| YouTube Channel

हिरण्याक्ष (hiraNyAkSa)

 
शब्दसागरः
English
हिरण्याक्ष
m.
 (-क्षः) The name of a demon, killed by VISHṆU.
E.
 हिरण्य,
and अक्ष for अक्षि the eye.
Capeller Eng
English
हिरण्याक्ष॑
a.
 golden-eyed
m.
N.
 of a Daitya.
Yates
English
हिरण्या_क्ष (क्षः) 1.
m.
 Demon killed
by
Vishnu.
Wilson
English
हिरण्याक्ष
m.
 (-क्षः) The name of a demon, killed by VIṢṆU.
E.
 हिरण्य, and अक्ष for अक्षि eye.
Monier Williams Cologne
English
हिरण्याक्ष॑
mfn.
 golden-eyed,
RV.
TĀr.
हिरण्याक्ष॑
m.
N.
 of a noted Daitya (twin brother of Hiraṇya-kaśipu, and killed by Viṣṇu, in his third or Varṣa Avatāra),
MBh.
Hariv.
Pur.
 (IW. 327)
N.
 of Savitṛ,
RV.
of a Ṛṣi and various other men,
MBh.
Hariv.
&c.
of a place,
Cat.
pl.
N.
 of a family,
Hariv.
Apte Hindi
Hindi
हिरण्याक्षः
पुं*
 - -
"एक प्रसिद्ध राक्षस का नाम। हिरण्यकशिपु का जुड़वाँ भाई। ब्रह्मा से वरदान पाकर वह ढीठ और अत्याचारी हो गया, उसने पृथ्वी को समेट लिया और उसे लेकर समुद्र की गहराई में चला गया। अत एव विष्णु ने वराह का अवतार धारण किया, राक्षस को यमलोक पहुँचाया और पृथ्वी का उद्धार किया।"
Mahabharata
English
Hiraṇyāksha^1, an Asura. § 590 (Droṇābhishekap.): VII, 14, 543 (yathā Vishnuḥ purā rājan Hºeṇa saṃyuge).-§ 603 (Nārāyaṇāstramokshaṇap.): VII, 193, 8896 (yathā …Hºe purā hate).--§ 612 (Hradapraveśap.): IX, 31, 1751 (mahāsuraḥ, had been slain).--§ 656 (Khaḍgotpattik.): XII, 166, 6146.--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 340, 12942 (Nārāyaṇa prophesies that he will slay H.--so B., C. has Hºākhyaṃ--Daiteyaṃ).--§ 766 (Ānuśāsanik.): XIII, 126, 6016 (slain by Vishṇu in the shape of a boar (vārāhaṃ rūpaṃ āsthāya).
Hiraṇyāksha^2, a son of Viśvāmitra. § 721b (Viśvāmitrop.): XIII, 4, 256 (enumeration).
पुराणम्
English
हिरण्याक्ष १ / HIRAṆYĀKṢA I. A brother of hiraṇyakaśipu. (See hiraṇya).
हिरण्याक्ष २ / HIRAṆYĀKṢA II. One of the sons of viśvāmitra, who was a Brahmavādin. (anuśāsana parva. Chapter 4, Verse 57).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हिरण्याक्षः,
पुं,
 (हिरण्यवत् पीते अक्षिणीयस्य । अच् समासे ।) आद्यदैत्यविशेषः । सच दितिगर्भे कश्यपाज्जातः वराहरूपिविष्णुनाहतः । यथा, --“दितिस्तु भर्त्तुरादेशादपत्यपरिशङ्किनी ।पूर्णे वर्षशते साध्वी पुत्त्रौ प्रसुषुवे यमौ ॥
प्रजापतिर्नाम तयोरकार्षीत्यः प्राक् स्वदेहात् यमयोरजायत ।तं वै हिरण्यकशिपुं विदुः प्रजायं तं हिरण्याक्षमसूत साग्रतः ॥
”इति श्रीभागवते ३ स्कन्धे १७ । २
१८ ॥
“हतो हिरण्यकशिपुर्हरिणा सिंहरूपिणा ।हिरण्याक्षो धरोद्धारे बिभ्रता शौकरं वपुः ॥
”इति तत्रैव ७ स्कन्धे १ अध्याये ४० श्लोकः ॥
अपिच ।“तेजस्वी नाम वै शक्रो हिरण्याक्षो रिपुःस्मृतः ।हतो वराहरूपेण हिरण्याक्षोऽथ विष्णुना ॥
”इति गारुडे । ८७ । ३० ॥
(पीठस्थानविशेषः । यथा, देवीभागवते । ७ ।३० । ६४ ।“उत्पलाक्षी सहस्राक्षे हिरण्याक्षे महोत्-पला ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
हिरण्याक्ष
पु०
 कश्यपस्य पुत्रे दैत्यभेदे । हिरण्यकशिपुशब्देदृश्यम् । स च वराहरूपेण विष्णुना हतः । “हतोहिरण्यकशिपुःहरिणा सिंहरूपिणा । हिरण्याक्षोधर द्धारे बिभ्रता शौकरं वपुः” भाग० ७ १ अ० ।
Capeller
German
हिरण्याक्ष॑ goldäugig
m.
 N. eines Daitya.
Grassman
German
hiraṇyākṣá, a., goldäugig [híraṇya + akṣá].
-ás savitā́ {35, 8}.