| YouTube Channel

होमः (homaH)

 
Apte
English
होमः [hōmḥ], [हु-मन्]
Offering oblations to gods by throwing ghee into the consecrated fire, (one of the five daily Yajñas, to be performed by a Brāhmaṇa, called देवयज्ञ q. v. )
इष्टिर्यागः । स एवासेचनाधिको होमः ŚB. on MS.* 6.8.7.
A burnt offering.
A sacrifice
R.*
 3.38
Mb.
 * 12.165.26.
Comp.
 -अग्निः the sacrificial fire. -कर्मन् sacrificial act. -कल्पः mode of sacrificing. -कुण्डम् a hole in the ground for receiving the consecrated fire. -तुरङ्गः a sacrificial horse
नियुज्य तं होमतुरङ्गरक्षणे
R.*
 3.38. -धानम् a sacrificial chamber.
धान्यम् sesamun.
barley.-धूमः the smoke of a burnt offering or sacrificial fire.-धेनुः a cow yielding milk for an oblation. -भस्मन्n. the ashes of a burnt offering. -भाण्डम् a sacrificial implement. -वेला the time for offering oblations.-शाला a sacrificial hall or chamber.
Apte 1890
English
होमः [हु-मन्] 1 Offering oblations to gods by throwing ghee into the consecrated fire, (one of the five daily Yajñas, to be performed by a Brāhmaṇa, called देवयज्ञ q. v.).
2 A burnt offering.
3 A sacrifice.
Comp.
अग्निः the sacrificial fire.
कुंडं a hole in the ground for receiving the consecrated fire.
तुरंगः a sacrificial horse
R. 3. 38.
धानं a sacrificial chamber.
धान्यं {1} sesamum. {2} barley.
धूमः the smoke of a burnt-offering or sacrificial fire.
भस्मन् n. the ashes of a burnt offering.
वेला the time for offering oblations.
शाला a sacrificial hall or chamber.
Apte Hindi
Hindi
होमः
पुं*
 - हु + मन्
यज्ञाग्नि में घी की आहुति देना
होमः
पुं*
 - -
"हवन, यज्ञ"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 यज्ञः, यागः, मेधः, क्रतुः, अध्वरः, मखः, इज्या, सवः, इष्टिः, यज्ञकर्म, यजनम्, याजनम्, आहवः, सवनम्, हवः, अभिषवः, होमः, हवनम्, याज्ञिक्यम्, इष्टम्, वितानम्, मन्युः, महः, सप्ततन्तुः, दीक्षा
noun
वैदिकः विधिविशेषः यस्मिन् देवताम् उद्दिश्य वैदिकैः मन्त्रैः सह हविः प्रदीयते।
वैदिककाले यज्ञाः महत्त्वपूर्णाः आसन्। /"अफलाकाङ्क्षिभिर् यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते। यष्टव्यम् एवेति मनः समाधाय स सात्विकः॥ [भ.गी. १७।११]"
Synonyms:
 आहुतिः, होमः, वषट्कारः
noun
देवतोद्देशेन मन्त्रोच्चारणपूर्वकोऽग्नौ हविर्निक्षेपः।
"आहुतेः पश्चात् पण्डितेन यजमानं रक्षासूत्रं बद्धम्।"
Tamil
Tamil
ஹோம: : ஹோமம்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
होमः,
पुं,
 (हवनमिति । हु + “अर्त्तिस्तुमुहु-स्रिति ।” उणा ०१ । १३९ । इति मन् ।)पञ्चमहायज्ञान्तर्गतयज्ञविशेषः । इत्यमरः । २ ।७ । १४ ॥
स तु देवयज्ञः । यथा, --“अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् ।होमो दैवो वलिर्भौतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥
”इति मनुः ॥
तल्लक्षणं यथा, --“विशिष्टदेशावच्छिन्नप्रक्षेपोपहितत्यागः ॥
”इति श्रीकृष्णतर्कालङ्कारः ॥
* ॥
अथ नित्यहोमः । तदुक्तं सोमभुजगावल्याम् ।“नाजप्तः सिद्ध्यते मन्त्रो नाहुतश्च फलप्रदः ।नानिष्टो यच्छते कामान् तस्मात्त्रितयमर्च्चयेत् ॥
पूजया लभते पूजां जपात् सिद्धिर्न संशयः ।विभूतिं चाग्निकार्य्येण सर्व्वसिद्धिञ्च विन्दति ॥
”नीलतन्त्रेऽपि ।“नित्यहोमं प्रवक्ष्यामि सर्व्वार्थं येन बिन्दति ॥
सपर्य्यां सम्यगापाद्म वलिपूर्व्वं चरेद्विधिम् ॥
ततो होमं तर्पणञ्च चरेत् साधकसत्तमः ।वलिवैश्वादिकं चैव ब्राह्मणः समुपाचरेत् ॥
अर्घोदकेन संप्रोक्ष्य तिस्रो रेखाः समालिखेत् ।विधिवदग्निमानीय क्रव्यादेभ्यो नमस्तथा ॥
मूलमन्त्रं समुच्चार्य्य कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा ।भूमौ वा संस्तरेद्वह्निं व्याहृतित्रितयेन च ।स्वाहान्तेन त्रिधा हुत्वा षडङ्गहवनं चरेत् ॥
”तथा ।“ततो देवीं समावाह्य मूलेन षोडशाहुतिम् ।हुत्वा स्तुत्वा नमस्कृत्य विसृजेदिम्दुमण्डले ॥
”श्यामादौ विशेषः ।“भैरवांश्च हुनेदष्टौ आज्यान्वितैस्तिलैः शुभैः ।पूर्व्वादिदिक्क्रमेणैव ततो होमं समाचरेत् ॥
” *अथ संक्षेपहोमप्रयोगः ।“कुण्डेवास्थण्डिले वापि वीक्षणादिभिः संस्कृते ।प्रागग्रा उदगग्राश्च तिस्रो रेखाः समालिखेत् ॥
”तथा च ।“वीक्षणं मूलमन्त्रेण शरेण ताडनं मतम् ।तेनैव प्रोक्षणं प्रोक्तं वर्म्मणाभ्युक्षणं मतम् ॥
”ततो मूलमुच्चार्य्य कुण्डाय नमः इति संपूज्यप्रागग्रा उदगग्रास्तिस्रो रेखाः कर्त्तव्याः ।प्रागग्रेषु मुकुन्देशपुरन्दरान् प्रादक्षिण्येनसंपूज्य उदगग्रासु ब्रह्मवैवस्वतेन्दून् पूजयेत् ।सुन्दरीपक्षे तु सर्व्वत्र षट्तारी प्रयोगःषट्तारी च ऐँ ह्रीँ श्रीं ऐं क्लीं सौः ब्रह्मणेनमः एवं क्रमेण पूजयेत् । तथा ब्रह्मसंहि-तायां होमकुण्डे ।“ऐशान्यां वेदिकां हस्तविस्तारोन्नतिशालि-नीम् ।कृत्वास्मिन् स्थापयेत् कुम्भं यथोक्तक्रमयोगतः ॥
तत्र संपूजयेद्देवं यथाविध्युपचारकैः ।ततो होमं प्रकुर्व्वीत देवतासन्निधानतः ॥
”ततः कुण्डमध्ये षट्कोणवृत्तत्रिकोणं तद्वहि-रष्टदलपद्मं तद्वहिश्चतुरस्रं चतुर्द्वारसमेतंलिखित्वा तदुपरि मूलेन पुष्पाञ्जलीन् दद्यात् ।सुन्दरीपक्षे तु बालया । ततः सर्व्वाणि प्रणवे-णाभ्युक्ष्य वह्नेर्योगपीठमर्च्चयेत् । तद् यथा ।कर्णिकोपर्य्याधारशक्यादोन् संपूज्य अग्न्यादि-कोणचतुष्केषु ओँ धर्म्माय नमः ओँ ज्ञानायवैराग्याय ऐश्वर्य्याय पूर्व्वादिदिक्षु अधर्म्मायअज्ञानाय अवैराग्याय अनैश्वर्य्याय मध्ये ओँअनन्ताय नमः । एवं पद्माय अं अर्कमण्डलायद्वादशकलात्मने नमः । उं सोममण्डलायषोडशकलात्मने नमः । मं वह्निमण्डलाय दश-कलात्मने नमः । ततः केशरेषु पूर्व्वादिमध्ये चओँ पीताय नमः । एवं श्वेतायै नमः अरुणायैनमः । कृष्णायै धूम्रायै तीब्रायै स्फुलिङ्गिन्यैरुचिरायै ज्वालिन्यै ततो रं वह्न्यासनाय नमः ।ततः ।“वागीश्वरीमृतुस्नातां नीलेन्दीवरलोचनाम् ।वागीश्वरेण संयुक्तां क्रीडाभावसमन्विताम् ॥
”इति ध्यात्वा ओँ ह्रीँ वागीश्वराय नमः ओँवागीश्वर्य्यै नमः । इति मन्त्रेण पञ्चोपचारैःसंपूज्य सूर्य्यकान्तादिसम्भूतं श्रोत्रियगेहजं वावह्निमानयेत् । सन्दरीपक्षे तु कामेश्वरं कामे-श्वरीं पूजयेत् । गौतमीये ।“पाषाणभववह्निञ्च यदि वारणिसम्भवम् ।श्रोत्रियाणां गेहजञ्च वनस्थं वाथवा हरेत् ॥
यदृच्छालाभसंयुक्तो अयोग्यो यागकर्म्मणि ।निरग्निब्राह्मणाल्लब्धो ह्यर्द्धलाभकरो भवेत् ॥
क्षत्रबन्धोश्चतुर्थांशफलं दद्याद्धुताशनः ।वैश्यात् शूद्राच्च विफलं जायते होमकर्म्मणि ।तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन वह्निमुक्तं समाहरेत् ॥
”तन्त्रान्तरे ।“द्विजातिभवनाद्वापि वह्निमानीय साधकः ।वौषडन्तेन मूलेन मन्त्रितं तं विलोकयेत् ॥
अग्निमावाहयेदस्त्रमन्त्रेण तदनन्तरम् ।हूँ फडन्तेन मूलेन क्रव्यादांशं परित्यजेत् ॥
”ततः ओँ वह्नेर्योगपीठाय नमः चतुर्दिक्षु ओँवामायै नमः एवं ज्येष्ठायै रौद्र्यै अम्बिकायै ।ततो मूलमुच्चार्य्य अमुकदेवताकुण्डाय नमः ।इति कुण्डं संपूज्य तदधो वागीश्वरीं तत्तद्देवता-रूपां ऋतुमतीं ध्यात्वा यथोक्तवह्निमानीयवीक्षणादिभिः संस्कृत्य रमिति तस्मात् वह्नि-मुद्धृत्य मूलमुच्चार्य्य हूं फट् क्रव्यादेभ्यः स्वाहाइत्येनेन क्रव्यादाशं परित्यज्य वह्निमन्त्रेन संरक्ष्यंहूं इत्यवगुण्ठ्य धेनुमुद्रया अमृतीकृत्य बाहुभ्यांसमुद्धृत्यं कुण्डोपरि त्रिः परिभ्राम्य जानुस्पृष्ट-महीतलः शिवबीजबुद्ध्या आत्मनोऽभिमुखंदेव्या योनी एन क्षिपेत् । ततो ह्रीं वह्निमूर्त्तयेनमः इत्यभ्यर्च्च्य रं वह्निचैतन्याय नमः इतिचैतन्यं तत्र संयोज्य ओँ चित् पिङ्गल हन हनदह दह पच पच सर्व्वं ज्ञापय ज्ञापय स्वाहाइति ज्वालयेत् । ततः ।“अग्निं प्रज्वलितं वन्दे जातवेदं हुताशनम् ।सुवर्णवर्णममलं समिद्धं विश्वतोमुखम् ॥
”इत्युपतिष्ठेत् ॥
ततो अग्ने त्वममुकनामासीति नाम कृत्वा ओँवेखानरं जातवेद इहावह लोहिताक्ष सर्व्व-कर्म्माणि साधय स्वाहा । अनेनार्घ्यादिभिःसंपूज्य ओँ अग्नेर्हिरण्यादिसप्तजिह्वाभ्यो नमः ।ओँ सहस्रार्च्चिषे हृदयाय नमः इत्यादि अग्नि-षडङ्गेभ्यो नमः । ओँ अग्नये जातवेदसे इत्या-द्यष्टमूर्त्तिभ्यो नमः । तद्वाह्ये ओँ ब्राह्म्याद्यष्ट-शक्तिभ्यो नमः । तद्बहिः ओँ पद्माद्यष्टनिधिभ्योनमः । तद्वाह्ये ओँ इन्द्रादिलोकपालेभ्यो नमः ।तद्वाह्ये ओँ वज्राद्यस्त्रेभ्यो नमः । ततः प्रादेश-मात्रं कुशपत्रद्वयं घृतमध्ये निक्षिप्य सव्यासव्य-मध्याभागेषु इडां पिङ्गलां सुषुम्नां ध्यात्वा होमंकुर्य्यात् । स्रुवेण दक्षिणभागादाज्यं गृहीत्वाओँ अग्नये स्वाहा इति अग्नेर्दक्षिणनेत्रे जुहु-यात् । तथा वामभागादाज्यं गृहीत्वा ओँसोमाय खाहा इति वामनेत्रे जुहुयात् । ततोमध्यभागादाज्यं गृहीत्वा ओँ अग्निसोमाभ्यांस्वाहा इत्यग्नेर्ललाटनेत्रे जुहुयात् । पुनर्दक्षि-णतः नम इति घृतं गृहीत्वा ओँ अग्नयेस्विष्टिकृते स्वाहा इत्यग्निमुखे । ततो महा-व्याहृतिहोमः । ओँ भूः स्वाहा ओँ भुवः स्वाहाओँ स्वः स्वाहा ओँ वैस्वानर जातवेद इहावहलोहिताक्ष सर्व्वकर्म्माणि साधय स्वाहा इत्यनेनत्रिवारं जुहुयात् । ततः अग्नौ मूलेन पीठ-पूर्व्वकं देवतां संपूज्य तन्मुखे घृतेन मूलमन्त्रेणपञ्चविंशतिवारं जुहुयात् । वह्निदेवतयोरा-त्मना सह ऐक्यं विभाव्य मूलमन्त्रेण एकादशा-हुतीर्ज्जुहुयात् । ततो मूलमन्त्रस्य अङ्गदेव-ताभ्यः स्वाहा शक्तश्चेत् प्रत्येकमेकैकाहुतिंजुहुयात् । ततः सङ्कल्पं विधाय तत्तत्कल्पोक्त-द्रव्येण होमं कुर्य्यात् । ततो मूलमन्त्रेण पूर्णाहुतिंदत्त्वा संहारमुद्रया स्वेष्टदेवता हृदये समांनीयक्षमस्वेति विसृज्य दक्षिणां दत्त्वा अच्छिद्राव-धारणं कुर्य्यात् । इति तन्त्रसारः ॥
बृहद्धोम-प्रयोगस्तु तत्रैव द्रष्टव्यः ॥