| YouTube Channel

हेतुः (hetuH)

 
Apte
English
हेतुः [hētuḥ], [हि-तुन्
Uṇ.*
 1.73]
Cause, reason, object, motive
इति हेतुस्तदुद्भवे K.
P.*
 1
Māl.
 1.23
R.*
 1.1
नीचैराख्यं गिरिमधिवसेस्तत्र विश्रामहेतोः
Me.*
 25
Ś.*
 3.12.
Source, origin
स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः
R.*
 1.24 'authors of their being'.
A means or instrument.
The logical reason, the reason for an inference, middle term (forming the second member of the fivemembered syllogism).
Logic, science of reasoning.
Any logical proof or argument.
A rhetorical reason (regarded by some writers as a figure of speech)
it is thus defined: हेताहतुमता सार्धमभेदो हेतुरुच्यते.
(In
gram.
 ) The agent of the causal verb
P.
 I.4.55.
(with Buddhists) Primary cause.
(with Pāśupatas) The external world and senses (that cause the bondage of the soul).
Mode, manner.
Condition.
Price, cost
दीन्नाराणां दशशती पञ्चाशदधिकाभवत् । धान्यखारीक्रये हेतुर्देशे दुर्भिक्षविक्षते Rāj. T.5.71. (N. B. The forms हेतुना, हेतोः, rarely हेतौ, are used adverbially in the sense of 'by reason of', 'on account of', 'because of', with
gen.
 or in
comp.
तमसा बहुरूपेण वेष्टिताः कर्महेतुना
Ms.*
 1.49
शास्त्रविज्ञानहेतुना
अल्पस्य हेतोर्बहु हातुमिच्छन्
R.*
 2.47
विस्मृतं कस्य हेतोः
Mu.*
 1.1.
&c.
 ).
Comp.
 -अपदेशः adducing the hetu (in the form of the five-membered syllogism). -अवधारणम् (in dram. ) reasoning. -आक्षेप (in
Rhet.
 ) an objection accompanied with reasons
न स्तूयसे नरेन्द्र त्वं ददासीति कदाचन । स्वमेव मत्वा गृह्णन्ति यतस्त्वद्धन- मर्थिनः ॥ इत्येवमादिराक्षेपो हेत्वाक्षेप इति स्मृतः । Kāv.2.167-168.-आभासः 'the semblance of a reason', a fallacious middle term, fallacy
(it is of five kinds: सव्यभिचार or अनैकान्तिक, विरुद्ध, असिद्ध, सत्प्रतिपक्ष and बाधित). -उत्प्रेक्षा, -उपमा a simile accompanied with reasons. -उपक्षेपः, -उपन्यासः adducing a reason, statement of an argument. -कर्तृ
m.
 the causal subject
याजयेदिति हेतुकर्तु रेवैतत् प्रत्यक्षं वचनम्, लक्षणया यजेः कर्तुः ŚB. on MS.* 1.8.39. -दुष्टa. unreasonable. -दृष्टिः scepticism. -बलिक
a.
 strong in argument. -युक्त
a.
 well-founded. -रूपकम् a metaphor accompanied with reasons.
वादः disputation, controversy.
fraud (कपट)
न हेतुवादाल्लोभाद्वा धर्मं जह्यां कथंचन
Mb.
 * 5.91.24.
assigning a cause (sceptically)
न यक्ष्यन्ति न होष्यन्ति हेतुवादविमोहिताः
Mb.
 * 3.19.26.
वादिन् a disputant.
a sceptic. -विशेषोक्तिः a mention of difference accompanied with reasons
एकचक्रो रथो यन्ता विकलो विषमा हयाः । आक्रामत्येव तेजस्वी तथाप्यर्को नभस्तलम् ॥ सैषा हेतुविशेषोक्तिस्तेजस्वीति विशेषणात् ॥ Kāv.2.328-329. -शास्त्रम् a logically-treated work, any beretical work questioning the authority of Smṛitis or revelation
यो$वमन्येत ते मूले हेतुशास्त्राश्रयाद् द्विजः
Ms.*
 2.11. -हेतुमत्
m.
du.
 cause and effect. ˚भावः the relation existing between cause and effect.
Apte 1890
English
हेतुः [हि-तुन् Uṇ. 1. 73] 1 Cause, reason, object, motive
इति हेतुस्तदुद्भवे K. P. 1
Māl. 1. 23, R. 1. 10
Me. 25
Ś. 3. 12.
2 Source, origin
स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः R. 1. 24 ‘authors of their being’.
3 A means or instrument.
4 The logical reason, the reason for an inference, middle term (forming the second member of the five-membered syllogism).
5 Logic, science of reasoning.
6 Any logical proof or argument.
7 A rhetorical reason (regarded by some writers as a figure of speech)
it is thus defined:
हेतोर्हेतु मता सार्धमभेदो हेतुरुच्यते. (N. B. The forms हेतुना, हेतोः, rarely हेतौ, are used adverbially in the sense of ‘by reason of’, ‘on account of’, ‘because of’, with gen. or in comp. शास्त्रविज्ञानहेतुना
अल्पस्य हेतोर्बहु हातुमिच्छन् R. 2. 47
विस्मृतं कस्य हेतोः Mu. 1. 1. &c.).
Comp.
अपदेशः adducing the hetu (in the form of the five-membered syllogism).
आभासः ‘the semblance of a reason.’ a fallacious middle term, fallacy
(it is of five kinds:
सव्यभिचार or अनैकांतिक, विरुद्ध, असिद्ध, सत्प्रतिपक्ष and बाधित).
उपक्षेपः
उपन्यासः adducing a reason, statement of an argument.
वादः disputation, controversy.
शास्त्रं a logically-treated work, any heretical work questioning the authority of Smṛtis or revelation
Ms. 2. 11.
हेतुमत् m. du. cause and effect. °भावः the relation existing between cause and effect.
Hindi
Hindi
उद्देश्य (यहाँ: कारण)
Apte Hindi
Hindi
हेतुः
पुं*
 - हि + तुन्
"निमित्त, कारण, उद्देश्य, प्रयोजन"
हेतुः
पुं*
 - -
"स्रोत, मूल "
हेतुः
पुं*
 - -
"साधन, उपकरण"
हेतुः
पुं*
 - -
"तर्कयुक्त कारण, अनुमान का कारण, तर्क (पांच अंगों से युक्त अनुमानप्रक्रिया में द्वितीय अंग)"
हेतुः
पुं*
 - -
"तर्क, तर्कशास्त्र"
हेतुः
पुं*
 - -
"कोई भी तर्कयुक्त प्रमाण, या युक्ति"
हेतुः
पुं*
 - -
साहित्यिक कारण (कुछ विद्वान इसी को एक अलंकार भी मानते हैं)
हेतुः
पुं*
 - हि+तुन्
प्रेरणार्थक क्रिया का अभिकर्ता
हेतुः
पुं*
 - हि+तुन्
प्राथमिक कारण
हेतुः
पुं*
 - हि+तुन्
बाह्य संसार और उसके विषय
हेतुः
पुं*
 - हि+तुन्
"मूल्य, कीमत"
हेतुः
पुं*
 - हि+तुन्
कारण
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कारणम्, हेतुः, निमित्तम्
noun
यत् प्रमाणीक्रियते।
"न्यायनिपुणः कारणम् अन्विष्यति।"
Synonyms:
 हेतुः
noun
एकः अर्थालङ्कारः।
" हेतवे कारणम् एव कार्यरूपेण दर्श्यते।"
Synonyms:
 कारणम्, हेतुः, निमित्तम्, मूलम्
noun
येन विना कार्यं न प्रवर्तते फलस्वरूपम् आप्नोति वा।
"धूमस्य कारणम् अग्निः अस्ति।"
Synonyms:
 उद्देश्यः, प्रयोजनम्, हेतुः
noun
यत् उद्दिश्य कार्यस्य प्रवृत्तिर् भवति।
"विना उद्देश्यं कार्यं न प्रवर्तते।"
Tamil
Tamil
ஹேது: : காரணம்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हेतुः,
पुं,
 (हिनोति व्याप्नोति कार्य्यमिति । हि +“कमिमनिजनिगाभायाहिभ्यश्च ।” उणा ०१ ।७३ । इति तुः ।) कारणम् । इत्यमरः । १ । ४ । २९ ॥
यथा, मनुः । ८ । ३ ।“प्रत्यहं देशदृष्टैश्च शास्त्रदृष्टैश्च हेतुभिः ।अष्टादशसु मार्गेषु निबद्धानि पृथक् पृथक् ॥
”)न्यायमते व्यापकज्ञापकः । व्याप्य इति यावत् ।तमेव लिङ्गमामनन्ति । तस्य लहणं यथा ।हेतुत्वञ्च अनुमितिकारणीभूतलिङ्गपरामर्श-प्रयोजकशाब्दाज्ञानकारणसाध्याविषयकशाब्द-धीजनकहेतुविभक्तिमच्छब्दत्वम् । हेतुत्वप्रति-पादकविभक्तिमन्न्यायावयवत्वं वा । उदाहरण-प्रयोजकाकाङ्क्षाजनकशाब्दज्ञानजनकन्यायाव-यवत्वं वा । साध्याविषयकज्ञानजनकहेतुपञ्चम्य-न्तानुमितिपरशब्दत्वं वा । प्रतिज्ञावाक्यधीजन्य-कारणाकाङ्क्षानिवर्त्तकज्ञानजनकहेतुविभक्तिम-द्वाक्यत्वं वा । पञ्चम्यन्तलाक्षणिकपदवदनुमिति-परवाक्यत्वं वा । इति गङ्गेशोपाध्यायकृतावयत-चिन्तामणिः ॥
(तथास्य लक्षणम् । “अथ हेतुः ।हेतुर्नामोपलब्धिकारणम् तत्प्रत्यक्षमनुमान-मैतिह्यमौपम्यमेभिर्हेतुभिर्यदुपलभ्यते तत्तत्त्वम् ।”इति चरके विमानस्थाने अष्टमेऽध्याये ॥
तथास्य पर्य्यायः । “इह खलु हेतुर्निमित्तमाय-तनं कर्त्ता कारणं प्रत्ययः समुत्थानं निदान-मित्यनर्थान्तरम् ।” इति च चरके निदानस्थानेप्रथमेऽध्याये ॥
तैजसधातुविशेषः । तत्पर्य्यायोयथा, --“यसदं रङ्गसदृशं रीति हेतुश्च तन्मतम् ।”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)