तनयः पोतो दारको नन्दनोऽर्भकः ।
स्तनन्धयोत्तानशयौ स्त्री चेद् दुहितरं विदुः ॥ ४० ॥
verse 0.1.1.38
page 0020

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: अङ्गाः
Root: अङ्ग
Gender: पुं
Number: बहु
अर्थः ⇒ 
Meaning(s):
⇒ Name of the country belonging to Prācya
Shloka(s):
3|1|31|1 ► भौरिकाः स्युः समतटा अङ्गाश्चम्पोपलक्षणाः। (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|1|31|1 ⇢ अङ्गाः (अङ्ग) (पुं) ⇒ Name of the country belonging to Prācya ⇒ 
➠ 3|1|31|1 ⇢ चम्पोपलक्षणाः (चम्पोपलक्षण) (पुं) ⇒ Epithet of Aṅga country ⇒ 
Related word(s):
    

Mahabharata

English

Aṅga^1,  pl. (ºāḥ),  a people (country) descended from Aṅga. § 208 (Astradarśana): I,  136,  5414 (ºvishaya
 Duryodhana installed Karṇa king of Aṅga),  5415 (ºrājyasya)
 137,  5422 (ºrājyābhishekārdraṃ,  i.e. Karṇa),  5425 (ºrājyañ ca),  5435 (ºrājyaṃ),  5441 (ºeśvaraṃ,  i.e. Karṇa).--§ 249 (Arjunavanavāsap.): I,  215,  7820 (ºVaṅga-Kaliṅgeshu).--§ 290 (Śiśupālavadhap.): II,  44,  1527 (Vaṅgāº-vishayādhyakshaṃ,  i.e. Karṇa).--§ 295 (Dyūtap.): II,  52,  1872 (among those who brought tribute to Yudhishṭhira).--§ 391 (Ṛshyaśṛṅga): III,  110,  10008 (ºānām īśvaro Lomapādaḥ),  10018 (ºpatir = Lomapāda)
 113,  10077 (ºādhipateḥ,  i.e. Lomapāda),  10084 (ºrājaṃ = do.),  10087 (ºpatiṃ = do.).--§ 512 (Ghoshayātrāp.): III,  247,  15052 (ºrājānaṃ = Karṇa).--§ 515 (Karṇadigvijaya): III,  254,  15243.--§ 547 (Kuṇḍalāharaṇap.): III,  309,  17167.--§ 574 (Jambūkh.): VI,  9,  353 (country in Bharatavarsha).--§ 576 (Bhagavadgītāp.): VI,  17,  664 (ºpatinā = Karṇa's son Vṛshaketu,  PCR.).-§ 589 (Droṇābhishek.): VII,  11,  396 (had been vanquished by Kṛshṇa).--§ 595 (Paraśu-Rāma): VII,  70,  2436 (Aṅga-Vaṅga-Kaliṅgāṃś ca,  slain by Paraśu-Rāma).--§ 599 (Jayadrathavadhap.): VII,  93,  3368 (they and the Kaliṅga king,  on elephants,  fought against Arjuna,  who caused a great carnage among them,  on the fourteenth day of the battle).--§ 604 (Karṇap.): VIII,  8,  236 (caused by Karṇa to pay tribute to Duryodhana,  cf. § 515).--§ 605 (Karṇap.): VIII,  17,  671 (Kaliṅga-Vaṅgāṅga-Nishādavīrāḥ,  attacked Arjuna with a division of elephants,  which is broken,  on the sixteenth day of the battle)
 22,  863 (fought against Dhṛshṭadyumna,  etc.,  on the sixteenth day of the battle),  881.--§ 608 (Karṇap.): VIII,  70,  3500 (KaliṅgaVaṅgāº-Nishāda-Māgadhāḥ,  were being slain by Bhīma on the seventeenth day of the battle).--§ 621 (Rājadh.): XII,  5,  134 (Karṇa became king not only of the A.,  but forthwith also over Campā,  having vanquished Jarāsandha).--§ 641 (Rājadh.): XII,  122,  4469 (Añgeshu rājā Vasuhomo,  discourse between him and king Māndhātṛ at Muñjapṛshṭha). --§ 743 (Vipulop.): XIII,  42,  2350,  2351 (ºeśvarasya Citrarathasya,  married to the sister of Ruci),  2352 (ºpater = do.),  2353 (Aṅgendra-varāṅganā = Prabhāvatī).--§ 772c (Kaśyapa): XIII,  154,  7214 (tyaktvā mahītvaṃ bhūmis tu spardhayā 'nganṛpasya ha|nāśaṃ jagāma,  tāṃ vipro vyashṭambhayata Kaśyapaḥ).--§ 785 (Anugītāp.): XIV,  83,  2469.

Aṅga^2. § 6 (Anukram.): I,  1,  226 (belongs to the past).

Aṅga^3 (= Aṅga^2?). § 170 (Dīrghatamas): I,  104,  4219: Dīrghatamas~ Sudeshṇā Aṅga,  Vaṅga,  Kaliṅga,  Puṇḍra,  Suhma. I,  4220 (Aṅgasyāṅgo 'bhavad deśo,  etc.).--§ 267 (Yamasabhā-v.): II,  8,  326 (in the palace of Yama).

Aṅga^4 (= Aṅga^2?). § 595 (Paurava): VII,  57,  2206 (= Paurava)
 cf. XII,  924,  etc. (= Bṛhadratha).--§ 632b (Shoḍaśarājika): XII,  29,  924,  928,  981.

Aṅga^5. § 768b (Kṛshṇa Vāsudeva): XIII,  147,  6828 (Manoḥ putraḥ,  incarnation of Kṛshṇa).

Aṅga^6. § 772c (Kaśyapa): XIII,  155,  7232 (wished to give away the whole earth to the brahmans
 cf. Aṅgāḥ,  XIII,  7214).

Aṅga^7,  the Aṅga king at the time of Yudhishṭhira. § 264 (Sabhākriyāp.): II,  4,  119,  120 (among the kings present when Yudhishṭhira entered his palace).--§ 342 (Indralokābhig.): III,  51,  1988 (sa-Baṅgāngān mahīpālān).-§ 592 (Saṁśaptakavadhap.): VII,  26,  1142 (called Mleccha king
 was slain by Bhīmasena on the twelfth day of the battle).--§ 605 (Karṇap.): VIII,  22,  873 (called Mleccha king,  and was slain by Nakula on the sixteenth day of the battle),  877,  878. Cf. Aṅgaputra.

Aṅga^8,  the Aṅga country or adj. § 170 (Dīrghatamas): I,  104,  4220 (Aṅgasyāṅgo 'bhavad deśo).

Aṅga^9,  one or the other of the Aṅga kings of the past. § 277 (Jarāsandhavadhap.): II,  21,  804 (ºVaṅgādayaḥ rājānaḥ).

*Aṅga^10,  neut. pl. (ºāni) = Vedāṅgāni: I,  62 (sāṅgopanishadaṃ Vedānāṃ),  645 (do.),  3140 (sāṅgaṃ Vedaṃ),  4001 (do.),  4003 (sāṅgopāṅgaṃ śāstraṃ),  4150 (Vedāṅgāni),  4182 (shaḍaṅgaṃ Vedaṃ),  6756 (shaḍbhir),  6823 (shaḍaṅgaḥ vedaḥ)
 II,  137 (shaḍaṅgavid Nāradaḥ)
 III,  2417 (sāṅgopāṅgāḥ Vedāḥ)
 VII,  9126 (sāṅgā vedāḥ),  9601 (Vedāṅgāḥ sopanishadaḥ)
 XII,  1354 (Vedān angopavṛṃhitān),  1569 (caturo Vedān sāº),  7201 (shaḍº-vid),  7202 (shaḍº),  7266,  8484 (Vedān sāº Opanishadaḥ),  8613 (ºtaḥ),  8730 (sṛjate sarvato 'ṅgāni tathā Vedā yuge yuge),  10467 (Vedāḥ shaḍº),  10940 (shaḍ),  11772 (sāṅgopāṅgān Vedān),  12346 (sāº vedeshu),  12674 (sāº Opāngeshu Vedeshu),  12750 (sāṅgopanishadaṃ),  13099 (sāº Vedān),  13183 (Vedān sāṅgopāṅgān),  13364 (Vedān sāº),  13649 (do.)
 XIII,  1542 (shaḍbhir),  1566 (sāº caturo Vedāḥ),  4296 (shaḍº vid)
 XIV,  2628 (ashaḍº vid).

पुराणम्

English

अंग / AṄGA. A King belonging to the candra vaṁśa. (Lunar dynasty).1) Genealogy.   Descended from viṣṇu in the following order: brahmā-atri-candra-budha-purūravas-ĀyusNahuṣa-yayāti-anudruhyu-sabhānara-KālanaraSṛñjaya-Titikṣa-Kuśadhṛta-homa-sutapas-bali-aṅga.2) Birth.   aṅga,  kaliṅga,  suhma,  Kaṇḍra,  vaṅga,  Adrupa and Anaśābhu are the seven sons born to bali,  the son of sutapas,  by his wife Suteṣṇā,  and the King aṅga is one of them. There is a story about the birth of these sons.
Once there lived a hermit named Utatthya. He was the elder brother of bṛhaspati. One day when mamatā,  Utatthya's wife,  was pregnant,  bṛhaspati approached her with carnal desires. In spite of her efforts to dissuade her brother-in-law from his attempts she could not prevail upon him. He forced her and satisfied his desire. The child in her womb protested and kicked the sperm of bṛhaspati out into the floor. bṛhaspati got angry and cursed the child in the womb: “May you fall in perpetual darkness”. So the child was born blind and remained blind throughout his life. Hence he got the name ‘Dīrghatamas’. dīrghatamas married Pradveṣi. A son named gautama was born to them. The duty of supporting dīrghatamas fell upon the wife and the son,  who put him on a raft and pushed him astray into the River Ganges. King bali,  who was bathing in the river saw this. He rescued the hermit and took him to the palace and pleasing him by hospitality,  requested him to beget children in his wife Suteṣṇā,  who detesting the idea sent a Śūdrā woman Dhātreyī in her stead and eleven children were born to them. By and by dīrghatamas came to know of the deceit played by Suteṣṇā on him and he became very angry. But the King pacified him and pleased him again and dīrghatamas begot five sons by Suteṣṇā. They were aṅga,  vaṅga,  kaliṅga,  pauṇḍra and suhma. dīrghatamas blessed them that they would become very famous. aṅga,  vaṅga,  kaliṅga,  pauṇḍra and suhma were the five kingdoms ruled by aṅga,  vaṅga,  kaliṅga,  pauṇḍra and suhma respectively. These five are the famous Kings of the bāli family. (mahābhārata,  Ādi Parva,  Chapter 104).3) How aṅga got children.   Once aṅga performed a horse sacrifice. But the gods did not appear to receive  oblations. Holy seers said that the Gods refused to accept the oblations offered by the King because he was childless. So he performed the sacrifice called Putrakāmeṣṭi (Sacrifice to get a son) and from the sacrificial fire arose a divine person with a golden flask of pudding,  which he offered to the King and his queen. The King and the queen sunīthā ate the pudding,  as a result of which a son was born to them. He was named vena. This son was wicked. Because of his wickedness the King became so miserable that he left his kingdom and went on a pilgrimage. Since there was no other means the people enthroned vena,  who tortured his subjects beyond limit. (bhāgavata,  4th skandha,  Chapters Band 14).

अंगम् / AṄGA(M). The kingdom ruled by King aṅga. Other details:1) The Dynasty.   The first King of the aṅga dynasty was aṅga the son of bali. Anagābhu,  draviratha,  dharmaratha,  romapāda (lomapāda),  caturaṅga,  pṛthulākṣa,  bṛhadratha,  bṛhanmanas,  jayadratha,  vijaya,  dṛḍhavrata,  satyakarmā,  atiratha,  karṇa,  vṛṣasena and others were kings of this dynasty. karṇa was the adopted son of atiratha. During the period of the mahābhārata,  Kings of the atiratha family were under the sway of the candra vaṁśa (Lunar dynasty) kings such as dhṛtarāṣṭra and pāṇḍu. (For further informations see the word atiratha).2) How karṇa became the king of aṅga.   A contest in archery and the wielding of other weapons was going on in hastināpura,  the competitors being the kauravas and the pāṇḍavas. The status of karṇa,  who appeared on the side of the kauravas,  was questioned by the pāṇḍavas on the occasion and duryodhana,  who always stood on his dignity,  anointed karṇa as the King of aṅga,  on the spot. (M.B.,  Ādi Parva,  Chapter 136).3) Drought in the kingdom of aṅga.   lomapāda (romapāda) the king of aṅga once deceived a hermit Brahmin. So all the Brahmins quitted the country and thereafter there was no rainfall in the country for several years. The sages of the country began to think on the means of bringing about rain. One day they approached the King and told him that the only way to get rain was to bring the great hermit ṛṣyaśṛṅga to the country.
Once kaśyapa happened to see urvaśī and he had seminal flow. The sperm fell in a river. A deer swallowed it along with the water it drank. It gave birth to a human child with horns on the head. This child was called ṛṣyaśṛṅga. It was brought up by a hermit called vibhāṇḍaka in his hut. ṛṣyaśṛṅga had never seen women and by virtue of this,  there occurred rainfall wherever he went. The King lomapāda sent some courtesans to the forest to attract ṛṣyaśṛṅga,  who following them arrived at the court of lomapāda the King of aṅga and the King gave ṛṣyaśṛṅga,  as a gift,  his daughter śāntā. Thus the country got rain. This lomapāda was a friend of daśaratha. (mahābhārata,  araṇya parva,  Chapters 110 to 113).4) How the Kingdom got the name aṅga.   One opinion is that the Kingdom got its name from the King aṅga who ruled over it. Another opinion is that the king got his name from the country he ruled. However there is a story revealing how the country came to be called aṅga.
In the realm of God,  preliminary steps were being taken for making Śrī Parameśvara wed pārvatī. According to the instructions of Devendra,  kāmadeva (the Lord of Love--Cupid) was trying to break the meditation of śiva and when śiva opened his third eye,  fire emitted from it and anaṅga (kāmadeva) was burned to ashes. It was in the country of aṅga that the ashes of the ‘aṅga’ (Body) of kāmadeva fell and from that day onwards the country came to be called aṅga and kāmadeva,  ‘Anaṅga’ (without body). (vālmīki rāmāyaṇa,  Bālakāṇḍa,  sarga 26).5) Other informations.  (1)  It is mentioned in the Hindi Dictionary,  ‘Śabda Sāgara’ that the kingdom of aṅga embracing Bhagatpur  and Muṁger in Bihar had its capital at Campāpurī and that the country had often stretched from Vaidyanāthanāma to Bhuvaneśvar.(2)  arjuna had visited the Kingdom of aṅga also during his pilgrimage. (M.B.,  Ādi Parva,  Chapter 219,  Stanza 9).(3)  The King of aṅga was present at the sacrifice of rājasūya (Royal consecration) celebrated by dharmaputra,  when the pāṇḍavas were living at indraprastha. (M.B.,  Sabhā Parva,  Chapter 52,  Stanza 16).(4)  On one occasion śrī kṛṣṇa defeated the Aṅgas in a battle. (M.B.,  droṇa parva,  Chapter 11,  Stanza 15).(5)  paraśurāma had defeated the Aṅgas once. (M.B.,  droṇa parva,  Chapter 7,  Stanza 12).(6)  In the battle of kurukṣetra between the pāṇḍavas and the kauravas,  on the sixteenth day of the battle,  the heroes of aṅga made an onslaught on arjuna. (M.B.,  karṇa Parva,  Chapter 17,  Stanza 12).(7)  The Aṅgas attacked the armies of dhṛṣṭadyumna and the King of pāñcāla. (M.B.,  karṇa Parva,  Chapter 22,  Stanza 2).(8)  A low caste man from aṅga attacked bhīma,  who killed the man and his elephant. (mahābhārata,  droṇa Parva,  Chapter 26,  Stanzas 14 to 17).

Vedic Reference

English

 Aṅga. — The name occurs only once in the Atharvaveda^1 in
connection with the Gandhāris,  Mūjavants,  and Magadhas,  as
distinct peoples. They appear also in the Gopatha Brāhmaṇa^2
in the compound name Aṅga-magadhāḥ. As in later times they
were settled on the Sone and Ganges, ^3 their earlier seat was
presumably there also. See also Vaṅga.
1) v. 22,  14.
2) ii. 9.
3) Cf. Zimmer,  Altindisches Leben,  35
Bloomfield,  Hymns of the Atharvaveda, 
446,  449
 Pargiter,  Journal of the Royal
Asiatic Society,  1908,  852,  inclines to
regard them as a non-Aryan people
that came over-sea to Eastern India.
There is nothing in the Vedic litera-
ture to throw light on this hypothesis.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 अङ्ग,  त् क पदे । (अङ्गयति चेष्टयति अङ्ग + णिच्अच् ।) लक्ष्मणि । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 कण्ठ्य-वर्गतृतीयोपधः । पदं सङ्ख्यासंस्थानं । लक्ष्मचिह्नयुक्तक्रिया । तथा च ।अर्थक्रियैव धातूनां कर्तृव्यापारलक्ष्मणा ।आत्मनिष्ठं क्रियार्थत्वं धात्वर्थेष्वक्रियात्मसु ॥
इति बोपदेवः । अङ्गयति अङ्गापयति,  इतिदुर्गादासः ॥

 अङ्ग,  व्य सम्बोधनं । इत्यमरः ॥
 (रामायणे,  --“अङ्गावेक्षस्व सौमित्रे कस्येमां मन्यसे चमूं” ।पुनरर्थः ।

 अङ्गं,  क्ली,
   शरीरादेरेकदेशः । आं इति हिन्दी-भाषा । तत्पर्य्यायः । अवयवः २ प्रतीकः ३ अप-घनः ४ । इत्यमरः ॥
 गात्रं । (श्टङ्गारतिलके,  --“अङ्गानि चम्पकदलैः स विधाय धाता” ।)अप्रधानं । (साहित्यदर्पणे,  --“एक एव भवेदङ्गी शृङ्गारो वीर एव वा ।अङ्गमन्ये रसाः सर्व्वे कार्य्यनिर्वहणेऽद्भुतं” ॥
उपायः । इति मेदिनी ॥
 (अङ्ग्यते विषयो बुध्यतेअनेन अङ्ग + करणे घञ् इति व्युत्पत्त्या) मनः ।अङ्गं मनसि काये चेत्यमिधानान्तरदर्शनात् ।यथा । “हिरण्यगर्भाङ्गभुवं मुनिं हरिरितिमाघः” ॥
 वेदाङ्गशास्त्राणि षट् । यथा,  --“शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चयः ।ज्योतिषामयनञ्चैव वेदाङ्गानि षडेव तु” ॥
शिक्षा १ कल्पः २ व्याकरणं ३ निरुक्तं ४ ज्यो-तिषं ५ छन्दः ६ । इत्यमरः ॥
 अङ्गस्य लक्षणंयथा । तदीयप्रधानफलजनकव्यापारजनकत्वे सतितदीयप्रधानफलाजनकत्वं । इति तिथ्यादितत्त्व-टीका ॥

 अङ्गः,  पुं,
   स्वनामख्यातदेशः । इति हेमचन्द्रः ॥
 मे-दिनीकारमते नित्यबहुवचनान्तशब्दोऽयं । देश-विशेषः । यथा,  --“वैद्यनाथं समास्भ्य भुवनेशान्तगं शिवे ।तावदङ्गाभिधो देशो यात्रायां न हि दुंष्यते ॥
इति शक्तिसङ्गमतन्त्रे ७ पटलः ॥
 (अयञ्च देशःसरष्वाः सङ्गमे अवस्थितः,  अत्र महादेवस्यहुङ्कारेण कामस्य अङ्गत्यागात् अयं अङ्गनाम्नाख्यातः । यथा रामायणे,  --“अनङ्ग इति विख्यातस्ततःप्रभृति राघव ।स चाङ्गविषयः श्रीमान् यत्राङ्गं स मुमोच ह” ॥

 अङ्गः,  त्रि,  (अङ्गं विद्यतेऽस्य अङ्ग + अर्श आद्यच्तथा मेदिन्यां अङ्गं गात्रे प्रतोकोपाययोः पुं भूम्नि-नीवृति । क्लीवैकत्वे त्वप्रधाने त्रिष्वङ्गवति चा-न्तिके इति मेदिनी ।) अङ्गविशिष्टः । निकटः ।इति मेदिनी ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 अङ्ग चिह्नयुक्तकरणे अदन्तचुरादि उभय० सकर्म्मकः सेट् ।अङ्गय--ति ते आञ्जिग--त् त । मतान्तरे अङ्गापयति ते ।

 अङ्ग न०
  अम--गत्यादौ वा० गन् । चित्ते (अङ्गजः कामः)“हिरण्यगर्भाङ्गभुवमिति” देहे “हस्तेनस्पर्श तदङ्गमिन्द्र” इतिकुमा० । अङ्गशब्दस्य चेष्टावदन्त्यावयविरूपावयविवाचित्वेऽपितदवयवेऽपि हस्तपादादौ व्यवहारः अवयवत्वसाम्यात्तेषाञ्च प्रत्यङ्गशब्देनापि व्यवहारः । तत्राङ्गशब्दस्यदेहार्थत्वे तदीयस्वरूपं तदवयवभेदाश्च सुश्रुते दर्शिताः ।यथा “शुक्रशोणितं गर्भाशयस्थमात्मप्रकृतिविकार-संमूर्च्छितं गर्भ इत्युच्यते तञ्च चेतनावस्थितं वायुर्विभ-जति,  तेज एनं पचति,  आपः क्लेदयन्ति,  पृथिवीसंहन्त्याकाशं विवर्द्धयति । एवं विवर्द्धितः स यदाहस्तपादजिह्वाघ्राणकर्णनितम्बादिभिरङ्गैरुपेतस्तदा शरीर-मिति संज्ञां लभते तच्च षडङ्गं शाखाश्चतस्रो,  मध्यं पञ्चमं, षष्ठं शिर इति ।“अतःपरं प्रत्यङ्गानि वक्ष्यन्ते । मस्तकोदरपृष्ठनाभि-ललाटनासाचिबुकवस्तिग्रीवा इत्येता एकैकाः । कर्ण-नेत्रनासाभ्रूशङ्खांसगण्डकक्षस्तनवृषपार्श्व स्फिग्जानु--बाहूरु-प्रभृतयो द्वे द्वे,  विंशतिरङ्गुलयः । स्रोतांसि च वक्ष्य-माणानि । एष प्रत्यङ्गविभाग उक्तः ॥
 तस्य पुनःसङ्ख्या-नम् । त्वचः कला धातवो मला दोषा यकृत्प्लीहानौफुप्फुस उण्डुको हृदयमाशया अन्त्राणि बुक्कौ स्रोतांसिकण्डरा जालानि कूर्चा रज्जवः सेवन्यःसङ्घाताः सिमन्ताअस्थीनि सन्धयः स्नायवः पेश्यो मर्म्माणि शिरा धमन्योयोगवहानि स्रोतांसि च ॥
त्वचः सप्त । कलाः सप्त । आशयाः सप्त । धातवःसप्त । सप्त शिराशतानि । पञ्च पेशीशतानि । नवस्नायुशतानि । त्रीण्यस्थिशतानि । द्वे दशोत्तरे सन्धि-शते । सप्तोत्तरं मर्मशतम् । चतुर्विंशतिर्धमन्यः । त्रयोदोषाः,  त्रयो मलाः । नव स्रोतांसीति समासः इति” ॥
अवयवे “शेषाङ्गनिर्म्माणविधौ विधातुरिति” कुमा० ।अपाङ्ग इति ।उपाये,  “सर्व्वकार्य्यशरीरेषु मुक्त्वाङ्गस्कन्धपञ्चकमिति”“मन्त्रो योध इवाधीरः सर्व्वाङ्गैः संवृतैरपीति” च माघः ।प्रधानोपयोगिनि उपकरणे,  “फलवत्सन्निधावफलंतदङ्गमिति” मीमांसा । “प्रधानस्याक्रिया यत्रसाङ्गं तत् क्रियते पुनः तदङ्गस्याक्रियायान्त्विति”स्मृतिः । “हस्त्यश्वरथपादातं सेनाङ्गं स्याच्चतुष्टयमिति”सम्बोधने अव्य०
  । “त्वमङ्ग यस्याः पतिरुञ्झितक्रम” इति नैषधम् । अङ्गमस्त्यस्य अच् । अङ्गवति“येनाङ्गविकार इति” पा० अङ्गस्याङ्गिन इत्यर्थःअन्तिके च त्रि०
  । जन्मादिलग्ने न०
  “अङ्गाधीशःस्वगेहे बुधगुरुकविभिः संयुतो वीक्षितो वेति” जातकम् ।देशभेदे पु०
  । तस्य विवरणम् अङ्गाधिपशब्दे । “अङ्गेषुवङ्गेषु खसेषु योज्या” इति “अङ्गवङ्गखसेष्वेवेति” च ज्योति-षम् अङ्गानां राजा आङ्गः बह्वर्थे अङ्गाः । अङ्गदेशे भवःअण् । आङ्गः । बह्वर्थे अङ्गाः । अङ्गेन देहेन निर्वृत्तःठक् । आङ्गिकः । अङ्गदेशस्तद्राजानो वा भक्तिरस्य अण्आङ्गः । अङ्गस्येदम् अङ्गीयः । “यस्मात् प्रत्ययविधि-स्तदादि प्रत्ययेऽङ्गमिति” पाणिनिपरिभाषिते प्रत्ययावधि-भूते शब्दभेदे,  “इणः षीध्वं लुङ्लिटां धोऽङ्गादिति” पा० ।अङ्गादागतम् अण् । आङ्गः अङ्गनिमित्ते कार्य्ये “वर्णा-दाङ्गं बलीय इति” परिभा० । उपकरणानि च यथायथमुह्यानि दिङ्मात्रमत्रोच्यते । तत्र “स्वाम्यमात्यसुहृत्कोषो राष्ट्रं दुर्गं बलानि च राज्याङ्गानीत्युक्तानि” “स्वाम्य-मात्यौ पुरं राष्ट्रं कोषदण्डौ सुहृत्तथा । सप्त प्रकृतयोह्येताः सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते” इत्युक्तानि राज्याङ्गानि ।दर्शादौ च प्रयाजादीनि,  वैदिककर्म्मणाञ्च तत्तत्क्रिया-कलापाः तत्तद्द्रव्याणि चाङ्गानि “साङ्गाद्धि वैदिककर्मणःफलावश्यम्भाव इति” मीमा० । वेदस्य व्याकरणादीनिअङ्गानि,  “शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसाञ्चितिः ।ज्योतिषामयनञ्चैव वेदाङ्गानि षडेव तु इति” । एतेषाञ्चलक्षणादिकमग्रे वक्ष्यते । एतेषां वेदार्थज्ञानोपयोगित्वा-दङ्गत्वम् अतएव श्रुतौ “ब्राह्मणेन निष्कारणः षडङ्गः सरह-स्योवेदोध्येतव्य” इत्युक्तम् शिक्षायां तेषां वेदार्थज्ञनोपयो-गित्वा दङ्गत्वं दर्शितम् यथा“छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते । ज्योतिषाम-यनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते । शिक्षा घ्राणं तु वेदस्यमुखं व्याकरणं स्मृतं तस्माद् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयतेइति” अतो वेदार्थज्ञानोपयोगितया एतेषां ग्रन्थानां वेदाङ्ग-त्वम् । “द्वे विद्ये वेदितव्ये” इत्युपक्रम्य “पराचापरा चतत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पोव्याकरणं निरुक्तं छन्दोज्योतिषमिति सा परा ययाक्षर-मधिगम्यते” इति श्रुतौ व्याकरणादीनामपरविद्यात्वेनकीर्त्तनं “तेषाञ्च साधनभूतधर्म्महेतुत्वात् षडङ्गसहितानांधर्म्मसाधनत्वेनापरविद्यात्वमिति” भाष्ये उक्तम् । आयु-र्वेदादीनामुपवेदत्वं न्यायादीनामुपाङ्गत्वं यथा च तेषांतथात्वं तथा तत्तच्छब्दे दर्शयिष्यते ।तथा ज्योतिषस्याङ्गानि नानाविधानि तत्र प्राधान्यात्त्रिविधानि यथोक्तं वराहसहितायाम् । “ज्योतिःशास्त्र-मनेकभेदविषयं स्कन्धत्रयाधिष्ठितम् तत्कात्र्स्न्योप-नयस्य नाम मुनिभिः सङ्कीर्त्यते संहिता । स्कन्धे-ऽस्मिन् गणितेन या ग्रहगतिस्तन्त्राभिधानन्त्वसौ होरान्यो-ऽङ्गविनिश्चयश्च कथितः स्कन्धस्तृतीयोऽपरः” इति ।नरपतिजयचर्य्यायान्तु षड्विधान्याङ्गानि समासेनोक्त्वातेषां विस्तारो दर्शितो यथा“स्वरचक्राणि चक्राणि भूबलानि बलानि च । ज्योतिषंशकुनञ्चैव षडङ्गान्यत्र वच्म्यहम् ॥
 यामलेषु च सर्वेषु यान्यु-क्तानि स्वरोदये । विंशतिःस्वरचक्राणि तन्नामानि वदा-म्यहम् । मात्रावर्णो ग्रहोजीवो राशिर्भं पिण्डयोगकौ ।द्वादशाब्दोद्भवञ्चक्रं वर्षायनर्तुमासकम् ॥
 पक्षाहं नाडिकंचक्रन्तिथिवारर्क्षयोगकम् । तत्कालेन्दुफलङ्काष्ठास्वरन्देहो-द्भवन्तथा ॥
 (इति स्वरचक्रनामानि) । पूर्व्वमुक्तेषु शास्त्रेषुमया ज्ञातानि यानि च चतुरशीतिश्चक्राणि तेषांनामानि वच्म्यहम् ॥
 एकाशीतिपदञ्चक्रं शतपत्रं नवां-शकम् । छत्रं सिंहासनं चक्रं कूर्म्मंपञ्चविधात्मकम् ॥
भूर्देशं नगरं क्षेत्रं गृहकूर्मञ्च पञ्चकम् । पद्मचक्रं फणीशाख्यं राहुकालानलन्त्रिधा ॥
 सूर्य्यकालानलं चक्रं चन्द्र-कालानलन्तथा । घोरकालानलं प्रोक्तं गूढकालानलंबलम् ॥
 राशिसूर्य्यसमायोगे चक्रं कालानलं मतम् ।संघट्टकं सप्त ज्ञेयं सप्त कालानलानि च ॥
 तिथिवारञ्चनक्षत्रं त्रिधा चैव कुलाकुलम् । कुम्भचक्वं द्विधा प्रोक्तं राशि-नक्षत्रसम्भवम् ॥
 प्रस्तारञ्चक्रवेधाख्यैः प्रभेदैस्तु चरन्द्विधा ।भूचरं खेचरं,  पान्थं नाडीचक्रं त्रिधा मतम् ॥
 कालचक्रंफणिद्वन्द्वं सूर्य्याख्यं चन्द्रजन्तथा । कविचक्रं द्विधा प्रोक्तंस्थानस्वाम्यृक्षपूर्व्वकम् ॥
 खलकाख्यं द्विधा चैव कृत्तिकास्थानभादिकम् । कोटचक्राष्टकं प्रोक्तञ्चतुरस्रादिभेदतः ॥
गजमश्वं रथं व्यूहं कुन्तं खड्गं छुरीन्धनुः । सौरिं सेवांनरण्डिम्भम्पक्षिमार्गायवृश्चिकम् ॥
 सप्तरेखोद्भवञ्चक्रं पञ्च-रेखेन्दुभास्करम् । त्रिविध मात्रिकाचक्रं विजयं श्येनतो-रणम् ॥
 अहिलाङ्गलवीजोप्तिवर्षाख्यं सप्तनाडिकम् ।चक्रं सांवत्सरञ्चैव स्थानचक्रं तथैव च ॥
 एतानि सर्व-चक्राणि ज्ञात्वा युद्धं समाचरेत् । जयेदिह न सन्देहोशक्रतुल्येऽपि भूभुजि ॥
 (इति चक्रनामानि) । स्वरोदयैश्चचक्रैश्च शत्रुर्यत्र समोऽधिकः । तत्र युद्धे बलं ज्ञेयं भूबलैर्विज-यार्थिनाम् ॥
 तेषां नामान्यहं वक्ष्ये ख्यातानां ब्रह्मयामलेचतुरशीतिसंख्यानां यद्बलेन जयी रणे ॥
 उड्डी जालन्धरीपूर्णा कामकीलैकवीरका । शिलिन्ध्री च महामारी क्षेत्र-पाली च वंशजा ॥
 रुद्रकालानला काली कालरेखानिरामया । जयलक्ष्मीर्महालक्ष्मीर्जया विजयभैरवी ॥
बाली योगेश्वरी चण्डी जानुबन्धककर्त्तरी । शार्दूलीसिंहली तन्वी महामाया महेश्वरी ॥
 देवकोटी शिवा शक्तीधूम्रवाणा वराटिका । त्रिमुण्डा मत्सरी धर्म्माऽमृताघृष्टा-ऽक्षया जया ॥
 दुर्मती प्रवरा गौरीकाली नरहरी बला ।खेचरी भूचरी गुह्या द्वादशी विष्टिकेवला ॥
 त्रैलोक्य-विजया शौरी कराली वडवापरा । रौद्री च शिशुमातङ्गीअभेद्या दहनी मता ॥
 बहुबला बर्गभूमी कपाली चानिला-नला । चन्द्रार्कबिम्बभूमी च ग्रहभूराशिलग्नगा ॥
 राहु-काला नलीभूमी स्वरभूमि र्द्विधा मता । रुद्रस्त्रिमासिकश्चैवराहुचाष्टविधस्तथा ॥
 चन्द्रः सप्तविधः सूर्य्यश्चतुर्द्धा योगिनीत्रिधा । कालबलन्त्रिभेदञ्च तिथिनक्षत्रवारजम् ॥
इमानि भूबलान्यत्र ज्ञात्वा यः प्रविशेद्रणे । अरयस्तस्यनश्यन्ति मेघा वातहता यथा ॥
 (इति भूबलानि) । शत्रोःसमाधिके नाम्नि स्वरैश्चक्रैश्च भूबलैः । स्थानसेनाधिके शत्रौ-बलविज्ञानसंयुते ॥
 अभङ्गे चाप्यभेदे च दुःसाध्येदुर्जये-रिपौ । जयोपायमहं वक्ष्ये मन्त्रयन्त्रादिकं बलम् ॥
रणाभिषेचनं दीक्षा रणार्चा रणकङ्कणम् । वीरपट्टं रणेपट्टंजयपट्टस्य बन्धनम् ॥
 मेखलाकवचं न्यासं मुद्रारक्षां च कङ्क-णम् । औषधन्तिलकं घण्ठागुटिकां च कपर्द्दिकाम् ॥
योगेघटितशस्त्राणि शस्त्ररक्षाय मोहनम् । शस्त्रलेपांश्चविविधान् बाणानाम्पिच्छबन्धनम् ॥
 शम्बलङ्काहलण्ढक्कांमुरुजम्भस्मधारणम् । मारणं मोहनं स्तम्भविद्वेषोच्चाटनंवशम् ॥
 पताकापिच्छकं यन्त्रात्परविद्याविनाशम् । शान्तिकंनिजसैन्यस्य सर्वोपद्रवनाशनम् ॥
 बलान्येतानि योज्ञात्वासंग्रामं कुरुते नृपः । असाध्यस्तस्य नैवास्ति शत्रुः कोऽपिमहीतले ॥
 (बलाबलनामानि) । गणितं व्यवहारञ्च होरा-ज्ञानं परिस्फुटम् । त्रिस्कन्धं ज्योतिषं वक्ष्ये जयचर्य्यांस्वरोदये ॥
 खेचरानयनं स्पष्टं पञ्चाङ्गं तिथिसाधनम् ।उदयास्तमनञ्चक्रक्रान्तिं वक्ष्ये यथामति ॥
 नतोन्मतप्रमाणञ्च-भावसन्धिप्रसाधनम् । ग्रहाणां षड्बलं वक्ष्ये राशिभावबला-न्वितम् ॥
 राशिसंज्ञाप्रभेदञ्च खेचराणां तथैव च । नॄणांजन्मफलं वक्ष्ये ऋक्षराश्यंशलग्नजम् ॥
 फलञ्चद्रार्कयोगानांग्रहाणां स्वोच्चनीचकम् । आयुर्द्दायं दशाश्चैव तासा-ङ्कालप्रवेशनम् ॥
 तस्माल्लग्नं ग्रहान्स्पष्टान्दशान्तर्द्दशयोःफलम् । ग्रहवर्गाष्टकं स्पष्टं तस्माद्दिनफलं वदेत् ॥
 ताजि-काज्जन्मलग्नस्य साधनञ्च परिस्फुटम् । वर्षमासदिवालग्नन्त-द्दशान्तत्फलन्ततः ॥
 छायोत्पत्तिं त्रिधा वक्ष्ये विषुमध्येदिनेष्टकम् । दिनमानं दिनं भुक्तमुदयभं घटीषु चसिद्धच्छायात्रिषष्टिञ्च दुष्टमासपविंशति । लग्नोदयान्-स्वदेशीयान् तेभ्योलग्नस्य साधनम् ॥
 लग्नमानन्तथा होरा-द्रेष्काणं सप्तमांशकम् । नवांशं द्वादशं त्रिंशम् उदयेसप्तसाधनम् ॥
 तिथेः प्रकरणं वक्ष्ये वारनक्षत्रयोगजम् ।योगाख्यं करणाख्यञ्च मुहूर्त्तान् संक्रमोद्भवम् ॥
 चन्द्रतारा-बलञ्चैव पक्षभेदेन संयुतम् । शुभाशुभांश्च योगांश्च तिथि-वारर्क्षयोगजान् ॥
 सिद्धं संवर्त्तकञ्चैव तथा वारशुभा-शुभम् । अवमन्त्रिदिनं वक्ष्ये ततो योगन्त्रिपुष्करम् ॥
यमघण्टं यमदंष्ट्रां क्रकचार्गलपातकान् । कुमारन्तरुणंवृद्धं शूलातिशूलयोगिनीम् ॥
 वारशूलन्तथा कालं काल-वेलां परिस्फुटम् । कालहोरार्द्धयामञ्च कुलिकङ्कण्टकद्वयम् ॥
फलं ग्रहस्य धिष्ण्यस्य वत्सभार्गवयोः फलम् । दशां चान्त-र्द्दशां स्थूलां वक्रातिचारयोः फलम् ॥
 पीडास्थानानिखेटानां ग्रहावस्थां तथैवच । भावफलं सन्धिफलं लता-वेधमुपग्रहान् ॥
 शीघ्रवक्रग्रहोद्देशङ्गोचरं गोचरव्यधम् ।विवाहञ्च प्रतिष्ठाञ्च दीक्षायात्राप्रवेशनम् ॥
 वास्तुदीपो-र्द्धविन्यासं कालविंशोपकांस्तथा । जलयोगार्थकाण्डञ्चवर्षमासदिनार्द्धकृत् ॥
 तिथ्यादिपञ्चकं खेटञ्चन्द्रन्तत्कालसम्भवम् । अवस्थान्नष्टमुष्टिञ्च लोकचिन्तां वदाम्यहम् ॥
अङ्गस्पन्दादि सर्वाणि कालचिह्नानि यानि च । दुष्ट-रिष्टान्यहं वक्ष्ये तथा तेषाञ्च शान्तिकम् ॥
 ज्योतिरङ्गमिदंसर्वं ये जानन्ति मनीषिणः । दीपवत्तान्विजानीयान्मोहा-न्धकारनाशने” इति ॥
गर्गसंहितायां तु चतुर्विंशतिसंख्यानि अङ्गानि उपा-ङ्गानि चत्वारिंशदिति ज्योतिरङ्गानि चतुःषष्टिविधान्युक्तानियथा “यथैव वेदस्याङ्गानि षडुक्तानि मनीषिभिः । चतुःषष्टि-स्तथाङ्गानि ज्योतिषस्य विदुर्बुधा” इत्युपक्रम्य गणितज्ञान-पूर्व्वकं तज्ज्ञानमावश्यकमित्युक्त्वा तद्विभागा दर्शिता यथा“तस्मात् कृत्स्नमधीत्याग्रे वेदाङ्गं कालसाधनम् । ज्योति-षामयनाङ्गानि चतुःषष्टिन्ततः पठेत् । येषामग्रे कर्मगुणौचन्द्रलग्ने त्वनन्तरम् । नक्षत्रकेन्द्रभे चैव द्विवर्गः प्रथमःस्मृतः । राहौ बृहस्पतौ शुक्रे,  धूम्रकेतौ शनैश्चरे ।अङ्गारके बुधेऽर्के च चारानष्टौ ततः पठेत् । चक्रेष्वन-न्तरं चक्रं मृगचक्रं तथैव च । श्वचक्रं वातचक्रं चचक्राङ्गेषु चतुष्टयम् । वास्तुविद्याङ्गविद्या च वायसानांतथैव च । ज्ञेयास्तिस्रस्तु विद्यैता वृद्धगर्गमताः शुभाः ।स्वातीयोगं तथाषाढारोहिण्यायोगमेव वा । एतान् कृत्स्नान्विजानीयात् भयोगान् वै विशेषतः । रहस्यं चेतीहाङ्गानिचतुर्विंशतिरीरिताः । अतऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि उपाङ्गानीहनामतः । अनुपूर्व्वाद्विधानेन चत्वारिंशद्धि नामतः ।ग्रहकोशो ग्रहयुद्धं ग्रहशृङ्गाटकं तथा । कृत्स्नं ग्रहे-श्वराणाञ्च ग्रहपाकास्तथैव च । विपथाश्चाग्निवर्षाश्च सेना-व्यूहस्तथैव च । मयूरचित्रोपनिषदुपहारप्रशान्तयः ।तत्रान्तिके तुलाकोशोद्भवन्तत्रोपधारयेत् । सर्व्वभूतहितां-चैव तथा पुष्पलतां विदुः । उपानहोस्तथा च्छेदोवस्त्र-च्छेदस्तथैव च । कृत्स्नोभुवनकोशश्च गर्भाधानादिकं तथानिर्घातो भूमिकम्पश्च परिवेषास्तथैव च । ऋतुस्व-भावाः सन्त्येवं तथोल्काश्चोपधारयेत् । सांवसरस्तथा युक्तःशास्त्राणां देशकोभवेत् । बलाबलं तु विज्ञेयं बहु यत्रबलं वदेत् । चतुःषष्ट्यङ्गमेतत्तु संवत्सरमुदाहृतमिति” ।एवञ्च गणितादित्रयं प्रधानाङ्गत्वात् स्कन्धसंज्ञम् अन्यानितु अप्रधानान्यङ्गानीति क्वचित् संक्षेपत उक्तानि,  क्वचिच्चविस्तरत इति विशेषः । गर्गोक्तविभागाभिप्रायेणैव मुद्रा-राक्षसे “कृतपरिश्रमोऽस्मि चतुःषष्ट्यङ्गे ज्योतिषे” इतिसूत्रधारवाक्यम् । बृहत्संहितायां तु गर्गोक्तान्येव प्रायशो-ऽङ्गानि प्रदर्शितानि तेषां स्वरूपादिकं तत्तच्छब्देवक्ष्यते ।दृश्यकाव्ये मुखप्रतिगर्भविमर्षोपसंहृतिरूपसन्धिपञ्चकस्यचतुःषष्टिरङ्गानि यथोक्तं साहित्यदर्पणे “उपक्षेपः परिकरःपरिन्यासो विलोभनं । युक्तिः प्राप्तिः समाधानं विधानं परि-भावना ॥
 उद्भेदः करणं भेदः एतान्यङ्गानि वै मुखे” (इतिमुखस्य १२) “विलासः परिसर्पश्च विधृतं तापसं तथा । नर्म्मनर्म्मद्युतिश्चैव तथा प्रशमनं पुनः ॥
 विरोधश्च प्रतिमुखे तथास्यात् पर्य्युपासनम् । पुष्पं वज्रमुपन्यासो वर्ण्णसंहार इत्यपि”(इति प्रतिमुखस्य १३) ॥
 “अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणंक्रमः । संग्रहश्चानुमानञ्च प्रार्थनाक्षिप्तिरेव च ॥
 त्रोटका-धिबलोद्वेगा गर्भे स्युर्विद्रवस्तथा (इति गर्भस्य १२) । “अप-वादोऽथ सम्फेटो व्यवसायो द्रवो द्युतिः । शक्तिः प्रसङ्गःखेदश्च प्रतिषेधो विरोधनम् ॥
 प्ररोचना विमर्षे स्यादादानंछादनं तथा (इति विमर्षस्य १३) । “सन्धिर्विबोधो ग्रथनंनिर्ण्णयः परिभाषणम् । कृतिः प्रमाद आनन्दः समयो-ऽप्युपगूहनम् ॥
 भाषणं पूर्व्ववाक्यञ्च काव्यसंहार एवच । प्रशस्तिरिति संहारे ज्ञेयान्यङ्गानि नामतः” (उप-संहारस्य १४) ॥
 चतुःषष्टिविधं ह्येतदङ्गं प्रोक्तं मनी-षिभिः । कुर्य्यादनियते तस्य सन्धावपि निवेशनम् ।रसानुगुणतां वीक्ष्य रसस्यैव हि मुख्यता । ६ परिच्छेदे

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

अङ्ग  पद, लक्षणयोः
- अङ्गयति,  अङ्गितः  अङ्घेत्येके-अञ्जिघयिषति,  पूर्वस्याञ्जिगयिषति  अङ्केत्यन्ये-अञ्चिकयिषति  366

धातुवृत्तिः

Sanskrit

अङ्ग (अर्थः)  च
( अङ्गयति ) अङ्गतीति गतौ शपि 383

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@‘अङ्ग पदे लक्षणे च’@} 2 अदन्तः। 
 पूर्वधातुवत् 3 सर्वाणि रूपाणि ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (८)
 02 =>
  (१०-१९२८-चुरादिः-सक। सेट्-उभ-)
 03 =>
  (७)

Capeller

German

 1. अङ्ग॑ gerade,  eben,  nur (hervorhebend, 
anrufend u.auffordernd).

 2. अ॑ङ्ग m.
  Mannsn
 Pl Volks-u. Landesn. 

 3. अ॑ङ्ग (m. ?) n.
  (adj. —° f.
  ई) Glied,  Teil
Körper
Bestandteil,  Hilfsmittel,  Ergänzung, 
anhang
 Thema,  Stamm (g.)

Grassman

German

 aṅgá. Es hebt das nächst vorhergehende oder höchstens durch ein Wörtchen wie hí oder īm getrennte Wort hervor,  in dem Sinne,  dass von dem durch dies Wort bezeichneten oder angedeuteten Dinge das zu sagende mehr gilt als von jedem andern,  oder nur von ihm
 es heisst also z. B. tuám aṅgá: kein anderer (mehr) als du,  nur du,  du gerade
 yás aṅgá,  gerade der,  welcher
 yád aṅgá,  gerade dann,  oder gerade darum,  weil
 kím aṅgá,  warum sonst,  aus welchem andern Grunde u. s. w. (vgl. {84, 6}—_{84, 9}
 {572, 2}.) Das hervorgehobene Wort steht am Anfang des Versgliedes. So nach
kím {118, 3}
 {292, 3}
 {485, 10}
 {493, 3}
 {689, 3}
 kuvíd {607, 1}
 {705, 10}—_{705, 12}
 {890, 13}
 {957, 2}
 yás īm {164, 7}
 yád {1, 6}
 {267, 11}
 {626, 26}
 {627, 2}
 yáthā iva {912, 7}
 sás (er) {955, 7}
 té (sie) {572, 2}
 tuám {84, 19}
 {357, 11}
 {830, 4}
 {880, 4}
 tuám hí {820, 3}
 tvám {536, 9}
 yuvám {491, 10}
 {513, 5}
 nahí {644, 12}. _{644, 15}
 índras {84, 7}—_{84, 9}
 {232, 10}
 agnís {905, 4}
 suparṇás {975, 3}
 gā́m {972, 4}
 dā́rv {972, 4}.

 áṅga,  n.,  1〉 Glied des Körpers,  wol als das [Page14] bewegliche (aṅg)
 2〉 männliches Glied
 3〉 die Flammen als des Agni Glieder
 4〉 Glied = Angehöriger
 5〉 Glied = Theil in vīḍú-aṅga. Vgl. sthirá,  śukrá,  śucáyat,  aruṣá.
-am 2〉 {911, 30}. 4〉 {935, 5} devā́nām.
-am ⸗ aṅgam {923, 12} (neb. páruṣ ⸗ parus).
-āt ⸗ aṅgāt {989, 6} (neb. lómnas ⸗ lomnas).
-āni {929, 12}.
-ebhis 3〉 {141, 8}
 {241, 4}.
-ais {89, 8}
 {224, 9}. 3〉 {235, 5}
 {830, 6}.

 aṅgá:
kím {868, 3}.

Burnouf

French

 अङ्ग अङ्ग n.
  membre
 le corps entier.
		 Au fig. les six
annexes du Veda,  à savoir: शिक्षा la récitation,  कल्प le
rituel,  व्याकरण la grammaire,  निरुक्त le glossaire, 
छन्दस् la métrique,  ज्योतिष् l'astronomie.
		 Moyen, 
expédient,  procédé intellectuel.
		 La racine avec son suffixe,  tg.
		 Np. les अङ्गस्,  contrée de l'Inde,  le Bengale avec Bhâgalpur.
		 En compos. qui fait partie de,  qui est une annexe,  qui tient à.
अङ्गज m.
  (जन्) m à m.
  né du corps: cheveux
 fils
amour,  désir
 maladie.

Stchoupak

French

 १ अङ्ग
 interj. eh bien ! (hortatif en phrase interpellative ou
interrogative),  certes,  oui 
 किम् अ। à plus forte raison. 

 २ अङ्ग-
 nt. membre ou partie du corps 
 corps 
 membre,  portion 
 thème
(gramm. ) 
 texte annexe (du Veda) 
 moyen de secours 
 (ifc. f.
  -ई-) 
-ता- f.
  fait de dépendre de 
 -ई-कृ- agréer,  promettre 
 adopter, 
s'approprier 
 approuver,  consentir 
 se vouer à.
°क्रिया- f.
  fait de se frotter le corps (parfums,  etc.).
°ग्लानि- f.
  engourdissement physique.
°ज- a. né du corps ou produit sur le corps,  corporel 
 m.
  fils 
 plume
(de paon) 
 poil 
 amour.
°जात- m.
  fils 
 pl.
  enfant.
°द- nt. bracelet (porté au-dessus du coude) 
 m.
  fils de Lakṣmaṇa 
 n.
 
d'un singe,  fils de Vālin 
 -इन्- a. qui porte un bracelet 
 -ईय- a.
appartenant à Aṅgada.
°बन्धन- nt. fait de saisir et d'enfermer (des oiseaux).
°भङ्ग- a. qui brise les membres,  le corps.
°भू- m.
  fils.
°भेद- m.
  tromperie (contre sa propre personne).
°यष्टि- m.
  corps élancé 
 °लतिका- f.
  id.
°रक्षक- m.
  garde du corps 
 °रक्षा- f.
  id. (n.  d'action).
°राग- m.
  onguent,  fard.
°रुह- nt. cheveu,  poil 
 peau (d'âne).
°लतिका- f.
  corps (frêle) comme une liane.
°लेपा- f.
  n.
  d'une ville.
°वलन- nt. agitation (inquiète) du corps.
°विकार- m.
  infirmité physique.
°विद्या- f.
  chiromancie.
°संस्कार-कर्मन्- nt. travail consistant à se parer.
°स्पर्श- m.
  contact corporel.
°हार- m.
  gesticulation. 
°हीनत्व- nt. privation d'un membre.
अङ्गानुकूल- a. agréable au corps.
अङ्गी-करण- nt. fait de promettre,  acceptation,  concession 
°कार- m.
  id.

 ३ अङ्ग-
 m.
  n.
  de divers personnages,  et not. d'un roi des Aṅga 
 pl.
  n.
 
d'un peuple (et du pays),  dans le Bengale actuel (Bhagalpur).

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.