| YouTube Channel

हृदयं (hRdayaM)

 
Apte 1890
English
हृदयं 1 The heart, soul, mind
हृदये दिग्धशरैरिवाहतः Ku. 4. 25
so अयोहृदयः R. 9. 9
पाषाणहृदय &c.
2 The bosom, chest, breast
बाणभिन्नहृदया निपेतुषी R. 11. 19.
3 Love, affection.
4 The interior or essence of anything.
5 The secret science
अश्व°, अक्ष° &c.
6 True or divine knowledge.
7 The Veda.
Comp.
आत्मन् m. a heron.
आविध् a. heart-rending, heart-piercing
Bk. 6. 73.
ईशः, ईश्वरः a husband. (
शा,
री f.) {1} a wife. {2} a mistress.
उदंकः heaving of the heart.
कंपः tremor of the heart, palpitation.
ग्राहिन् a. heart-captivating.
चोरः one who steals the heart or affections.
छिद् a. heartrending, heart-piercing.
रज्जुः (in geom.) a central line.
रोगः a heart-disease
Mu. 1. 13.
लेखः {1} knowledge. {2} heart-ache, anxiety.
विध्,
बेधिन् a. heart-piercing.
वृत्ति f. disposition of the heart.
स्थ a. being or cherished in the heart.
स्थानं the breast, bosom.
Hindi
Hindi
दिल
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हृदयं,
क्ली,
 (ह्रियते विषयैरिति । हृ + “वृह्रोःषुग्दुकौ च । उणा० ४ । १०० । इति कयन्दुक् च ।) बुक्कम् । वक्षः । मनः । यथा, --“उरस्यपि च वुक्वायां हृदयं मानसेऽपि च ॥
”इति त्रिकाण्डशेषः ॥
वुक्काग्रमासं हृदयं हृदिति । चत्वारि हृदये ।केचित्तु वुक्कात् पृथगेव हृदयान्तर्गते मांस-विशेषे पद्माकारे हृदयादिद्वयमाहुः । धातो-रनेकार्थत्वात् । इत्यमरटीकायां भरतः । २ । ६ । ६४ ॥
अत्र अनाहतनामकद्वादशदलपद्ममस्ति । यथा, “आधारे लिङ्गनाभौ हृदयसरसिजे तालुमूलेललाटेद्वे पत्रे षोडशारे द्विदशदशदले द्वादशार्द्धेचतुष्के ।वासान्ते वादिलान्ते ड-फ-क-ठसहिते कण्ठदेशेस्वराणांहक्षौ कोदण्डमध्ये सकलदलगतं वर्णरूपंनमामि ॥
”इति षट्चक्रभेदः ॥
किञ्च ।“तस्योर्द्ध्वे हृदि पङ्कजं सुललितं वन्धूककान्त्यु-ज्ज्वलंकाद्यैर्द्वादशवर्णकैरुपकृतं सिन्दूररागाञ्चितैः ॥
नामानाहतसंज्ञकं सुरतरुं वाञ्छातिरिक्तप्रदंवायोर्मण्डलमत्र धूमसदृशं षट्कोणशोभान्वि-तम् ॥
”इति षट्चक्रक्रमः ॥
* ॥
तस्य शुभाशुभलक्षणं यथा, --“समोन्नतञ्च हृदयमकल्प्यं मांसलं पृथु ।नृपाणामधमानाञ्ज खरलोमशिरालकम् ॥
”इति गारुडे ६६ अध्यायः ॥
(तथास्य विवृतिः ।“अर्थे दश महामूलः समासक्ता महाफलाः ।महच्चार्थश्च हृदयं पर्य्यायैरुच्यते बुधैः ॥
षडङ्गमङ्गविज्ञानमिन्द्रियाण्यर्थपञ्चकम् ।आत्सा च सगुणश्चेतः चिन्त्यञ्च हृदि संश्रितम् ॥
प्रतिष्ठार्थं हि भावानामेषां हृदयमिष्यते ।गोपानसीनामागारकर्णिके वार्थचिन्तकैः ।तस्यापघातान्मूर्च्छायं भेदान्मरणमिच्छति ॥
यद्धि तत् स्पर्शविज्ञानन्धारितन्तत्र संश्रितम् ।तत्परस्यौजसः स्थानन्तत्र चैतन्यसंग्रहः ॥
हृदयं महदर्यश्च तस्मादुक्ताश्चिकित्सकैः ।तेन मूलेन महता महामूला मता दश ॥
”इति चरके सूत्रस्थाने त्रिंशेऽध्याये ॥
“हृदयमिति कृतवीर्य्यो बुद्धेर्मनसश्च स्थानत्वात् ॥
”इति सुश्रुते शारीरस्थाने तृतीयेऽध्याये ॥
“शोणितकफप्रसादजं हृदयं तदाश्रया हिधमन्यः प्राणवहाः । तस्याधो वामतः प्लीहाफुस्फुसश्च दक्षिणतो यकृत् क्लोम च ॥
तद्धृदयं विशेषेण चेतानास्थानमतस्तस्मिंस्तमसा-वृते सर्व्वप्राणिनः स्वपन्ति । भवति चात्र ।पुण्डरीकेण सदृशं हृदयं स्यादधोमुखम् ।जाग्रतस्तद्विकशति स्वपतश्च निमीलति ॥
”इति च सुश्रुते शारीरस्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥
)