| YouTube Channel

हृदयम् (hRdayam)

 
Apte
English
हृदयम् [hṛdayam], 1 The heart, soul, mind
हृदये दिग्धशरैरिवाहतः
Ku.*
 4.25
so अयोहृदयः
R.*
 9.9
पाषाणहृदय
&c.
The bosom, chest, breast
बाणभिन्नहृदया निपेतुषी
R.*
 11.19.
Love, affection.
The interior or essence of anything.
The secret science
अश्व˚, अक्ष˚
&c.
ऋतुपर्णो नलसखो यो$श्वविद्यामयान्नलात् । दत्वा$क्षहृदयं चास्मै सर्वकामस्तु तत्सुतः ॥ Bhag.9.9.17.
True or divine knowledge.
The Veda.
Wish, intention
एवं विरिञ्चादिभिरीडितस्तद्विज्ञाय तेषां हृदयं तथैव
Bhāg.*
 8.6.16.
=
 अहंकारम् q. v.
मनो विसृजते भावं बुद्धिरध्यवसायिनी । हृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मचोदना
Mb.
 * 12.248.1.
Comp.
 -आत्मन्
m.
 a heron. -आविध्a. heart-rending, heart-piercing
रोचनैर्भूषितां पम्पामस्माकं हृदयाविधम्
Bk.*
 6.73. -ईशः, -ईश्वरः a husband. (-शा, -री
f.
 )
a wife.
a mistress. -उदङ्कः heaving of the heart. -उद्वेष्टनम् contraction of the heart.-उन्मादकर
a.
 bewitching hearts. -कम्पः tremor of the heart, palpitation. -क्लमः weakness of the heart.-क्षोभः agitation of the heart. -ग्रन्थिः anything which binds the soul or grieves the heart (as अविद्यारूपसंसार- बन्धन)
भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः Muṇd.2.2.8. -ग्रहः spasm of the heart. -ग्राहिन्
a.
 heart-captivating.-चोरः one who steals the heart or affections. -छिद्
a.
 heart-rending, heart-piercing. -जः a son. -ज्ञ
a.
 knowing the heart or its secret. -दाहिन्
a.
 heart-burning.-दीपः, -दीपकः
N.
 of a glossary of materia medica by Vopadeva. -दौर्बल्यम् faint-heartedness. -पुरुषः beating of the heart. -प्रमाथिन्
a.
 agitating the heart
क्व रुजा हृदयप्रमाथिनी क्व च ते विश्वसनीयमायुधम्
M.*
 3.1. -प्रस्तर
a.
 cruel. -रज्जुः (in geom. ) a central line. -रोगः, -शल्यम् a thorn or wound in the heart, a heartdisease
P.
 VI.3.51
समुत्खाता नन्दा नव हृदयशल्या इव भुवः
Mu.*
 1.13.
लेखः knowledge.
heart-ache, anxiety. -विध्, -वेधिन्
a.
 heart-piercing. -विरोधः oppression of the heart. -वृत्ति
f.
 disposition of the heart. -शैथिल्यम् depression, faintheartedness. -शोषणa. heart-withering. -संघट्टः paralysis of the heart.-संमित
a.
 breast-high. -स्थ
a.
 being or cherished in the heart. -स्थानम् the breast, bosom.
Apte Hindi
Hindi
हृदयम्
नपुं*
 - "हृ + कयन्, दुक् आगमः"
"दिल, आत्मा, मन"
हृदयम्
नपुं*
 - -
"वक्षःस्थल, सीना, छाती"
हृदयम्
नपुं*
 - -
"प्रेम, अनुराग"
हृदयम्
नपुं*
 - -
किसी चीज़ का रस या आन्तरिक भाग
हृदयम्
नपुं*
 - -
"रहस्य विज्ञान, अश्व, अक्ष"
हृदयम्
नपुं*
 - "हृ+कयन्, दुकागमः"
"मन, दिल, आत्मा"
हृदयम्
नपुं*
 - "हृ+कयन्, दुकागमः"
छाती
हृदयम्
नपुं*
 - "हृ+कयन्, दुकागमः"
"प्रेम, अनुराग"
हृदयम्
नपुं*
 - "हृ+कयन्, दुकागमः"
दिव्य ज्ञान
हृदयम्
नपुं*
 - "हृ+कयन्, दुकागमः"
वस्तु का सत्
हृदयम्
नपुं*
 - "हृ+कयन्, दुकागमः"
इच्छा प्रयोजन
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 हृदयम्, हृत्, मर्म, हृत्पिण्डम्, रक्ताशयः, अग्रमांसम्, बुक्कः, बुक्कम्, बुक्का, बृक्कः, कन्तुः, रिकम्, भपत्
noun
अवयवविशेषः, उरसि वामभागे वर्तमानः अवयवः यतः शुद्धं रुधिरं शरीरे अन्याः धमनीः प्रतिगच्छति।
"हृदयस्य स्थानम् उरसि वर्तते।"
Synonyms:
 केन्द्र बिन्दुः, केन्द्रम्, मध्य-बिन्दुः, नाभिः, मध्यम्, मध्यः, मध्यस्थानम्, मध्यस्थलम्, गर्भः, उदरम्, अभ्यन्तरम्, हृदयम्
noun
कस्यापि वृत्तस्य परिधेः पङ्क्तेः वा याथार्थेन मध्ये वर्तमानो बिन्दुः।
"अस्य वृत्तस्य केन्द्रबिन्दुं छिन्दन्तीं रेखां लिखतु।"