हेतु (hetu)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 हेतु m.
  (-तुः)
	 1. Cause,  object,  motive.
	 2. The reason or argument for
an inference or deduction. 
	 3. Reasoning,  logic.
	 4. Means,  instru-
ment.
	 5. Source,  origin. 
	 6. A figure of speech. The instantive, 
ablative and locative singulars of this word,  viz:--“हेतुना, ” “हेतो”
and “हेतौ, ” are used as indeclinables in the sense of “on account
of, ” “because of, ” “by reason of. ”
 E.
  हि to go,  Unādi aff.
   तुन् ।

Capeller Eng

English

 हेतु॑ m.
  impulse,  motive,  cause,  reason (gen.  ,  dat.
  ,  loc.
 ,  or
—°),  argument,  proof
 means (instr.   —° by means of)
 condition
 mode, 
manner,  way
 also concr.  mover,  impeller,  esp.
    the agent of the
causative (g. )
 adj.  —° caused by. Abl. gen.
  ,  instr.
  ,  dat.
  ,  & loc.
  by
reason,  on account,  or for the sake of (gen.   or —°). Abstr.  °ता† f.
 , 
°त्व† n.
 

Yates

English

 हेतु (तुः) 2.
m.
  Cause,  origin
 motive.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	 purpose
समाप्तप्रायम् 	-	 samAptaprAyam 	-	 sent.
  	-	 Yes, finishedforallpracticalpurposes.
प्रमादतः संवृत्तम्,  न तु बुद्ध्या 	-	 pramAdataHsaMvRttam, natubuddhyA 	-	 sent.
  	-	 Ididnotdoitpurposely.Itwasjustaccidental.
अभिनय 	-	  abhinaya 	-	 m.
  	-	  acting  [ indication of a passion or purpose by look & gesture ]
काम्या 	-	  kAmyA 	-	 f.
  	-	 purpose
बुद्धि 	-	  buddhi 	-	 f.
  	-	 purpose
विधित्सा 	-	  vidhitsA 	-	 f.
  	-	 purpose
विवक्षिता 	-	  vivakSitA 	-	 f.
  	-	 purpose
शेमुषी 	-	  zemuSI 	-	 f.
  	-	 purpose
अर्थ 	-	  artha 	-	 m.
  	-	 purpose
अभिप्राय 	-	  abhiprAya 	-	 m.
  	-	 purpose
निश्चय 	-	  nizcaya 	-	 m.
  	-	 purpose
अध्याशय 	-	  adhyAzaya 	-	 m.
  	-	 purpose
अभिसन्धि 	-	  abhisandhi 	-	 m.
  	-	 purpose
आभास 	-	  AbhAsa 	-	 m.
  	-	 purpose
वितर्क 	-	  vitarka 	-	 m.
  	-	 purpose
समुदाचार 	-	  samudAcAra 	-	 m.
  	-	 purpose
क्रतु 	-	  kratu 	-	 m.
  	-	 purpose
मान 	-	  mAna 	-	 m.
  	-	 purpose
सङ्कल्प 	-	  saGkalpa 	-	 m.
  	-	 purpose

हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	 purpose
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	 reason
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  manner
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  middle term  [ Logic ]
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  primary cause
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  cost
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  means
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  agent of the causal verb
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  reason for
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  impulse
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  motivation
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  mode
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  cause
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  reason for an inference
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  logic
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  argument
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  motive
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  cause of
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  that which causes the bondage of the soul i.e. the external world and the senses
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  logical reason or deduction or argument
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  probans  [ Logic ]
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  price
हेतु 	-	 hetu 	-	 m.
  	-	  condition

 
   हेतु  hetu m.
   probans  [ Logic ]    

Wilson

English

 हेतु
m.
  (-तुः)
1 Cause,  origin,  motive.
2 The reason or argument for an inference or deduction. 
E.
  हि to go,  Uṇādi aff.
   तुन्.

Apte

English

हेतुः [hētuḥ],  [हि-तुन् Uṇ.*
  1.73]

Cause,  reason,  object,  motive
 इति हेतुस्तदुद्भवे K. P.*
   1
 Māl.
 1.23
 R.*
  1.1
 नीचैराख्यं गिरिमधिवसेस्तत्र विश्रामहेतोः Me.*
  25
 Ś.*
  3.12.

Source,  origin
 स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः R.*
  1.24 'authors of their being'.

A means or instrument.

The logical reason,  the reason for an inference,  middle term (forming the second member of the fivemembered syllogism).

Logic,  science of reasoning.

Any logical proof or argument.

A rhetorical reason (regarded by some writers as a figure of speech)
 it is thus defined: हेताहतुमता सार्धमभेदो हेतुरुच्यते.

(In gram.
  ) The agent of the causal verb
 P.
 I.4.55.

(with Buddhists) Primary cause.

(with Pāśupatas) The external world and senses (that cause the bondage of the soul).

Mode,  manner.

Condition. 

Price,  cost
 दीन्नाराणां दशशती पञ्चाशदधिकाभवत् । धान्यखारीक्रये हेतुर्देशे दुर्भिक्षविक्षते Rāj. T.5.71. (N.  B. The forms हेतुना,  हेतोः,  rarely हेतौ,  are used adverbially in the sense of 'by reason of',  'on account of',  'because of',  with gen.
   or in comp.
 
 तमसा बहुरूपेण वेष्टिताः कर्महेतुना Ms.*
  1.49
 शास्त्रविज्ञानहेतुना
 अल्पस्य हेतोर्बहु हातुमिच्छन् R.*
  2.47
 विस्मृतं कस्य हेतोः Mu.*
  1.1. &c.
 ). Comp.
   -अपदेशः adducing the hetu (in the form of the five-membered syllogism). -अवधारणम् (in dram. ) reasoning. -आक्षेप (in Rhet.
 ) an objection accompanied with reasons
 न स्तूयसे नरेन्द्र त्वं ददासीति कदाचन । स्वमेव मत्वा गृह्णन्ति यतस्त्वद्धन- मर्थिनः ॥ इत्येवमादिराक्षेपो हेत्वाक्षेप इति स्मृतः । Kāv.2.167-168.-आभासः 'the semblance of a reason',  a fallacious middle term,  fallacy
 (it is of five kinds: सव्यभिचार or अनैकान्तिक,  विरुद्ध,  असिद्ध,  सत्प्रतिपक्ष and बाधित). -उत्प्रेक्षा,  -उपमा a simile accompanied with reasons. -उपक्षेपः,  -उपन्यासः adducing a reason,  statement of an argument. -कर्तृ m.
  the causal subject
 याजयेदिति हेतुकर्तु रेवैतत् प्रत्यक्षं वचनम्,  लक्षणया यजेः कर्तुः ŚB. on MS.*  1.8.39. -दुष्टa.  unreasonable. -दृष्टिः scepticism.  -बलिक a.
  strong in argument. -युक्त a.
  well-founded. -रूपकम् a metaphor accompanied with reasons.

वादः disputation,  controversy.

fraud (कपट)
 न हेतुवादाल्लोभाद्वा धर्मं जह्यां कथंचन Mb.
 *  5.91.24.

assigning a cause (sceptically)
 न यक्ष्यन्ति न होष्यन्ति हेतुवादविमोहिताः Mb.
 *  3.19.26.

वादिन् a disputant.

a sceptic. -विशेषोक्तिः a mention of difference accompanied with reasons
 एकचक्रो रथो यन्ता विकलो विषमा हयाः । आक्रामत्येव तेजस्वी तथाप्यर्को नभस्तलम् ॥ सैषा हेतुविशेषोक्तिस्तेजस्वीति विशेषणात् ॥ Kāv.2.328-329. -शास्त्रम् a logically-treated work,  any beretical work questioning the authority of Smṛitis or revelation
 यो$वमन्येत ते मूले हेतुशास्त्राश्रयाद् द्विजः Ms.*
  2.11. -हेतुमत् m.
  du.
  cause and effect. ˚भावः the relation existing between cause and effect.

Apte 1890

English

 हेतुः [हि-तुन् Uṇ. 1. 73] 1 Cause,  reason,  object,  motive
 इति हेतुस्तदुद्भवे K. P. 1
 Māl. 1. 23,  R. 1. 10
 Me. 25
 Ś. 3. 12. 
2 Source,  origin
 स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः R. 1. 24 ‘authors of their being’. 
3 A means or instrument. 
4 The logical reason,  the reason for an inference,  middle term (forming the second member of the five-membered syllogism). 
5 Logic,  science of reasoning. 
6 Any logical proof or argument. 
7 A rhetorical reason (regarded by some writers as a figure of speech)
 it is thus defined: 
हेतोर्हेतु मता सार्धमभेदो हेतुरुच्यते. (N. B. The forms हेतुना,  हेतोः,  rarely हेतौ,  are used adverbially in the sense of ‘by reason of’,  ‘on account of’,  ‘because of’,  with gen. or in comp. शास्त्रविज्ञानहेतुना
 अल्पस्य हेतोर्बहु हातुमिच्छन् R. 2. 47
 विस्मृतं कस्य हेतोः Mu. 1. 1. &c.). 
Comp. 
अपदेशः adducing the hetu (in the form of the five-membered syllogism). 
आभासः ‘the semblance of a reason.’ a fallacious middle term,  fallacy
 (it is of five kinds: 
सव्यभिचार or अनैकांतिक,  विरुद्ध,  असिद्ध,  सत्प्रतिपक्ष and बाधित). 
उपक्षेपः 
उपन्यासः adducing a reason,  statement of an argument. 
वादः disputation,  controversy. 
शास्त्रं a logically-treated work,  any heretical work questioning the authority of Smṛtis or revelation
 Ms. 2. 11. 
हेतुमत् m. du. cause and effect. °भावः the relation existing between cause and effect. 

Monier Williams Cologne

English

 हेतु॑ a &c.
   See p.
  1303,  col. 3.

 हेतु॑ b m.
  ‘impulse’,  motive,  cause,  cause of,  reason for (loc.  ,  rarely dat.
  or gen.
  
हेतुना,  हेतोः,  हेतवे,  हेतौ,  ‘for a cause or reason’,  ‘by reason of’,  ‘on account of’ [with gen.
   or comp. ,  e.g. मम हेतोः or मद्-धेतोः,  ‘on account of me’]
कं हेतुम् or को हेतुः,  ‘wherefore?’ ‘why?’,  Pāṇ.
  ii,  2,  23
Pat.
 
यतो हेतोः,  ‘because’
अनेन हेतुना or इति हेतोः,  ‘for this reason’
मृत्यु-हेतवे,  ‘in order to kill’
हेतुर् अलौकिकः,  ‘a supernatural cause’
ifc.  हेतु also =
  ‘having as a cause or motive’,  ‘caused or effected or actuated or attracted or impelled by’ e.g. कर्म-हेतु,  ‘caused by the acts [of a former existence]’,  Mn.
   i,  49
मांस-हेतु,  ‘attracted by [the smell of] flesh’,  MBh.
   x,  496
कर्म-फल-हेतु,  ‘impelled by [the expectation of] the consequences of any act’,  BhP.
   ii,  47
 49),  RV.
   &c.
   &c.
  

 a logical reason or deduction or argument,  the reason for an inference (esp.   applied to the second member or Avayava of the five-membered syllogism See न्याय),  Nyāyad.
 
 IW.
   61

 logic (in general See हेतुविद्या)

 (in gram.
  ) the agent of the causal verb,  Pāṇ.
  i,  4,  55 &c.
  

 (with Buddhists) primary cause (as opp.  to प्रत्यय,  q.v.),  Sarvad.
 

 (with Paśu-patis) that which causes the bondage of the soul i.e. the external world and the senses,  ib.

 a means (हेतुभिः ifc.  ‘by means of’),  MBh.
  

 mode,  manner (हेतुभिः ifc.  ‘according to’),  ib.
 Suśr.
 
 Yājñ.
 

 price,  cost,  Rājat.
  v,  71

 condition,  MBh.
  

 (in rhet.) =
  काव्य-लिङ्ग (q.v.),  Bhar.
 
 Kpr.
  
 Sāh.

Monier Williams 1872

English

 हेतु,  उस्,  m. (according to Uṇādi-s. I. 73. fr. rt.
1. हि),  impulse,  motive
 cause,  reason,  object,  pur-
pose (e. g. अनेन हेतुना,  for this reason
 मृत्यु-
हेतवे,  in order to kill
 हेतुर् अलौकिकः,  a super-
natural cause)
 a logical reason,  the reason for an
inference (constituting the second Avayava or mem-
ber of the five-membered Nyāya syllogism,  e. g.
1. ‘this hill is fiery, ’ 2. ‘because it smokes
’ see न्य्-
आय,  p. 519
 2. प्रति-ज्ञा,  p. 613)
 any logical deduc-
tion or argument,  proof
 reasoning,  logic (in general)
excuse,  sophistry
 means,  instrument
 law,  condition
source,  origin
 a particular figure of speech,  (in the
drama) a brief speech giving a reason
 (हेतुना or
हेतौ or हेतोस्),  ind. by reason of,  because of,  on
account of,  for the sake of,  (generally after a gen. or
at the end of a comp.,  e. g. मम हेतोः or मद्-
धेतोः,  on account of me.)
—हेतु-ता,  f. or हेतु-
त्व,  अम्,  n. the state of being a हेतु or cause, 
causation,  cause,  causativeness,  the abstract existence
of cause or motive.
—हेतु-मत्,  आन्,  अती,  अत्,  having
a reason or cause,  proceeding from a cause (as any
effect)
 having the Hetu (or second Avayava of a
syllogism)
 accompanied by arguments
 controverted
by arguments.
—हेतु-वाद,  अस्,  m. a statement of
reasons or argument,  assigning a cause,  disputation.
—हेतु-शास्त्र,  अम्,  n. a rationalistic book,  (Manu
II. 11)
 any heretical or sceptical work calling in
question the authority of Śruti.
—हेतु-शास्त्राश्रय
(°र-आश्°),  अस्,  m. reliance on rationalistic treatises.
—हेतु-श्लिष्ट,  (in rhetoric) combination of cause, 
a method of comparing two objects by using epithets
common to both so as to describe similar results in
each produced by similar causes.
—हेतु-हेतुमद्-
भाव,  अस्,  m. the relation subsisting between cause
and effect.
—हेतूपन्यास (°तु-उप्°),  अस्,  m. the
assignment of reasons or motives,  statement of an
argument.
—हेत्व्-अपदेश,  the adducing or men-
tioning of the reason (or second member of the
syllogism in logic).
—हेत्व्-आभास,  अस्,  m. (in logic)
a mere appearance of a reason,  fallacious semblance
of an argument,  fallacious middle term,  fallacy (said
to be of five kinds,  viz. व्य्-अभिचार or स-व्य-
भिचार,  वि-रुद्ध,  अ-सिद्ध,  सत्-प्रतिपक्ष, 
बाध or बाधित)
 the bringing forward or stating
of a Hetu (or second member of a syllogism),  the
assignment of a reason which can be shown to be
incorrect.

 हेतु। See p. 1171,  col. 1.

Macdonell

English

 हेतु he-tú,  m.
  [impulse: √ hi] cause,  motive,  🞄of (lc.,  —°,  rarely d.,  g.
 very rare in V.)
 C.: 🞄reason,  argument,  proof (in logic = second 🞄part of the five-membered syllogism)
 means
 🞄price (rare)
 condition,  sine quā non (of subsistence)
 🞄manner (rare)
 agent of the causative 🞄verb (gr.)
 primary cause (opp. pratyaya,  🞄secondary cause: B.)
 cause of the bondage 🞄of the soul,  world of sense,  nature (among 🞄the Pāśupatas)
 short speech setting forth the 🞄requisite conditions for the attainment of an 🞄end (dr.): in.  hetunā,  ab. g. hetoḥ,  rarely 🞄also d. or lc.,  for a cause or reason,  by reason 🞄of,  on account of (g.,  —°)
 yato hetoḥ,  because
 🞄iti hetoḥ,  for this reason
 —° a.
  having — as 🞄a cause,  caused,  impelled,  or attracted by: 🞄-ka,  (—°) a.
  (ī) causing,  producing
 caused 🞄or produced by
 -tā,  f.
  causation
 -tva,  n.
  🞄id.
 state of being the reason or the primary 🞄[Page380-3] 🞄cause
 agency of the causal verb
 -mat,  a.
  🞄having a cause,  caused
 provided with reasons 🞄or proofs,  well-founded
 open to argument: 🞄-mātra-tā,  f.
  condition of being a mere 🞄means
 -mātra-maya,  a.
  serving only as a 🞄means
 -rūpaka,  n.
  reasoned metaphor
 🞄-vidyā,  f.
  dialectics,  logic
 -śāstra,  n.
  id..

Benfey

English

 हेतु हेतु,  perhaps हि + तु (properly, 
Impulse,  Chr. 18,  2), 
 1. Motive
 abl., 
on account of,  Rām.  3,  49,  39
 in order
to,  Hit. i. d. 173,  M.M.
 dat. मृत्यु
-हेतवे,  In order to kill,  Bhāg. P. 7,  1, 
41.
 2. Origin. 
 3. Cause,  Hit. i. d. 42, 
M.M.
 reason,  Pañc. i. d. 417
 proof, 
Lass. 2. ed. 65,  2.
 4. Means,  Hit.
114,  7
 Rājat. 5,  310
 prize,  5,  71.
 5.
Condition,  Draup. 9,  10
 law,  Hit. ii.
d. 10.
 6. The reason or middle term
in an inference,  Bhāṣāp. 68.
 7. हेतौ, 
loc. By reason of. 
 8. Logic,  Daśak. in
Chr. 180,  8.
 -- Comp.
 
निस्-,  adj.
  having no
cause,  MBh. 12,  3277.

Hindi

इरादा

Apte Hindi

Hindi

हेतुः
पुं*
  - हि + तुन्
"निमित्त,  कारण,  उद्देश्य,  प्रयोजन"

हेतुः
पुं*
  - -
"स्रोत,  मूल "

हेतुः
पुं*
  - -
"साधन,  उपकरण"

हेतुः
पुं*
  - -
"तर्कयुक्त कारण,  अनुमान का कारण, तर्क (पांच अंगों से युक्त अनुमानप्रक्रिया में द्वितीय अंग)"

हेतुः
पुं*
  - -
"तर्क,  तर्कशास्त्र"

हेतुः
पुं*
  - -
"कोई भी तर्कयुक्त प्रमाण,  या युक्ति"

हेतुः
पुं*
  - -
साहित्यिक कारण (कुछ विद्वान इसी को एक अलंकार भी मानते हैं)

हेतुः
पुं*
  - हि+तुन्
प्रेरणार्थक क्रिया का अभिकर्ता

हेतुः
पुं*
  - हि+तुन्
प्राथमिक कारण

हेतुः
पुं*
  - हि+तुन्
बाह्य संसार और उसके विषय

हेतुः
पुं*
  - हि+तुन्
"मूल्य, कीमत"

हेतुः
पुं*
  - हि+तुन्
कारण

L R Vaidya

English

 hetu {% m. %} 1. Cause,  reason,  object,  motive,  impulse,  R.i.10,  63,  Megh.i.25,  43
the middle term,  (the reason for an inference),  (forming the second member of the five-membered syllogism)
reasoning,  logic,  e.g. प्रणम्य हेतुमीश्वरम्
means,  instrument
source,  origin,  स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः R.i.24
a figure of speech (according to some writers only) thus defined- हेतुमता सह हेतोरभिधानमभेदतो हेतुः).(The inst.,  abl. and loc. singulars of this word,  viz.,  हेतुना,  हेतोः and हेतौ are used as indeclinables in the sense of ‘on account of, ’ ‘because of, ’ ‘by reason of, ’ e.g. अल्पस्य हेतोर्बहातुमिच्छन् R.ii.47.)

Bopp

Latin

 हेतु m. (fortasse a r. हि suff. unâd. तु)
1) causa,  ratio. SU.
1. 23. N. 25. 10.
2) conditio,  pactum. DR. 9. 10.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

प्रमाण
क्ली
प्रमाण,  शास्त्र,  स्थिति,  हेतु
शास्त्रे प्रमाणमिच्छन्ति स्थितौ हेतौ च कोविदाः ॥ ४८ ॥
verse 2.1.1.48
page 0011

हेतु
पु
हेतु,  निमित्त,  हृदय
निमित्त-हृदयौ हेतू हीरौ वज्र-महेश्वरौ ॥ १८ ॥
verse 3.1.1.18
page 0014

निमित्त
क्ली
निमित्त,  हेतु,  लक्षण
अवटाख्यः कूपगर्तौ निमित्ते हेतुलक्षणे ॥ ३१ ॥
verse 3.1.1.31
page 0015

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 hetu, 
(1) (substantially = Skt. id.) cause
 on relation to pratyaya (1) see this
 normally m. as in Skt. and Pali (Childers),  but mss. make it f. in Mv 〔i.43.10〕 (vs),  intending sarvābhi (°hi) hetūbhi upasthitāhi,  where Senart em. sarvehi … upasthitehi,  in accord with repetition 〔i.242.20〕 (where read upasthitehi instead of Senartʼs violent em.)
 six hetu,  Mvy 〔2259—65〕 and AbhidhK. LaV-P. 〔ii.245〕 (in different order),  kāraṇa-h° (raison dʼêtre,  LaV-P.),  sahabhū- (cause mutuelle),  vipāka- (cause de rétribution),  saṃprayukta- (cause associée),  sarvatraga- (cause universelle),  sabhāga- (cause pareille)
 LaV-P.ʼs note here,  and the foll. pages of his transl.,  explain the terms at length
(2) hetu [Page621-b] as adv. (= Pali id.
 only noted ifc. in BHS but in Pali used alone with prec. gen.
 acc. to Senart 〔i note 536〕,  an ‘atténuation’ of Skt. hetoḥ),  for the sake of,  because of,  in order to: bodhihetur (for the sake of enlightenment,  Tib. byaṅ chub don du
 is -r ‘Hiatus-bridger’,  〔§ 4.62〕? or may -hetur be m.c. for -hetor,  supporting Senartʼs theory? a nom. sg. is impossible here) aprameya tyaktu dustyajā tvayā LV 〔170.14〕 (vs)
 ārakṣahetu,  for the purpose of guarding,  for a guard,  Mv 〔i.204.6,  11〕 = 〔ii.8.1,  6〕 (vss)
 parasya vismāpanahetu (so Tib.,  ṅo mtshar …
 text viśvāp°) KP 〔126.14〕 (vs),  to astonish another
(3) a high number: hetuḥ Mvy 〔8018〕.

Lanman

English

 hetú,  m.
	—1. prop. an impeller,  and so
occasioner,  causer,  occasion,  cause
 hetos, 
(like Lat. causā) on account of
 trāsahetos, 
from fear
	—2. reason,  argument, 
proof
	—3. means,  41^16. [√hi,  1161a.]

Abhyankara Grammar

English

हेतु  (1) cause: cf नतेः परस्योभयहेतुसंग्रहात् R. Pr.XI.2: also cf.हेतौ P. II.3.23
 हेतुहेतुमतोर्लिङ् P.III.3. 126
 (2) causal agent cf. यः कारयति स हेतुः Kat. II. 4.15: cf. also तत्प्रयोजको हेतुश्च P. I. 4.55.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

rgyu
१) आतान २) उपनिषद् ३) कारण ४) ° चर ५) चारिका ६) चारिन् ७) ° द्वार ८) निदान ९) निबन्धन १०) निबन्धनत्व ११) निमित्त १२) पिण्ड १३) प्रवृत्ति १४) बीज १५) माया १६) विचरन्ति १७) संचरति १८) संतति १९) समुदाचार २०) हेतु २१) हेतुक २२) हेतुकी २३) हेतुत्व २४)

rgyu rigs
हेतु

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
निमित्ते कारणं हेतुर्बीजं योनिर्निबन्धनम् ॥ १५१३ ॥
निदानमथ कार्यं स्यादर्थः कृत्यं प्रयोजनम् ।
-wordlist-
 
निमित्त (क्ली),  कारण (क्ली),  हेतु (पुं),  बीज (क्ली),  योनि (पुंस्त्री),  निबन्धन (क्ली),  निदान (क्ली),  कार्य (क्ली),  अर्थ (पुं),  कृत्य (क्ली),  प्रयोजन (क्ली)

--source--
 
इतिह स्यात्संप्रदाये हेतौ यत्तद्यतस्ततः ।
-wordlist-
 
इतिह (अ),  सम्प्रदाय (पुं),  हेतु (पुं),  यत् (अ),  तत् (अ),  यतस् (अ),  ततस् (अ)

अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्

Sanskrit

--source--
 
अतो हेतौ महः प्रत्यारम्भेऽथ स्वयमात्मनि ॥ १९९ ॥
-wordlist-
 
अतो (अ),  हेतु (पुं),  महस् (अ),  प्रत्यारम्भ (पुं),  स्वयम् (अ),  आत्मन् (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

निदान
निदान,  हेतु
उपचर्या चिकित्सा स्यान्निदानं हेतुरुच्यते ॥ ६१२ ॥
verse 2.1.1.612
page 0069

प्रत्यय
प्रत्यय,  शपथ,  ज्ञान,  हेतु,  विश्वास,  निश्चय
प्रत्ययाः शपथज्ञानहेतुविश्वासनिश्चयाः ।
verse 5.1.1.848
page 0097

अतस्
अतस्,  हेतु
अत इत्युच्यते हेतौ निन्दायां विस्मये वत ॥ ८७८ ॥
verse 5.1.1.878
page 0100

हि
हि,  विशेषण,  हेतु
हि स्याद्विशेषणे हेतौ तु स्याद्भेदेऽवधारणे ॥ ८८१ ॥
verse 5.1.1.881
page 0101

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

च,  पक्षान्तर,  समूहार्थ,  हेतु,  अवधृति,  अन्वान्वय,  तुल्ययोगिता
पक्षान्तरे समूहार्थे हेताववधृतावपि ।
अन्वान्व(च)ये तथा तुल्ययोगितायां च कीर्तितः ॥ १६ ॥
verse 1.1.1.16
page 0120

वै,  हेतु,  पादपूरण
विः श्रेष्ठेऽतीते नानार्थे वै हेतौ पादपूरणे ॥ ४० ॥
verse 1.1.1.40
page 0122

हि,  हेतु,  पादपूर्ति,  विशेष,  अवधारण
हि हेतौ पादपूर्तौ च विशेषे चावधारणे ॥ ४६ ॥
verse 1.1.1.46
page 0122

हे,  कुत्सा,  हेतु,  सम्बोधन
हे कुत्सायां तथा हे तु हेतौ सम्बोधने तु हौ ॥ ४८ ॥
verse 1.1.1.48
page 0122

Mahabharata

English

Hetu = Vishṇu (1000 names).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 हेतुः,  पुं,
   (हिनोति व्याप्नोति कार्य्यमिति । हि +“कमिमनिजनिगाभायाहिभ्यश्च ।” उणा ०१ ।७३ । इति तुः ।) कारणम् । इत्यमरः । १ । ४ । २९ ॥
यथा,  मनुः । ८ । ३ ।“प्रत्यहं देशदृष्टैश्च शास्त्रदृष्टैश्च हेतुभिः ।अष्टादशसु मार्गेषु निबद्धानि पृथक् पृथक् ॥
”)न्यायमते व्यापकज्ञापकः । व्याप्य इति यावत् ।तमेव लिङ्गमामनन्ति । तस्य लहणं यथा ।हेतुत्वञ्च अनुमितिकारणीभूतलिङ्गपरामर्श-प्रयोजकशाब्दाज्ञानकारणसाध्याविषयकशाब्द-धीजनकहेतुविभक्तिमच्छब्दत्वम् । हेतुत्वप्रति-पादकविभक्तिमन्न्यायावयवत्वं वा । उदाहरण-प्रयोजकाकाङ्क्षाजनकशाब्दज्ञानजनकन्यायाव-यवत्वं वा । साध्याविषयकज्ञानजनकहेतुपञ्चम्य-न्तानुमितिपरशब्दत्वं वा । प्रतिज्ञावाक्यधीजन्य-कारणाकाङ्क्षानिवर्त्तकज्ञानजनकहेतुविभक्तिम-द्वाक्यत्वं वा । पञ्चम्यन्तलाक्षणिकपदवदनुमिति-परवाक्यत्वं वा । इति गङ्गेशोपाध्यायकृतावयत-चिन्तामणिः ॥
 (तथास्य लक्षणम् । “अथ हेतुः ।हेतुर्नामोपलब्धिकारणम् तत्प्रत्यक्षमनुमान-मैतिह्यमौपम्यमेभिर्हेतुभिर्यदुपलभ्यते तत्तत्त्वम् ।”इति चरके विमानस्थाने अष्टमेऽध्याये ॥
तथास्य पर्य्यायः । “इह खलु हेतुर्निमित्तमाय-तनं कर्त्ता कारणं प्रत्ययः समुत्थानं निदान-मित्यनर्थान्तरम् ।” इति च चरके निदानस्थानेप्रथमेऽध्याये ॥
 तैजसधातुविशेषः । तत्पर्य्यायोयथा,  --“यसदं रङ्गसदृशं रीति हेतुश्च तन्मतम् ।”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 हेतु पु०
  हि--तुन् । १ कारणे अमरः २ अनुमितिसाधनेव्याप्ये ३ फले च । हेतुत्वञ्च उत्पादकज्ञापर्कान्यतरत्वम् ।मृदो घटो जायते इत्यादौ उत्पादकत्व पवतो वह्निमान् धूमादित्यादौ ज्ञापकत्वं तत्र ज्ञापकमेव लिङ्ग-शब्देन व्यवह्रिवते । ४ न्यायावयवभेदे तच्च सिङ्गप्रतिपादकवृतीयान्तपञ्चम्यन्तपदस्मार्व्यं तल्लक्षणन्तु अनुमिति-पारणीभूतलिङ्गपरामर्शप्रबोजकशाब्दज्ञानजनकसाध्या-विषयकषाब्दधीजनकर्हतुविभक्तिमच्छब्दत्वम् । हेतुत्वप्रतिप्रादकविभक्तिमन्न्यायावयवत्वं वा । उदाहरणप्र-योजकाकाङ्क्षाजनकशाब्दज्ञानजनकन्यायावयवयत्वं वा ।साध्याविषयकज्ञानजनकहेतुपञ्चम्यन्तानुमितिपरशब्दत्वंवा । प्रतिज्ञावाक्यधीजन्यकारणाकाङ्क्षानिवर्त्तकज्ञानजनकहेतुविभक्तिमद्वाक्यत्वं वा” चिन्तामणिः । ४ अलङ्कार-भेदे अलङ्कारशब्दे ४०८ पृ० दृश्यम् ।

Capeller

German

 हेतु॑ m.
  Veranlassung,  Ursache,  Grund, 
Beweis
 auch Veranlasser,  bes. der
Agens beim Causativ (g.). Adj. —bewirkend
o. bewirkt durch (—°). Abl., 
Gen. ,  Instr. (Dat.,  Loc.,  Acc.) wegen, 
aus,  um-willen (meist —°).

Grassman

German

 hetú,  m.,  Ursache,  Antrieb [von hi]
 2〉 Gen.
-ós um Willen mit Gen.
-ós 2〉 akṣásya … 〰 ápa jāyā́m arodham {860, 2}.

Burnouf

French

 हेतु हेतु m.
  (हि
 sfx. तु) cause
 motif,  raison, 
argument.
		 À l'ab. हेतोस् à cause de.
हेतुक a. causal,  relatif à la cause. -- S. m.
  cause active, 
agent,  instrument.
हेतुता f.
  (sfx. ता) qualité de cause ou de motif, 
causalité.
हेतुमत् a. (sfx. मत्) qui a une cause
		 qui traite des
causes.

Stchoupak

French

 हेतु-
 m.
  cause,  motif,  raison (-हेतुना हेतोस् हेतवे हेतौ en vertu
d'une cause,  à cause de,  en raison de,  gén.  ifc.) 
 ifc. qui a pour cause ou
qui est causé par 
 agent du causatif (gramm. ) 
 raisonnement logique 
 -हेतुभिस् au moyen de,  selon 
 -ता- f.
  -त्व- nt. fait
d'être cause,  causalité 
 -मन्त्- a. pourvu d'arguments,  bien fondé 
 qui
se laisse raisonner.
°गर्भ- a. qui comporte la preuve.
°दुष्ट- a. (personne) qu'on ne peut convaincre,  illogique.
°मात्रता- f.
  fait d'être un simple prétexte.
°युक्त- a. v. muni de raisons.
°वचन- nt. argumentation. 
°वाद- m.
  discussion sur les causes 
 -इकैन्- discuteur, 
sceptique.
°विद्या- f.
  logique,  dialectique.
°शास्त्र- nt. science de la dialectique.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.