| YouTube Channel

हेमहस्तिरथ (hemahastiratha)

 
Monier Williams Cologne
English
हेम—हस्ति-रथ
m.
 ‘g°-elephant-chariot’,
N.
 of one of the 16 Mahādānas (q.v.)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हेमहस्तिरथः,
पुं,
 (हेमनिर्म्मतहस्तिविशिष्टोरथो यत्र । स तु दानार्थं कल्पितः ।) महा-दानविशेषः । तद्विवरणं यथा, --“अथातः संप्रवक्ष्यामि हेमहस्तिरथं शुभम् ।यस्य प्रदानात् भवनं वैष्णवं याति मानवः ॥
पुण्यां तिथिं समासाद्य तुलापुरुषदान-वत् ।विप्रवाचनकं कुर्य्यात् लोकेशावाहन बुधः ॥
ऋत्विङ्मण्डपसम्भारभूषणाच्छादनादिकम् ।अत्राप्युपोषितस्तद्वत् ब्राह्मणैः सह भोजनम् ॥
कुर्य्यात् पुष्परथाकारं काञ्चनं मणिमण्डि-तम् ।वलभीभिर्विचित्राभिश्चतश्चक्रसमन्वितम् ॥
लोकपालाष्टकोपेतं ब्रह्मार्कशिवसंयुतम् ।मध्ये नारायणोपेतं लक्ष्म्या चैव समन्वितम् ॥
कृष्णाजिनतिलद्रोणं कृत्वा संस्थापयेद्रथम् ।तथाष्टादश धान्यानि भाजनामनचन्दनैः ॥
दीपकोपानहच्छत्रदर्पणं पादुकान्वितम् ।ध्वजे तु गरुडं कुर्य्यात् कूवराग्रे विनायकम् ॥
नानाफलसमायुक्तमुपरिष्टाद्वितानकम् ।कौषेयपञ्चवस्त्रञ्च अम्लानकुसुमान्वितम् ॥
चतुर्भिः कलसैः मार्द्धं गोभिरष्टाभिरन्वितम् ।चतुर्भिर्हेममातङ्गैर्मुक्तादामविभूषितम् ॥
स्वरूपतः करिभ्यान्तु युक्तं कृत्वा निवेदयेत् ।कुर्य्यात् पञ्चपलादूर्द्ध्वमभावादपि शक्तितः ॥
ततो मङ्गलशब्देन स्नापितो वेदपुङ्गवैः ।त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य गृहीतकुसुमाञ्जलिः ॥
इममुच्चारयन्मन्त्रं ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् ॥
नमो नमः शङ्करपद्मजार्क-लोकेशविद्याधरवासुदेवैः ।त्वं मन्यसे वेद पुराण यज्ञतेजोमयस्यन्दन पाहि तस्मात् ॥
यत्तत् पदं परमगुह्यतमं मुरारे-रानन्दहेतु गुणरूपविमुक्तमन्तः ।योगैकमानसदृशो मुनयः समाधौपश्यन्ति तत्त्वमसि नाथ रथेऽधिरूढः ॥
यस्मात्त्वमेव भवसागरसंप्लुताना-मानन्दभाण्डभृतमध्वरपानपात्रम् ।तस्मादघौघशमनेन कुरुप्रसादंचामीकरेभरथमाधवसंप्रदानात् ॥
इत्थं प्रणम्य कनकेभरथप्रदानंयः कारयेत् सकलपापविमुक्तदेहः ।विद्याधरामरमुनीन्द्रगणाभिजुष्टंप्राप्नोत्यसौ पदमतीन्द्रियमिन्दुमीलेः ॥
कृतदुरितवितानादुल्लसद्वह्निजाल-व्यतिकरकृतदाहोद्वेगभाजोऽपि बन्धून् ।नयति च पितृपुत्त्रान् बान्धवानप्यशेषान्कृतगजरथदान शाश्वतं सद्म विष्णोः ॥
”इति मत्स्यपुराणे महादानानुकीर्त्तने हेम-हस्तिरथप्रदानिको नाम २९२ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
हेमहस्तिरथ
पु०
 हेमनिर्मितहस्तियुक्तो रथः । तुलापुरु-षादिषोडशमहादानमध्ये दानार्थं० कल्पिते १ स्वर्णमय-हस्तियुक्ते हेममयरथे २ तद्दाने
न०
 । तद्विधिः हेमा० दा०“अथातः संप्रवक्ष्यामि हेमहर्स्तिरथं शुभम् । यस्यप्रदानाद्भवनं वैष्णवं याति मानवः । पुण्यां तिथिसथासाद्य तुलापुरुपदानवत् । विप्रवाचनकं कुर्य्याल्लोकेशावा-हनं बुधः । ऋत्विग्मण्डपसम्भारभूणणाच्छादनादि-लम् । अत्राप्यु पोमितस्तद्वद् ब्राह्मणैः सह भोजनम्” ।इहाप्यादिशब्देन देशकालवृद्धिश्राद्धादिसर्वमनुक्तं मत्-स्यपुराणोक्ततुलापुरुषस्थितं वेदितव्यम् । उपोषित इति, उपवासाशक्तौ नक्तृमपि वेदितव्यम् । “कुर्य्यात् पुष्प-रथाकारं काञ्चनं मणिमण्डितम् । बलभीभिर्विचित्रा-भिश्चतुश्चक्रसमन्वितम् । लोकपालाष्टकोपेतं शिवार्कव्रह्म-सयुतम । मध्ये नारायणोपेतं लक्ष्मीपुष्टिसमन्वितम्” ।पुष्परथः, क्रीडार्थो रथः, स च चतुष्काकारेणोपर्याच्छा-दितो भवति वलभ्यो लोकपालाश्रयाः । लोकपालव्रह्म-शिवार्कलक्षणमुक्तं व्रह्माण्डदाने । मध्यशब्दः पूर्वापराभ्यांसंबध्यते, शिवादीनामपि स्थानापेक्षायास्तेनैव निवृत्तेः ।नारायणादिलक्षणं पञ्चरात्रात् “नारायणश्चतु-र्बाहुः शङ्खं चक्रं तथोत्तरे । दक्षिणे तु महापद्मंनीलञ्जीमूतसन्निभे । वामे श्रीर्वल्लकीहस्ता पुष्टिः पद्म-करा परा” इति । “कृष्णाजिने तिलद्रोणं कृत्वासंस्थापयेद्रथम् । तथाष्टादश धान्यानि भाजनासनच-न्दनैः । दीपिकोपानहच्छत्रपादुकादर्पणान्वितम् । ध्वजेतु गरुडं कुर्य्यात् कूवराग्रे विनायकम् । नानाफल-समायुक्तं उपरिष्टाद्वितानकम् । कौशेयं पञ्चवर्णं चअम्लानकुसुमान्वितम् । चतुर्भिः कलशैः सार्द्धं गोभि-रष्टाभिरन्वितम् । चतुर्भिर्हेममातङ्गैर्मुक्तादामविभू-षितैः । स्वरूपतः करिभ्याञ्च युक्तं कृत्वा निवेदयेत् ।कुर्य्यात् पञ्चपलादूर्द्धमाभारादपि शक्तितः” । ध्वजे तुगरुडं कुर्य्यादित्यांदि, ध्वजो दण्डः । गरुडलक्षण-मुक्तं नारदीये “उपेन्द्रस्याग्रतः पक्षी गुडाकेशःकृताञ्जलिः । सव्यजानुनतो भूमौ मूर्द्ध्ना च फणिम-ण्डितः । पक्षिजङ्घो नरग्रीवस्तुङ्गनासो नराङ्गकः ।द्विबहुः पक्षयुक्तश्च कर्त्तव्यो विनतासुतः” । अथ विना-यकस्य “चतुर्भुजस्त्रिनेत्रश्च कर्त्तव्योऽत्र गजाननः ।नागयज्ञोपवीतश्च शशाङ्ककृतशेखरः । दन्तं दक्षकरे दद्या-द्द्वितीये चाक्षसूत्रकम् । तृतीथे परशुं दद्याच्चतुर्थेमोदकं तथा” । उपर्य्यधोहस्तयोर्दन्तादि, देयमिति, कू-वरो व्याख्यातः । अम्लानकुसुमं, पुष्पविशेषः रूढि-र्यौगिकमपहरतीतिन्यायात् महासहेति प्रसिद्धमेवगृह्यते । भारो व्याख्यातः । ध्वजगतदेवताश्च पञ्चपला-दिपरिमितेन रथवत्कृतसुवर्णेनैव निष्पादनीयाः एवंसम्भारानुपकल्प्य पूर्ववदधिवासनं विधाय परदिवसेपुण्याहवाचनादि सकलं कर्मकाण्डं समाप्य सर्वौषधि-जलैराचार्प्यो यजमानस्य जापनं कुर्य्यात् । “ततो मङ्गलशब्देन स्नापितो वेदपुङ्गबैः । त्रिःप्रदक्षिणमावृत्य गृही-तकुसुमाञ्जलिः । इममुच्चारयेन्मन्त्रं ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् । नमो नमः शङ्करपद्मजाकलोकेशविद्याधरवासुदेवैः ।त्वं सेव्यमे देव! पुराण! यज्ञतेजोमय स्यन्दन! पाहियस्मात् । यत् तत्पदं गुह्यतमं मुरारेरानन्दहेतुर्गुणरूप-मत्तः । यागैकमानसदृशोमुनयः समाघौ पश्यन्ति तत्त्व-मसि नाथ! रथेऽधिरूढ! यस्मात्त्वमेव भवसागर-संश्रितानामानन्दभाण्डभृतमध्वरपानपात्रम् । तस्मादघौ-थशमनेन कुरु प्रसादं चामीकरेभरथसाधनसम्प्रदानात्” ।मन्त्रेणानेन प्रणम्य यथाशक्ति सुवर्णदक्षिणामुपकल्प्यपूर्ववत प्रयोगमुच्चार्य्य तं गजरथं प्रत्यक्षगजाभ्यां संयुतंब्राह्मणेभ्यः प्रतिपादयेत्, आचार्य्यादोनामर्द्धचतुर्भागा-दिव्यवस्था तदनुज्ञया चान्येभ्योऽपि दानं, दीनानाथपूरणंचेति, प्रकृतिवदाचरणीयं ततः पुण्याहवाचने कृतेयजमानो वेदिसमीप गत्वा देवतापूजां विदध्यात् ।आचर्य्यस्तु आहूतदेवान् विसर्जयेच्च” ।