होलाका (holAkA)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte
Englishहोलाका [hōlākā], 1 The spring-festival celebrated at the approach of the spring season, during the ten - but particularly three or four - days preceding the fullmoon day in the month of Phālguna (commonly calledHoli).
The full-moon day in the month of Phālguna.
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
Englishहोलाका b (perhaps from a cry or shout or sound in singing), the spring festival at the approach of the vernal equinox (commonly called Hūlī or Holī, and said to be dedicated to Kṛṣṇa and the Gopīs
it is celebrated during the ten days preceding the full moon of the month Phālguna, when people sprinkle red powder in sport and light fires
in some parts of India the Holī festival corresponds to or immediately precedes the Dolā-yātrā q.v.), 430.
Monier Williams 1872
Englishहोलाका होलाका, f. (perhaps fr. the sound
made in singing), the spring festival held at the ap-
proach of the vernal equinox (commonly called Hūlī
or Holī, and one of the most popular festivals in India
it is said to be dedicated to Kṛṣṇa and the Gopīs,
and is properly celebrated during the ten days pre-
ceding the full moon of the month Phālguna, q. v.,
but usually only for the last three or four days ending
with the full moon
the chief observances described
are sprinkling one another with red or yellow
powder in sport, addressing passers-by with jokes,
singing songs in praise of the young Kṛṣṇa, and
lighting fires around which rude frolics are practised
in Marāṭhī the name Holī is said to be applied also
to the pile prepared for the fire
in some parts of
India the Holī festival corresponds to or immediately
precedes the Dola-yātrā).
Apte Hindi
Hindiहोलाका
- "हु + विच्, तं लाति - ला + क + कन् + टाप्"
"वसन्त ऋतु के आने पर मनाया गया वसन्तोत्सव, फाल्गुन मास की पूर्णिमा से पूर्व के दस दिन, विशेषतः तीन या चार दिन (इसी पर्व को हम `होली' कहते हैं) "
होलाका
- -
फाल्गुन मास की पूर्णिमा
L R Vaidya
EnglishWordnet
Sanskrit वसन्तोत्सवः, होलाका
तद् दिनं यदा रङ्गोत्सवं निर्वर्तयन्ति।
"वसन्तोत्सवे भगवतः पूजनं कृत्वा जेष्ठेभ्यः आशीर्वचनं प्राप्तव्यम्।"
होलाका
फाल्गुनमासस्य कृष्णपक्षस्य पञ्चमी।
"होलाकायां सर्वे परस्परं रागमयं कुर्वन्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritहोलाका, (हु + विच् । तं लाति । ला +संज्ञायां कन् टाप् ।) वसन्तोत्सवः । होलीइति भाषा । इति दायभागंटीका ॥
तदधि-करणन्यायो यथा । अथ होलाकाधिकरणम् ।प्रतीच्यानां होलाकाचारदर्शनेन तदर्था होलाकाआचरणीया इति सामान्यविधिः कल्प्यते ।न तु प्राच्यानामनाचरणात् प्रतीच्यैरिति तत्रपदं देयं सामान्यविधिनैव प्रतीच्याचारोपपत्तेः ।प्राच्यानामनाचारस्य इच्छाविरहेणैव उपपत्तेः ।इच्छाविरहश्च तद्देशीयपूर्व्वपूर्व्वनाचारदर्शनात् ।प्रतीच्यानामुल्कादानाद्याचारविरहवत् । नह्यनाचारार्थं वेदः कल्प्यते । तथा च यत्रसामान्यश्रुत्या उपपत्तिस्तत्र विशेषविधिर्नकल्प्यते गुरुरनुगन्तव्यः सदेतिवत् । न हिकर्म्मकाले तदसम्भवात् तदन्यकाले इति विशेष-णीयम् । इति अधिकरणकौमुदी ॥
* ॥
अन्यच्च ।यथा होलाकाधिकरणे प्राच्यकर्त्तृकहोलाकानुष्ठानोपपत्तये होलाका कर्त्तव्येत्येव श्रुतिःकल्पिता । तावतैव तदुपपत्तेः न तु प्राच्यादिःपदवती कल्पनागौरवात् तद्वदत्रापि अर्ज्जकोअंशद्वयं गृह्णीयादिति श्रुतिः कल्पनीया न तुपित्रादिपदवती तदयुक्तं तत्र प्राच्यकर्त्तृकानु-ष्ठानस्यावश्यकल्पनीयसामान्यश्रुत्यैवोपपत्तेः । नचाप्राच्यानामननुष्ठानार्थं प्राच्यपदवती कल्प्यता-मिति वाच्यम् । तेषामननुष्ठानस्यानाचाररूपस्यश्रुतिकल्पनानिमित्तत्वानुपपत्तेः । इति दाय-भागः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritहोलाका स्त्री हु--विच् तं लाति ला--क संज्ञायां कन् ।१ वसन्तोत्सवभेदे उपचारात् तत्काले फालगुनपौर्ण-मास्याञ्च १ पृषो० होली होलिका होलकाऽप्यत्र ।होलाकाविधिश्च आचारप्राप्त इति माधवादयः ।पुराणादिप्रसिद्धः शास्त्रमूलोऽयम् आचार इति हेमाद्रि-निर्णयसिन्धुप्रभृतयः । तद्विधिकालौ नि० सि० उक्तौयथा“फाल्गुनपौर्णमासी होलिका सा च सायाह्नव्यापिनीग्राह्यां “सायाह्ने होलिकां कुर्य्यात् पूर्वाह्णे क्रीडर्नगवामिति” वचनादिति निर्णयामृते उक्तम् । ज्योतिर्नि-बन्धे तु “प्रतिपद्भूतभद्रासु याऽर्चिता होलिका दिवा ।संवत्सरञ्च तद्राष्ट्रं पुरं दहति साद्भुतम् । प्रदोषव्यापिनीग्राह्या पूर्णिमा फाल्गुनी सदा । तस्यां भद्रामुखं त्यक्त्वापूज्या होला निशामुखे” इति नारदवचनात् प्रदोष-व्यापिनीत्युक्तम् । हेमाद्रौ भदनरत्ने च भविष्ये “अस्यांनिशागमि पार्थ! संरक्ष्याः शिशवो० गृहे । गोमयेनोप-लिप्ते च सचतुष्के गृहाङ्गणे” इत्यादिना तत्रैव तद्वि-धानाच्च । तेनेयं पूर्वविद्धा “श्रावणी दुर्गनवमो दूर्वा चैवहुताशनी । पूर्वविद्धैव कर्त्तव्या शिवरात्रिर्यलेर्दिनम्इति वृहद्यमब्रह्मवैवर्त्तोक्तेश्च । दिनद्वये प्रदोषव्याप्तौपरैव पूर्वदिने भद्रासत्त्वात् तत्र च होलिकानिषेधात्तदुक्तं निर्णयामृते मदनरत्ने च पुराणसमुच्चये “म-द्रायां दीपिता होली राष्ट्रभङ्गं करोति वै । नगुरस्यश्च नैवेष्टा तस्मात् तां परिवर्जयेत्” । तथा “भद्रार्याद्वे न कर्त्तव्ये श्रावर्णीं फाल्गुनी तथा । श्रावणी नृपतिंहन्ति ग्रामं दहति फाल्गुनी” । तथा “दिनार्धात् पर-तोऽपि स्यात् फाल्गुनी पूर्णिमा यदि । रात्रौ भद्रा-वसाने तु होलिका दीप्यते तदा इति । यदा तुपूर्वदिने चतुर्दशी प्रदोषव्यापिनी परदिने च क्षयवशात्सायाह्नात् प्रागेव पूर्णिमा समाप्यते तदा पूर्वदिने संपूर्णरात्रौ भद्रासत्त्वात् तत्र च तन्निषेधात् परेऽहनि प्रति-पद्येव कुर्य्यात् । “सार्द्धयामत्रयं वा स्याद् द्वितीयदिवसेयदा । प्रतिपद्वर्द्धमाना तु तदा सा होलिका स्मृता”इति भविष्यवचनादिति निर्णयामृतकारः । मदन-रत्नेऽप्येवम् । यत् तु “वह्नौ वह्निं परित्यजेदिति” भवि-ष्यम् । वह्नौ होलिकायां वह्निं प्रतिपदं वर्जयेदित्यर्थःतदुक्तभिन्नविषयमिति तत्रैवोक्तम् । अन्ये तु तस्यांभद्रामुखं त्यक्त्वा कार्य्या । “प्रदोषव्यापिनी चेत् स्याद्यदा पूर्वदिने तथा । भद्रामुखं वर्जयित्वा होलिकायाःप्रदीपनम्” इति नारदवचनात् । “निशागमे प्रपू-ज्यत होलिका सर्वदा बुधैः । न दिवा पूजयेद्धोलांपूजिता दुःखदा भवेत्” इति दिवोदासीयवचनात् ।“यामत्रयोर्द्ध्वयुक्ता चेत् प्रतिपत्तु भवेत्तिथिः । भद्रा-मुख परित्यज्य कार्य्या होला मनीषिभिः” इति विद्याविनोदेऽभिधानाच्च । भद्रामुखं विहाय पूर्वदिन एव कार्य्येत्याहुः । भद्रामुखन्तु “नाड्यस्तु पञ्च वदनं गणकास्तथैके” इतिरत्नमालोक्तं ज्ञेयम् । शिष्टाचारोऽप्येवमेव । अत्र चेच्च-न्द्रग्रहणं तदा ततोऽर्वाङ्निशि भद्रावर्जं पौर्णमास्यां हो-लिकादीपनम् अथ परेऽह्निग्रस्तोदयस्तदा पूर्वदिने भद्रावर्जं रात्रौ चतुर्थयामे विष्टिपुच्छे या होलिका कार्य्या ।ग्रहोत्तरं प्रतिपत्सत्त्वात् तत्पूर्वञ्च दिवा होलानिषे-धादिति दिवोदासचन्द्रप्रकाशौ । वस्तुतस्तु परदिने प्र-दोषे पौर्णमासीसत्त्वे कर्मकालस्पर्शे चतुर्थयामादिगौणकालग्रहणे मानामावाद्भद्राभावाच्च ग्रहणकालएव होला कार्य्या । न च “सर्वेषामेव वर्णानां सूतकंराहुदर्शने । स्नात्वा कर्मणि कुवीत शृतमन्नं विवर्जयेदिति”निषेधात् कथं सूतके होलेति वाच्यम् तस्योत्तरार्द्ध-शेषत्वात् । पूजामन्त्रस्तु “असृकपाभयसन्त्रस्तैः कृता त्वहोलि! बालिशैः । अतस्त्वां पूजयिष्यामि भूते भूतिप्रदाभव” इति । यत्तु वार्त्तिककारैर्होलिका आचारप्राप्ते-त्युक्तम् । तत्र हेमाद्र्याद्युदाहृतमविष्यवचनान्यसिद्धानिकृत्वा चिन्ता ज्ञेया आर्त्त्यधिकरणवत् । हुताशनीमलमासे न भवति” नि० सि० ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.