| YouTube Channel

हिरण्याश्वरथ (hiraNyAzvaratha)

 
Monier Williams Cologne
English
हिरण्याश्व—रथ
m.
 a horse and chariot made of g° (one of the 16 Mahā-dānas q.v.),
Cat.
Indian Epigraphical Glossary
English
hiraṇyāśvaratha (EI 12), name of a mahādāna
same as
hemāśvaratha.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हिरण्याश्वरथः,
पुं,
 (हिरण्याश्वः सुवर्णघोटकयुक्तःरथो यत्र ।) षोडशमहादानान्तर्गतमहादान-विशेषः । यथा, मात्स्ये ।“आद्यन्तु सर्व्वदानानां तुलापुरुषसंज्ञितम् ।हिरण्यगर्भदानञ्च ब्रह्माण्डं तदनन्तरम् ॥
कल्पपादपदानञ्च गोसहस्रञ्च पञ्चमम् ।हिरण्यकामधेनुश्च हिरण्याश्वस्तथैव च ॥
पञ्चलाङ्गलकञ्चैव धरादानं तथैव च ।हिरण्याश्वरथस्तद्वत् हेमहस्तिरथस्तथा ॥
द्वादशं विष्णुचक्रञ्च ततः कल्पलतात्मकम् ।सप्तसागरदानञ्च रत्नधेनुस्तथैव च ।महाभूतघटस्तद्वत् षोडशः परिकीर्त्तितः ॥
”इति मलमासतत्त्वम् ॥
* ॥
तद्विधिर्यथा, --मत्स्य उवाच ।“अथातः संप्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् ।हिरण्याश्वरथं नाम महापातकनाशनम् ॥
पुण्यन्दिनमथासाद्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् ।लोकेशावाहनं कुर्य्यात्तुलापुरुषदानवत् ॥
ऋत्विङ्मण्डपसम्भारभूषणाच्छादनादिकम् ।कृष्णाजिने तिलान् कृत्वा काञ्चनं कारयेद्रथम् ।सप्ताश्वं चतुरश्वं वा चतुश्चक्रं सकूवरम् ।ऐन्द्रनीलेन कुम्भेन ध्वजरूपेण संयुतम् ।लोकपालाष्टकोपेतं पद्मरागदलान्वितम् ॥
चतुरः पूर्णकलसान् धान्यान्यष्टादशैव तु ।कौषेयवस्त्रसंयुक्तमुपरिष्टाद्वितानकम् ॥
माल्येक्षुफलसंयुक्तं पुरुषेण समन्वितम् ।यो यद्भक्तः पुनः कुर्य्यात् स तन्नाम्नाधिवासनम् ॥
छत्रचामरकौषेयवस्त्रोपानहपादुकाः ।गोभिर्विभवतः सार्द्धं दद्याच्च शयनादिकम् ॥
अभावात् त्रिपलादूर्द्धं शक्तितः कारयेच्छुभम् ॥
अश्वाष्टकेन संयुक्तं चतुर्भिरथ वाजिभिः ।द्वाभ्यामथ युतं दद्यादिम मन्त्रमुदीरयेत् ॥
नमो नमः पापविनाशनायविश्वात्मने वेदतुरङ्गमाय ।धाम्नामधीशाय भवाभवायपापौघदावानल देहि शान्तिम् ॥
वस्वष्टकादित्यमरुद्गणानांत्वमेव धाता परमं विधानम् ।यतस्ततो मे हृदयं प्रयातुधर्म्मैकनाम त्वमघौघनाशात् ॥
इति तुरगरथप्रदानमेतत्भवभयसूदनमत्र यः करोति ।स कलुषपटलैर्व्विमुक्तदेहःपरममुपैति पदं पिनाकपाणेः ॥
देदीप्यमानवपुषा विजितप्रभाव-माक्रम्य मण्डलमखण्डलचण्डभानोः ।सिद्धाङ्गनानयनषट्पदपीयमान-वक्त्राम्बुजोऽम्बुजभवेन चिरं सहास्ते ॥
इति पठति शृणोति वा य इत्थंकनकरथतुरगप्रदानमस्मिन् ।न स नरकपुरं व्रजेत् कदाचित्नरकरिपोर्भवनं प्रयाति भूप ! ॥
”इति मात्स्ये हिरण्याश्वरथप्रदातिको नाम २५५अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
हिरण्याश्वरथ
पु०
 हिरण्येन निर्मितः अश्वः तद्युक्तरथः ।तुलादिषोडशमहादानमध्ये दानार्थं स्वर्णादिना १ क-ल्पिते सुवर्णमयाश्वयुक्तरथे २ तद्दाने
न०
 । तद्विधिर्यथा“अथातः संप्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् । हिरण्या-श्वरथं नाम महापातकनाशनम् । पुण्यं दिनमथासाद्यकृत्वा ब्रह्मणवाचनम् । लोकेशावाहनं कुर्य्यात् तुला-पुरुपदानवत् । ऋत्विग्मण्डपसम्भारभूपणाच्छादनादि-कम्” । तुलापुरुषदानवदिति, सत्स्यपुराणोक्ततुलापुरुष-दानवद्वेदितव्यम्, आदिशब्दस्यापि पूर्ववदेव व्याख्या“कृष्ण जिने तिलान् कृत्वा काञ्चनं कारयेद्रथम् । अ-ष्टाश्वं चतुरश्वं वा चतुश्चक्रं सकूवरम् । इन्द्रनीलेनकुम्भेन ध्वजरूपेण संयुतम् । लोकपालाष्टकोपेतंपद्मरागदलान्वितम्” । अत्र तिलानां रथस्य च परि-माणापेक्षायां पुरुषेच्छया नियमः प्रकृतौ परिमाणा-श्रवणात् केचित् तु सन्निधानात् हेमहस्तिरथादि-दानस्थितं तिलानां द्रोणपरिमाणत्वमिह बदन्ति ।कूवरं युगाधारकाष्ठम् । ध्वजो दण्डः, स च रथस्यसौवर्णत्वात् सौवर्ण एव तथा चोपरिस्थितेन इन्द्रनील-मणिमयेन कलशेन युक्तः कर्त्तव्यः । लोकपाललक्षणमुक्तंब्रह्माण्डदाने, “चत्वारः पूर्णकलशा धान्यान्यष्टौ दशैवतु । कौशेयवस्त्रसंयुक्तमुपरिष्टाद्वितानकम् । माल्येक्षु-फलसंयुक्तं पुरुषेण समन्वितम् । यो यद्भक्तः पुमान् कु-र्य्यात् स तन्नाम्नाधिवासनम्” । वितानमत्र पञ्चरर्णं, पुरुष इष्टदेवताकारः सौवर्णरथे स्थापनीयः । वस्त्रोपान-हपादुकाश्च । “गोभिर्विभवतः सार्द्धं दद्याच्च शयना-सनम् । आभ रात्त्रिलादूर्द्धं शक्तितः कारयेद् बुधः” ।भारः पलसहस्रद्वयम्, एतच्च सुवर्णमानं ध्वजपुरुष-लाकपालाश्वचक्ररक्षकसहितस्य येदितव्यम् । “अष्टभी-रथसंयुक्तं चतुर्भिरथ वाजिभिः । द्वाभ्यामथ युतं दद्या-द्धेमसिंहध्वजान्वितम्” । हैमेन सिंहाङ्कितेन युक्तमितिअष्टाश्वपक्षे, चतुरश्वपक्षे च इन्द्रनीलमयकुम्भो ध्वजेकार्य्यः, अश्वद्वयपक्षे हेमसिंह इति व्यवस्था । “चक्ररक्षावुभौ तस्य तुरगस्थावथाश्विनी । पुण्यं कालं ततःप्राप्य पूर्ववत् स्नापितो द्विजैः । शुक्लमाल्यम्बरो दद्या-दिमं मन्त्रमुदीरयेत्” । हेमा० दा० मत्स्यपुराणीयम् ।