| YouTube Channel

हिरण्याश्व (hiraNyAzva)

 
Monier Williams Cologne
English
हिरण्याश्व
m.
 the image of a horse made of g° (one of the 16 Mahā-dānas q.v.),
Cat.
Indian Epigraphical Glossary
English
hiraṇyāśva (EI 24), name of a mahādāna.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हिरण्याश्वः,
पुं,
 (हिरण्यस्य अश्वो यत्र ।)तुलापुरुषादि-षोडशमहादानान्तर्गतमहादान-विशेषः । यथा, --मत्स्य उवाच ।“अथातः संप्रवक्ष्यामि हिरण्याश्वविधिं परम् ।यस्य प्रदानाद्भुवने आनन्त्यफलमश्नुते ॥
पुण्यां तिथिं समासाद्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् ।लोकेशावाहनं कुर्य्यात्तुलापुरुषदानवत् ॥
ऋत्विङ्मण्डपसम्भारभूषणाच्छादनादिकम् ।स्वल्पेष्वेकाग्निवत् कुर्य्याद्धेमवाजिमखं बुधः ॥
स्थापयेद्वेदिमध्ये तु कृष्णाजिनतिलोपरि ।कौशेयवस्त्रसंवीतं कारयेद्धेमवाजिनम् ॥
शक्तितस्त्रिपलादूर्द्धमासहस्रपलाद्बुधः ।पादुकोपानहच्छत्रचामरासनभाजनैः ॥
पूर्णकुम्भाष्टकोपेतं माल्येक्षुफलसंयुतम् ।शय्यां सोपस्करां तद्वद्धेममार्त्तण्डसंयुताम् ॥
ततः सर्व्वौषधीस्नातः स्नापितो वेदपुङ्गवैः ।इममुच्चारयेन्मन्त्रं गृहीतकुसुमाञ्जलिः ॥
नमस्ते सर्व्वदेवेश ! वेदाहरणलम्पट ! ।वाजिरूपेण मामस्मात् पाहि संसारसागरात् ॥
त्वमेव सप्तधा भूत्वा छायारूपेण भास्करम् ।यत्नाद्भ्रमयसे लोकानतः पाहि सनातन ! ॥
एवमुच्चार्य्य गुरवे तमश्वं विनिवेदयेत् ।दत्त्वा पापक्षयाद्भानोर्लोकमभ्येति श्वाश्वतम् ॥
गोभिर्विभवतः सर्व्वानृत्विजश्चापि पूजयेत् ।सर्व्वधान्योपकरणं गुरवे विनिवेदयेत् ॥
सर्व्वशय्यादिकं दत्त्वा भुञ्जीतातैलमेव हि ।पुराणश्रवणं तद्वत् कारयेद्भोजनादनु ॥
इमं हिरण्याश्वविधिं करोति यःपुण्यं समासाद्य दिनं नरेन्द्र ! ।विमुक्तपापः स पुरं मुरारेःप्राप्नोति सिद्धैरभिपूजितः सन् ॥
इति पठति य इत्थं हेमवाजिप्रदानंसकलकलुषमुक्तः सोऽश्वयुक्तेन भूयः ।कनकमयविमानेनार्कलोकं प्रयातित्रिदशपतिबधूभिः पूज्यते योऽथ पश्येत् ॥
यो वा शृणोति पुरुषोऽल्पधनः स्मरेद्वाहेमाश्वदानमभिनन्दयतीह लोके ।सोऽपि प्रयाति हतकल्मषशुद्धदेहःस्थानं पुरन्दरमहेश्वरलोकजुष्टम् ॥
”इति मात्स्ये हिरण्याश्वप्रदानिको नाम २८०अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
हिरण्याश्व
पु०
 हिरण्यनिर्मितोऽश्वः । तुलादिषोडशमहादानगध्ये दानार्थं स्वर्णादिना १ कल्पितेऽश्वे २ तदाने च ।“अथातः संप्रवक्ष्यामि हिरण्याश्वविधि परम् । यस्य प्र-सादाद्भुवनमनन्तफलमश्नुते । पुण्यं तिथिमथ साद्य कृत्वाब्राह्मणवाचनम् । लोकेशावाहन कुर्य्यात् तुलापुरुष-दानवत् । ऋत्विगमण्डपसम्भारभूषणाच्छादनादिकम् ।स्वल्पेष्वेकाग्निमत् कुर्य्याद्धेमवाजिमख बुधः” अत्रादि-शब्देन देशकालवृद्धिश्राद्धशिवादिपुजागुरुऋत्विग्वरण-मधुपकेदानवेदिकापरिचक्रलेखमवितानतोरणताकाधि-वासनादि मतस्यपुराणोक्ततुलापुरुषदानविचितं कंगृह्यते, स्वल्पेष्वेकाग्निमदिति, व्याख्यातं “स्थापयेद्वेतदमध्ये तुकृष्णाजनतिलोपरि” कृष्णाजिनिहितद्रोणपरिमित-तिलोपरीति विज्ञेयम् । “कौशेयवस्त्रसंवीतं कारयेद्धे-मवाजिनम् । शक्तितस्त्रिपलादूद्ध मासहस्रफलादु बुधः ।पादुकोपानहच्छत्रचामरासनभाजनैः । पूर्णकुम्भाष्टको-पेतं माल्यक्षुफलसंयुतम् । शय्यां सोपस्करान्तद्वद्धेममार्त्त-ण्डसंयुतम्” । शय्योपस्करा विविधास्तरणापधानवस्त्र-फलपुष्पकुङ्कुमकर्पूरागुरुचन्दनताम्बूलदर्पणकङ्कतिकाचा-मरव्यजनासनपतद्ग्रहस्थितपात्रासिमुद्रिकोपानहयुगल-ताम्रघटिकादिजलपात्रदीपिकावितानादयः । मार्त्तण्ड-संयुतामिति, उपर्य्यारूढसूर्य्यं सौवर्णमश्वं कुर्य्यादित्यर्थः ।सूर्य्यलक्षणमुक्तं ब्रह्माण्डदाने “ततः सर्वौषधि-स्नानस्नापितो वेदपुङ्गवैः । इममुच्चारयेन्मन्त्रं गृहीत-कुसुमाञ्जलिः” । इहापि पूर्वेद्युरधिवासनं विधायद्वितीयदिवसे पूर्ववत् पुण्याहवाचनादिपूर्णाहुतिपर्य्यन्तंकर्म, गुरुः समापयेत् । अथ सर्वौषधिजलस्रातः शुक्ला-म्बरो यजमानस्त्रिःप्रदक्षिणोकृत्य वक्ष्यमाणमन्त्रमुदी-रयेत् । “नमस्ते सर्वदेवेश! वेदाहरणलम्पट! । वाजिरू-पेण मामस्मात् पाहि संसारसागरात् । त्वमेव सप्तधाभूत्वा छन्दोरूपेण भास्करम् । यस्मात् भ्रामयसे लो-कानतः पाहि सनातन! । एवमुच्चार्य्य गुरवे तमश्वंविनिवेदयेत् । दत्त्वा पापक्षयाद्भानोर्लोकमभ्येति शाश्व-तम् । गोभिर्विभवतः सर्वानृत्विजश्चाभिपूजयेत् । सर्व-धान्योपकरणं गुरवे विनियेदयेत । सर्वं शय्यादिकंदत्त्वा मुञ्जीतातैलमेव हि । पुराणश्रवणं तद्वत् कार-येद्भोजनानादनु” । दानवाक्यञ्च पूर्ववदनुसन्धेयम्, अनु-क्तदक्षिणेषु सुवर्णं दक्षिणेति, यथाशक्ति सुवर्णदक्षिणा, विभवतः स्वविभवानुसारण सर्वान् सदस्यादीनृत्विजश्चगोभिः पूजयेत्, सर्वधान्योपकरणमिति विनियोगात्पूर्वं धान्यासादनं गम्यते, गुरवे निवेदयेदिति, स्वल्पद्रव्यदाने आचार्य्यायैव अश्वं प्रदाय ऋत्विग्भ्यो यथा-शक्ति सुवर्णादि दद्यात् । सहस्रपलादिद्रव्यदाने तु प्रकृति-वद्व्यवस्था, स्वल्पतरेष्वेकाग्निक्षेऽपि द्रष्टव्या” हेमा० दा०