| YouTube Channel

हृद्रोगः (hRdrogaH)

 
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 हृद्रोगः, हृदयव्याधि
noun
हृदयसम्बन्धिनी व्याधिः।
"रक्तचापः एकः हृद्रोगः अस्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हृद्रोगः,
पुं,
 कुम्भराशिः । इति शुद्धिदीपिका ॥
(हृदयस्य रोग इव ।) कामः । यथा, --“हृद्रोगमाश्वपहिनोत्यचिरेण धीरः ।”इति श्रीभागवतम् ॥
हृदयस्य रोगः ।) हृदयपीडा । तत्र हृद्रो-गस्य विप्रकृष्टं निदानमाह ।“अत्युष्णगुर्व्वम्लकषायतिक्त-श्रमाभिघाताध्ययनप्रसङ्गैः ।सञ्चिन्तनैर्व्वेगविधारणैश्चहृदामयः पञ्चविधः प्रदिष्टः ॥
”प्रसङ्गः सततं सेवा । सञ्चिन्तनमतिचिन्ता राज-भयादिकमिति यावत् । पञ्चविधः वातिकःपैत्तिकः श्लैष्मिकः सान्निपातिकः क्रिमिज-श्चेति ॥
* ॥
तस्य संप्राप्तिपूर्व्वकं लक्षणमाह ।“दूषयित्वा रसं दोषा विगुणा हृदयङ्गताः ।हृदि वाधां प्रकुर्व्वन्ति हृद्रोगं तं प्रचक्षते ॥
”विगुणाः दुष्टाः । वाधां दोषभेदे नानाविधांव्यथाम् । भङ्गवत् पीडामिति गयदासः ॥
* ॥
वातिकं हृद्रोगमाह ।“आयम्यते मारुतजे हृदयं तुद्यते तथा ।निर्मथ्यते दीर्य्यते च स्फोट्यते पाट्यतेऽपि च ॥
”मारुतजे हृद्रोगे इति शेषः । आयम्यते व्यथयाविस्तार्य्यत इव । तुद्यते सूचीभिरिव । निर्म-थ्यते मन्थानेनेव । दीर्य्यते करपत्रेण द्विधाक्रियत इव । स्फोट्यते आरयेव । पाट्यते कुठा-रेण बहुधा क्रियत इव ॥
* ॥
पैत्तिकमाह ।“तृष्णोष्मदाहचोषाः स्युः पैत्तिके हृदये क्लमः ।धूमायनञ्च मूर्च्छाच र्क्लदः शोषो मुखस्य च ॥
”उष्मा शीतगात्रस्यैव शीतवाताभिलाषहेतुकिञ्चिदन्तरौष्णम् । दाहः पार्श्वस्थेन वह्रिनेवदुःखहेतुर्गात्रसन्तापः । चोषः चूषणेनेव पीडा ।हृदये क्लमः हृदयाकुलत्वं ग्लानिरित्यर्थः । धूमा-यनं कण्ठाद्धूमनिर्गम इव । क्लेदः किञ्चिद्दर्गन्धःसटित इव ॥
* ॥
श्लैष्मिकमाह ।“गौरवं कफसंस्रावोऽरुचिस्तम्भोऽग्निमार्द्दवम् ।माधुर्य्यमपि चास्यस्य वलासा वर्त्तते हृदि ॥
”वलासा वर्त्तते हृदि कुपितकफव्याप्तेः । गौरवंहृदयस्य । स्तम्भो जडता । मार्दवं जलप्लुत-मिव । माधुर्य्यं मुखे ॥
* ॥
त्रिदोषजमाह ।“विद्यात् त्रिदोषमप्येवं सर्व्वलिङ्गं हृदामयम् ॥
”कृमिजमाह । कृमयो जायन्ते अस्मिन्नितिकृमिज इति निरुक्तिः ॥
* ॥
तस्य निदान-पुर्व्विकां संप्राप्तिमाह ।“त्रिदोषहेतुहृद्रोगे यो दुरात्मा निषेवते ।तिलक्षीरगुडादींश्च ग्रन्थिस्तस्योपजायते ॥
मर्म्मैकदेशसंक्लेदं रसश्चाप्युपगच्छति ।सक्लेदात् कृमयश्चास्य भवन्त्युपहतात्मनः ॥
”मर्म्मैकदेशे हृदयैकदेशे संक्लेदं सटितत्वं रसउपगच्छति संक्लेदात् । रसस्य सटितत्वात् ।उपहतात्मनः तिलाद्यहिताहारेण ॥
* ॥
तस्यलक्षणमाह ।“उत्क्लेदः ष्ठोवनं तोदः शूलं हृल्लासकस्तमः ।अरुचिः श्यावनेत्रत्वं शोषञ्च कृमिजे भवेत् ॥
”उत्क्लेदः वमनमिवोपस्थितम् । शोषो यक्ष्मा ॥
हृद्रोगस्योपद्रवानाह ।“क्लोमसादो भ्रमः शोषो ज्ञेयास्तेषामुपद्रवाः ।कृमिजे तु कृमीणां ये श्लैष्मिकाणां हि तेमताः ॥
”क्लोम्नः पिपासास्थानस्य सादः शोषः । शोषोमुखस्य । तेषां हृद्रोगाणाम् । कृमिजे तु हृद्रोगेश्लैष्मिकाणां कृमीणां ये उपद्रवा हृल्लासात्प्रस्रवणान्ता विपाकादयस्ते मताः ॥
* ॥
अथहृद्रोगस्य विकित्सा ।“घृतेन दुग्धेन गुडाम्भसा वापिबन्ति चूर्णं ककुभत्वचो ये ।हृद्रोगजीर्णज्वररक्तपित्तंहत्वा भवेयुश्चिरजीनिनस्ते ॥
१ ॥
हरीतकी वचा रास्ना पिप्पली नागरोद्भवम् ।षटी पुष्करमूलोत्थं चूर्णं हृद्रोगनाशनम् ॥
२ ॥
पुटदग्धहरिणशृङ्कपिष्टं गव्येन सर्पिषा पिबतः ।हृत्पृष्ठशूलमचिरादुपैति शान्तिं सुकष्टमपि ॥
३ ॥
तैलाज्यगुडविपक्वंचूर्णं गोधूमपार्थोत्थम् ।पिबति पयोमुक् स भवति गतसकलहृदामयःपुरुषः ॥
पार्थः कौह इति लोके ॥
४ ॥
गोधूमककुभचूर्णं पक्वमजाक्षीरगव्यसर्पिर्भ्याम् ।मधुशर्करासमेतं शमयति हृद्रोगमुल्वणंपुंसाम् ॥
५ ॥
पार्थेन कल्केन रसेन सिद्धंशस्तं घृतं सर्व्वहृदामयेषु ॥
अर्ज्जुनघृतम् ॥
६ ॥
घृतं वला नागवलार्ज्जुनानांक्वाथेन कल्केन च षष्टिकायाः ।सिद्धं निहन्याद्धृदयामयं हिसवातरक्तक्षतरक्तपित्तम् ॥
”वलादिघृतम् ॥
७ ॥
इति हृद्रोगाधिकारः ।इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
अपि च ।धन्वन्तरिरुवाच ।“हद्रोगादिनिदानं ते वक्ष्येऽहं सुश्रुताधुना ।कृमिहृद्रोगलिङ्गैश्च स्मृताः पञ्च तु हृद्गदाः ॥
वातेन शूल्यतेऽत्यर्थं तुद्यता रुदतीति च ।भिद्यते शुष्यते स्तब्धं हृदयं शून्यताद्रवः ॥
अकस्माद्दीनता शोको भयं शब्दोऽसहिष्णुता ।वेपथुर्वेपनं मोहः श्वासरोधोऽल्पनिद्रता ॥
पित्तातृष्णा श्रमो दाहः स्वेदोऽम्लः कफजःक्रमः ।छर्दनञ्चाम्लपित्तस्य धूमकम्पितता ज्वरः ॥
श्लेष्मणा हृदयस्तब्धं भावितं चाश्मगर्भवत् ।कासास्थिसादनिष्ठेव निद्रालस्यारुचिर्ज्वरः ॥
सर्व्वलिङ्गं त्रिभिर्दोषैः क्रिमिभिः श्यामनेत्रता ।तमःप्रवेशौ हृल्लासः शोफः कण्डुः कफस्रुतिः ॥
हृदयं प्रततञ्चात्र क्रकचेनेव दार्य्यते ।चिकित्सेदामयं घोरं तच्छ्रीघ्रं शीघ्रकारणम् ॥
”इति गारुडे । १५८ । १ -- ७ ॥
* ॥
“शुण्ठी सौवर्च्चलं हिङ्गु पीत्वा हृदयरोगनुत् ।”इति च गारुडे । १८८ । ४३ ॥