हेमन्त (hemanta)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 हेमन्त mn.  (-न्तः-न्तं) The cold season,  winter,  the two months,  Agra-
hāyana and Pausha,  or about November-December.
 E.
  हन् to
hurt,  झच् Unādi aff.
  ,  हि substituted for the root,  and मुट् augment.

Capeller Eng

English

 हेमन्त॑ m.
  winter. 

Yates

English

 हेमन्त (न्तः-न्तं) 1.
m.
  n.
  The cold
season,  winter (Nov.-Dec.)

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

हेमन्त 	-	 hemanta 	-	 adj.
  	-	  wintry
हेमन्त 	-	 hemanta 	-	 adj.
  	-	  cold
हेमन्त 	-	 hemanta 	-	 m.
  	-	  hemavala
हेमन्त 	-	 hemanta 	-	 m.
  	-	  winter
हेमन्त 	-	 hemanta 	-	 m.
  	-	  cold season
हेमन्त ऋतुवर्णन 	-	 hemanta RtuvarNana 	-	 n.
  	-	  description of the winter season

 
   हेमन्त  hemanta m.
   hemavala

Wilson

English

 हेमन्त
mn.  (-न्तः-न्तं) The cold season,  winter,  the two months, 
Agrahāyaṇa and Pauṣa,  or about November-December.
E.
  हन to hurt,  भच् Uṇādi aff.
  ,  हि substituted for the root, 
and मुट् augment.

Apte

English

हेमन्तः [hēmantḥ] न्तम् [ntam],  न्तम् One of the six seasons,  cold or winter season (comprising the months मार्गशीर्ष and पौष)
 नव- प्रवालोद्गमसस्यरम्यः प्रफुल्ललोध्रः परिपक्वशालिः । विलीनपद्मः प्रपत- त्तुषारो हेमन्तकालः समुपागतः प्रिये ॥ Ṛs.*
  4.1. Comp.
   -नाथः the wood-apple tree.

Apte 1890

English

 हेमंतः 
तं One of the six seasons,  cold or winter season (comprising the months मार्गशीर्ष and पौष)
 नवप्रबालोद्गमसस्यरम्यः प्रफुल्ललोभ्रः परिपक्वशालिः । विलीनपद्मः प्रपतत्तुषारो हेमंतकालः समुपागतः प्रिये Rs. 4. 1. 
Comp. 
नाथः the wood-apple tree. 

Monier Williams Cologne

English

 हेमन्त॑ a m.
  winter,  the cold season (comprising the two months Agra-hāyaṇa and Pauṣa i.e. from middle of November to middle of January),  RV.
   &c.
   &c.
  

 हेमन्त b,  हेमवल. See p.
  1304,  cols. 1 and 2.

Monier Williams 1872

English

 हेमन्त,  अस्,  अम्,  m. n. winter,  the cold season
(comprising the two months Agra-hāyaṇa and Pauṣa, 
i. e. from middle of November to middle of January).
—हेमन्त-नाथ,  अस्,  m. ‘lord of winter, ’ the
wood-apple tree (= कपित्थ).

 हेमन्त हेमन्त। See p. 1173,  col. 1.

Macdonell

English

 हेमन्त hemantá,  m.
  [cp. hima] winter: -śiśiraú,  du. winter and spring.

Benfey

English

 हेमन्त हेमन्त (i. e. *हेमन्त्,  ori-
ginal form of हेमन्,  + अ),  m.
  (and n.
 ), 
The cold season,  winter,  about No-
vember -- December,  Pañc. 94,  2. --
Cf.  χεῖμα.

Hindi

सर्दियों (पु)

Apte Hindi

Hindi

हेमन्तः
पुं*
  - "हि + झ,  मुट् आगमः"
"छः ऋतुओं में से एक,  जाड़े का मौसम (जो मार्गशीर्ष और पौसमास में आता है) "

L R Vaidya

English

 hemaMta {% m.n. %} One of the six seasons (comprising मार्गशीर्ष and पौष),  विलीनपद्यः प्रपत तुषारो हेमंतकालः समुपागतः प्रिये Rt.iv.1.

Lanman

English

 hemantá,  m. winter. [cf. hima: 1172^4.]

Sanskrit Tibetan

Tibetan

kha ba 'bab
हेमन्त

kha ba'i dus
हेमन्त

dgun
१) शिशिर २) हेमन्त

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
हेमन्तः प्रसलो रौद्रोऽथ शैषशिशिरौ समौ ।
-wordlist-
 
हेमन्त (पुं),  प्रसल (पुं),  रौद्र (पुं),  शैष (पुं),  शिशिर (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

ऋतु
ऋतु,  वसन्त,  ग्रीष्म,  प्रावृष्,  शरद्,  हेमन्त,  शिशिर
त्रिंशदहोरात्रः स्यान्मासस्ताभ्यामृतुर्वसन्ताद्याः ।
ग्रीष्मः प्रावृट् शरदा हेमन्तः शिशिर इति ते षट् ॥ ११३ ॥
verse 1.1.1.113
page 0014

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: हेमन्तः
Root: हेमन्त
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ मार्गपौषाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
Meaning(s):
⇒ Cold season consisting of the two months Margaśirṣa and Taiṣa
Shloka(s):
2|1|87|1 ► हेमन्तः प्रसवो लोध्रः शैखस्तु शिशिरोऽस्त्रियाम्। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|87|1 ⇢ हेमन्तः (हेमन्त) (पुं) ⇒ Cold season consisting of the two months Margaśirṣa and Taiṣa ⇒ मार्गपौषाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
➠ 2|1|87|1 ⇢ प्रसवः (प्रसव) (पुं) ⇒ Epithet of Hémanta season ⇒ मार्गपौषाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
➠ 2|1|87|1 ⇢ लोध्रः (लोध्र) (पुं) ⇒ Epithet of Hémanta season ⇒ मार्गपौषाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ तैषः
परा_अपरासंबन्धः ➡ ऋतुः
जातिः ➡ कालः
    

Vedic Reference

English

 Hemanta,  ‘winter, ’ occurs only once in the Rigveda, ^1 but
often in the later texts.^2 Zimmer^3 is inclined to trace
differences of climate in the Rigveda: he thinks that certain
hymns, ^4 which ignore winter and insist on the rains,  indicate a
different place and time of origin from those which refer to the
snowy mountains.^5 It is,  however,  quite impossible to separate
parts of the Rigveda on this basis. It is probable that that
text owes its composition in the main to residents in the later
Madhyadeśa
 hence the references to cold and snow are rather
a sign of local than of temporal differences. It is otherwise
with the later expansion of the three into four seasons, 
which represents clearly the earlier advance of the Indians
(see Ṛtu).
The Śatapatha Brāhmaṇa^6 describes winter as the time
when the plants wither,  the leaves fall from the trees,  the birds
fly low and retire more and more.
1) x. 161,  4.
2) Av. vi. 55,  2
 viii. 2,  22
 xii.
1,  36
 Taittirīya Saṃhitā,  v. 7,  2, 
4
 Vājasaneyi Saṃhitā,  xiii. 58
Pañcaviṃśa Brāhmaṇa,  xxi. 15,  2
Taittirīya Brāhmaṇa,  i. 4,  10,  10
Śatapatha Brāhmaṇa,  x. 4,  5,  2
etc.
3) Altindisches Leben,  40.
4) Rv. vii. 103
 x. 90.
5) Rv. x. 68,  10
 121,  4 (both these
are not early hymns).
6) i. 5,  4,  5.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 हेमन्तः,  पुं,
   क्ली,
   (हन्ति लोकान् शैत्येनेति । हन् +“हन्ते र्मुठि च ।” उणा ०३ । १२९ । इतिझच् हन्तेर्हि चेति हिरादेशः मुडागमोगुणश्च ।) ऋतुविशेषः । स तु अग्रहायणपौष-मासात्मकः । यथा । षडमी ऋतवः पुंसिमार्गादीनां युगैः क्रमादिति वक्ष्यमाणेनान्वयः ।ते के इत्याह हेमन्त इत्यादि मार्गपौषाभ्यांऋतुर्हेमन्तः । हन्ति सन्तापमिति । हिमो-ऽन्तोऽस्येति वा मनीषादित्वात् हेमन्तः । अर्द्ध-र्च्चादिरयमिति केचित् । तेन अस्त्रियामित्य-स्यानेनापि सम्बन्धः । हेमन्शब्दोऽप्यस्तीतिमाधवी । इति भरतः ॥
 तत्पर्य्यायः । हैमनः २ ।इति शब्दरत्नावली ॥
 उष्मासहः ३ शरदन्तः ४हिमागमः ५ । तत्कालोद्भवजलगुणाः ।“हैमन्तिकं जलं स्निग्धं वृष्यं बल्यं हितं गुरु ।”इति राजनिर्घण्टः ॥
 * ॥
तत्र लोकप्रतपनार्थमग्निप्रदानफलं यथा,  --“हेमन्ते शिशिरे चैव पुण्याग्निं यः प्रयच्छति ।सर्व्वलोकप्रतापार्थं स पुण्यां गतिमाप्नुयात् ॥
”इति वह्निपुराणे कन्यादाननामाध्यायः ॥
तत्र भगवत्समीपे अग्निप्रज्वालनविधिः सेवा-शब्दे द्रष्टव्यः ॥
 * ॥
 तत्र वर्णनीयानि ।“हेमन्ते दिनलघुता शीतयवस्तम्बमरुवक-हिमानि ।”इति कविकल्पलता ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 हेमन्त पुंन०  । हि--झ मुट् च । अग्रहायणपौषमासात्मकेऋतौ कालभेदे अमरः ।

Capeller

German

 हेमन्त॑ m.
  Winter.

Grassman

German

 hemantá,  m.,  Winter [vgl. himá,  hímā,  und in Bezug auf den Anfang vasantá].
-ā́n {987, 4} śatám 〰 śatám u vasantā́n.

Stchoupak

French

 हेमन्त-
 m.
  hiver,  saison froide.
°मेघ- m.
  nuage d'hiver.
°समय- m.
  temps d'hiver.
हेमन्तान्त- m.
  fin de l'hiver.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.