हिरण्यगर्भ (hiraNyagarbha)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
English हिरण्यगर्भ hiraNyagarbha relating to hiraNyagarbha or brahmA
हिरण्यगर्भ hiraNyagarbha name of Brahma
हिरण्यगर्भ hiraNyagarbha sun
हिरण्यगर्भ hiraNyagarbha soul invested with the sUkSma-zarIra or subtle body
हिरण्यगर्भ hiraNyagarbha golden fetus
हिरण्यगर्भ hiraNyagarbha soul invested with the sUkSma-zarIra or subtle body
अनुष्ठानशरीर anuSThAnazarIra body which is intermediate between the liGga- or sUkSma- and the sthUla-zarIra
Wilson
EnglishMonier Williams Cologne
English of Brahmā (so called as born from a golden egg formed out of the seed deposited in the waters when they were produced as the first creation of the Self-existent
according to, i, 9, this seed became a golden egg, resplendent as the sun, in which the Self-existent Brahma was born as Brahmā the Creator, who is therefore regarded as a manifestation of the Self-existent, x, 121),
(cf. 14 )
Hindi
Hindiदीप्तिमान, सूर्य का एक नाम
Apte Hindi
Hindiहिरण्यगर्भः
हिरण्यम्-गर्भः -
ब्रह्मा (क्योंकि वह सोने के अंड़े से पैदा हुआ)
हिरण्यगर्भः
हिरण्यम्-गर्भः -
विष्णु का नाम
हिरण्यगर्भः
हिरण्यम्-गर्भः -
सूक्ष्मशरीर धारण करने वाली आत्मा
L R Vaidya
EnglishLanman
Englishअभिधानचिन्तामणिः
Sanskritद्रुहिणो विरिञ्चिर्द्रुघणो विरिञ्चः परमेष्ठ्यजोऽष्टश्रवणः स्वयंभूः ।
कमनः कविः सात्त्विकवेदगर्भौ स्थविरः शतानन्दपितामहौ कः ॥ २११ ॥
धाता विधाता विधिवेधसौ ध्रुवः पुराणगो हंसगविश्वरेतसौ ।
प्रजापतिर्ब्रह्मचतुर्मुखौ भवान्तकृज्जगत्कर्तृसरोरुहासनौ ॥ २१२ ॥
शंभुः शतधृतिः स्रष्टा सुरज्येष्ठो विरिञ्चनः ।
हिरण्यगर्भो लोकेशो नाभिपद्मात्मभूरपि ॥ २१३ ॥
द्रुहिण (पुं), विरिञ्चि (पुं), द्रुघण (पुं), विरिञ्च (पुं), परमेष्ठिन् (पुं), अज (पुं), अष्टश्रवण (पुं), स्वयम्भू (पुं), कमन (पुं), कवि (पुं), सात्त्विक (पुं), वेदगर्भ (पुं), स्थविर (पुं), शतानन्द (पुं), पितामह (पुं), क (पुं), धातृ (पुं), विधातृ (पुं), विधि (पुं), वेधस् (पुं), ध्रुव (पुं), पुराणग (पुं), हंसग (पुं), विश्वरेतस् (पुं), प्रजापति (पुं), ब्रह्मन् (पुं), चतुर्मुख (पुं), भवान्तकृत् (पुं), जगत्कर्तृ (पुं), सरोरुहासन (पुं), शम्भु (पुं), शतधृति (पुं), स्रष्टृ (पुं), सुरज्येष्ठ (पुं), विरिञ्चन (पुं), हिरण्यगर्भ (पुं), लोकेश (पुं), नाभिभू (पुं), पद्मभू (पुं), आत्मभू (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritब्रह्मन्
ब्रह्मन्, स्रष्टृ, परमेष्ठिन्, धातृ, पद्मभू, सुरज्येष्ठ, वेधस्, विधि, विरिञ्च, हिरण्यगर्भ, शतानन्द, शम्भु, स्वयम्भू, द्रुहिण, चतुर्वक्त्र, प्रजापति, पितामह, जगत्कर्तृ, विरञ्चि, कमलासन
ब्रह्मा स्रष्टा परमेष्ठी धाता पद्मभूः सुरज्येष्ठः ।
वेधा विधिर्विरिञ्चो हिरण्यगर्भः शतानन्दः ॥ ६ ॥
शम्भुः स्वयम्भूर्द्रुहिणश्चतुर्वक्त्रः प्रजापतिः ।
पितामहो जगत्कर्ता विरञ्चिः कमलासनः ॥ ७ ॥
verse 1.1.1.6
page 0002
ब्रह्मन्
ब्रह्मन्, वेद, अध्यात्म, ब्राह्मण्य, हिरण्यगर्भ
वेदाध्यात्मब्राह्मणहिरण्यगर्भेषु कथ्यते ब्रह्म ।
verse 5.1.1.868
page 0099
नाममाला
Sanskritविधि, वेधस्, विधातृ, द्रुहिण, अज, चतुर्मुख, पद्मयोनि, तामरसयोनि, कमलयोनि, नलिनयोनि, अरविन्दयोनि, सरोजयोनि, सरसीरुहयोनि, खरदण्डयोनि, पुण्डरीकयोनि, महोत्पलयोनि, शतपत्रयोनि, पुष्करयोनि, पद्मज, तामरसज, कमलज, नलिनज, अरविन्दज, सरोजज, सरसीरुहज, खरदण्डज, पुण्डरीकज, महोत्पलज, शतपत्रज, पुष्करज, पद्मभव, तामरसभव, कमलभव, नलिनभव, अरविन्दभव, सरोजभव, सरसीरुहभव, खरदण्डभव, पुण्डरीकभव, महोत्पलभव, शतपत्रभव, पुष्करभव, पितामह, विरञ्चिन्, हिरण्यगर्भ, स्रष्टृ, प्रजापति, सहस्रपाद्, ब्रह्मन्, आत्मभू, अनन्तात्मन्
विधिर्वेधा विधाता च द्रुहिणोऽजश्चतुर्मुखः ।
पद्मपर्य्याययोनिश्च पितामहविरञ्चिनौ ॥ ७२ ॥
हिरण्यगर्भः स्रष्टा च प्रजापतिस्सहस्रपात् ।
ब्रह्मात्मभूरनन्तात्मा कः तत्पुत्रोऽथ नारदः ॥ ७३ ॥
verse 0.1.1.72
page 0037
Mahabharata
EnglishHiraṇyagarbha^1 (“the golden fetus”) = Brahmán. § 4 (Anukram.): I, 1, 59.--§ 599 (Jayadrathavadhap.): VII, 94, 3479 (brahmasūtreṇa badhnāmi kavacaṃ tava, pārthiva| Hºeṇa yathā baddhaṃ Vishṇor purā raṇe).--§ 621 (Rājadh.): XII, 43, 1513 (Kṛshṇa identified with H.).--§ 705 (Mokshadh.): XII, 303, 11231 (with various names in the different philosophical systems)
309, †11506 (instructed Vasishṭha), 11511 (do.).--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 340, 12914 (Brahmā), (), 12933 (ºo bhagavān esha chandasi sushṭutaḥ|so 'haṃ yogaratir, brahmán, yogaśāstreshu śabditaḥ, says Nārāyaṇa)
343, 13255 (ºo dyutimān yo esha chandasi stutaḥ|yogaiḥ sampūjyate nityaṃ sa evāhaṃ bhuvi smṛtaḥ, says Kṛshṇa)
348, 13470 (born from the primeval lotus, which sprang from [the navel of]
Aniruddha)
350, 13703 (promulgator of the Yoga system, read with B. yogasya instead of lokasya).--§ 730 (Ānuśāsanik.): XIII, 14, 610 (ºpramukhādevāḥ).
Hiraṇyagarbha^2 = Śiva (1000 names^1). Do.^3 = Vishṇu (1000 names).
पुराणम्
Englishहिरण्यगर्भ / HIRAṆYAGARBHA. A synonym of śrī kṛṣṇa. (śānti Parva, Chapter 342, Verse 96).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritहिरण्यगर्भः, (हिरण्यं हेममयाण्डं गर्भ उत्-पत्तिस्थानमस्य ।) ब्रह्मा । इत्यमरः । १ । १ । १६ ॥
हिरण्यं गर्भ उत्पत्तिस्थानमस्य हिरण्यस्य गर्भोभ्रूण इति वा हिरण्यगर्भः । एतस्याण्डं हिरण्य-वर्णमभवत् । तथा च स्मृतिः ।“हिरण्यवर्ण्यवर्णमभवत्तदण्डमुदकेशयम् ।तत्र जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयम्भुरिति विश्रुतः ॥
”इति ।उपचारात् हिरण्यवर्णमण्डं हिरण्यम् । इतिभरतः ॥
अन्यच्च ।“हिरण्यगर्भोऽभूद्वद्ध्या तेन बुद्धिर्म्मता असौ ।”इति देवीपुराणे देवीनिरुक्ते ४५ अध्यायः ॥
* ॥
षोडशमहादानान्तगतद्वितीयमहादानम् । यथा, मत्स्य उवाच ।“अथातः संप्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् ।नाम्ना हिरण्यगर्भाख्यं महापातकनाशनम् ॥
पुण्यां तिथिं समासाद्य तुलापुरुषदानवत् ।ऋत्विङ्मण्डपसम्भारभूषणाच्छादेनादिकम् ॥
कुर्य्यादुपाषितस्तद्वल्लोकेशावाहनं बुधः ।पुण्याहवाचनं कृत्वा तद्वत् कृत्वा धिवासनम् ।ब्राह्मणैरानयेत् कुण्डं तपनीयमयं शुभम् ॥
द्वासप्तत्यङ्गुलोच्छ्रायं हेमपङ्कजगर्भवत् ।त्रिभागहीनं विस्तारमाज्यक्षीराभिपूरितम् ॥
दशास्त्राणि सरत्नानि दात्रं सूची तथैव च ।हेमनालं सपिटकं बहिरादित्यसंयुतम् ॥
तथैवावरणं नाभेरुपवीतञ्च काञ्चनम् ।पार्श्वतः स्थापयेत्तद्वद्धेमदण्डं कमण्डलुम् ॥
पद्माकारं पिधानं स्यात् समन्तादङ्गुलाधिकम्मुक्तावलीसमोपेतं पद्मरागदलान्वितम् ॥
तिलद्रोणोपरिगतं वेदमध्ये ततोऽर्च्चयेत् ।ततो मङ्गलशब्देन ब्रह्मघोषरवेण च ॥
सर्व्वोषध्युदकं स्नानं स्नापितो वेदपुङ्गवैः ।शुक्लमाल्याम्बरधरः सर्व्वाभरणभूषितः ।इममुच्चारयेन्मन्त्रं गृहीतकुसुमाञ्जलिः ॥
नमो हिरण्यगर्भाय हिरण्यकवचाय च ।सप्तलोकसुराध्यक्ष जगद्धात्रे नमो नमः ॥
भूर्लोकप्रमुखा लोकास्तव गर्भे व्यवस्थिताः ।ब्रह्मादयस्तथा देवा नमस्ते विश्वधारिणे ॥
नमस्ते भुवनाधार ! नमस्ते भुतनाश्रय ! ।नमो हिरण्यगर्भाय गर्भो यस्य पितामहः ॥
यतस्त्वमेव भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः ।तस्मान्मामुद्धराशेषदुःखसंसारसागरात् ॥
एवमामन्त्र्य तन्मध्यमाविश्याम्भ उदङ्मुखः ।मुष्टिभ्यां परिसंगृह्य धर्म्मराजचतुर्मुखौ ।जानुमध्ये शिरः कृत्वा तिष्ठेत श्वासपञ्चकम् ॥
गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं तथा ।कुर्य्युर्हिरण्यगर्भस्य ततस्ते द्विजपुङ्गवः ॥
गीतमङ्गलघोषेण गुरुरुत्थापयेत्ततः ।जातकर्म्मादिकाः कुर्य्यात् क्रियाः षोडशचापराःसूच्यादिकञ्च गुरवे दत्त्वा मन्त्रमिमं जपेत् ॥
नमो हिरण्यगर्भाय विश्वगर्भाय वै नमः ।चराचरस्य जगतो गृहभूताय वै नमः ॥
मात्राहं जनितः पूर्व्वं मर्त्यधर्म्मा सुरोत्तम ।त्वद्गर्भसम्भवादेष दिव्यदेहो भवाम्यहम् ॥
चतुर्भिः कलसैर्भूयस्ततस्ते द्विजपुङ्गवाः ।स्नानं कुर्य्युः प्रसन्नाङ्गाः सर्व्वाभरणभूषिताः ॥
देवस्यत्वेति मन्त्रेण स्थितस्य कनकासने ।अद्य जातस्य तेऽङ्गानि आभिषेक्ष्यामहे वयम् ॥
दिव्येनानेन वपुषा चिरं जीव सुखी भव ।ततो हिरण्यगर्भस्तु तेभ्यो दद्याद्विचक्षणः ॥
ते पूज्याः सर्व्वभावेन बहुभ्यो वा तदाज्ञया ।तत्रोपकरणं सर्व्वं गुरवे विनिवेदयेत ॥
पादुकोपानहं छत्रं चामरासनभोजनम् ।ग्रामं वा विषयं वापि यदन्यद्दयितं भवेत् ॥
अनेन विधिना यस्तु पुण्येऽह्नि विनिवेदयेत् ।हिरण्यगर्भदानं स ब्रह्मलोके महीयते ॥
पुरेषु लोकपालानां प्रतिमन्वन्तरं वसेत् ।कल्पकोटिशतं यावत् ब्रह्मलोके महीयते ॥
कलिकलुषविमुक्तः सेवितः सिद्धसंघै-रमरचमरमालावीज्यमानोऽप्सरोभिः ।पितृशतमथ बन्धून् पुत्त्रपौत्त्रप्रपौत्त्रा-नपि नरकनिमग्नांस्तारयेदेक एव ॥
इति पठति य इत्थं यः शृणोतीह सम्यक्मधुमुररिपुलोके पूज्यते सोऽपि सिद्धैः ।मतिमपि च जनानां यो ददाति प्रियार्थंविबुधपतिजनानां नायकः स्यादमोघम् ॥
”इति मात्स्ये २७५ अध्यायः ॥
* ॥
विष्णुः । इति तस्य सहस्रनामस्तोत्रम् ॥
सूक्ष्म-शरीरसमष्ट्युपहितचैतन्यम् । तत्पर्य्यायः ।प्राणात्मा २ सूत्रात्मा ३ । इति वेदान्तसारः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritहिरण्यगर्भ हिरण्यं स्वर्णमयाण्डं गर्भ उत्पत्तिस्थान-मस्य । १ चतुर्मुखे ब्रह्मणि तस्य हैमाण्डप्रभवत्वात्तथात्वम्“तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम् । तस्मिन् जज्ञेस्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः” मनूक्तेः । तुलादिषोडष-महादानमध्ये दानार्थं स्वर्णादिना कल्पिते २ हिरण्य-गर्भाख्ये पात्रे २ उपचारात्तद्दाने ४ शालग्राममूर्त्तिभेदे चशालग्रामशब्दे दृश्यम् । तस्य दानधिश्च हेमा० दा० मत्स्यपु० “अथातः संप्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् । हेम्ना हिर-ण्यगर्भाख्यं महापातकनाशनम् । पुण्यं दिनमथा-साद्य तुलापुरुषदानवत् । ऋत्विग्मण्डपसम्भारभूषणा-च्छादनादिकम् । कुर्य्यादुपोषितस्तद्वल्लोकेशावाहन बुधः ।पुण्याहवाचनं कृत्वा तद्वत् कृत्वाधिवासनम्” । अत्र दे-शकालवृद्धिश्राद्धशिवादिपूजाब्राह्मणवाचनगुरुऋत्विग्वर-णमधुपर्कदानकुण्डमण्डपवेदिसम्भारहोमाचिवासनादि-सर्वं हिरण्यगर्भादिपञ्चदशमहादानप्रकृतिमूतं मतस्यपु-राणोक्ततुलापुरुषटानविहितं वेदितव्यम् । “ब्राह्मणैरा-नयेत् कुण्डं तपनीयमयं शुभम् । द्वासप्तत्यङ्गुलोच्छ्रायंहेमपङ्कजगर्भवत् । त्रिभागहीनविस्तारं प्रशस्तं मुरजा-कृति” । कुण्डमिति, हिरण्यगर्भाख्यं पात्रं, तपनीयमयं, स्वर्णमयं हेमपङ्कजम् तदेव नामिशब्दवाच्यं, त्रि-भानहीनविस्तारमिति, अष्टाचत्वारिंशदङ्गुलविस्तार-मित्यर्थः । मुरजाकृति, मृदङ्गाकृति । आज्यक्षीरा-तिपूरितमिति क्वचित्पाठः । तत्र घृतक्षीरे तुल्यपरिमाणे, यद्यपि चातिपूरितमित्युच्यते तथापि यजमानप्रवेशेनयथा तन्न वहिरुच्छसति तथा पूरणीयम् । “दशान्त्राणिसरत्नानि दात्रं सूर्चीं तथैव च । हेमनालं सपिटकंबहिरादित्यसंयुतम् । तथैवावरणं नाभेरुपवीतञ्च काञ्च-नम् । पार्श्वतः स्थापयेत् तद्वद्धेमदण्डं कमण्डलुम्” ।दशान्त्राणि, दशखण्डानि, अभ्राणोति क्वचित्पाठः ।तानि काञ्चनानि अभ्राकारतया, अभ्राणीति । अभ्रंखनित्रभिति केचित्, रत्नानि पञ्च प्रसिद्धानि, सपिटकं, मञ्जूषान्वितं वहिरिति । हेमकुण्डाद् बाह्यप्रदेशे पार्श्वतःस्थापयेदित्यनेन सम्बन्धः । वह्निमास्करसंयुतमिति चपाठान्तरम् “वह्निभास्करयोर्लक्षणं ब्रह्माण्डदाने वक्ष्यते ।वह्निमाप्यपसंयुतमिति, वा पाठ तदा आप्यपः वरुणः” । तल्ल-क्षणमपि तत्रैव, नाभेरावरणमिति, नाभ्यावरणार्थं सौवर्णंवस्त्रं दात्रादीन्यपि सुवर्णमयान्येव कार्य्याणि । “पद्मा-कारं बिधानं स्यात् समन्तादङ्गुलाधिकम् । मुक्तावली-समोपेतं पद्मरागदलान्वितम् । तिलद्रोणोपरिगतं वेदी-मध्ये ततोऽर्चयेत्” । द्रोणः परिभाषायां व्याख्यातः ।इह खलु हिरण्यगर्भनिर्माणसुवर्णपरिमाणस्यानाम्ना-नात् यावता यजमानस्य प्रवेशावारणोपायिकं कुण्डंभवति तावता घटनीयं, तच्च वेदिकामध्ये लिखितचक्र-स्योपरि तिलद्रोणं निधाय तदुपरि संस्थाप्य पूजयेत् ।अथ तुलापुरुषदानतदधिवासनदिनादन्येद्युर्ब्राह्मणवाचर्नविधाय पूर्णाहुतिप्रभृतिकमंशेषसमाप्तिं कुर्य्यात् । ततश्चकुण्डसमीपवर्त्तिकलशजलैः पूर्ववदभिषेकः, तदुच्यते ।“ततो मङ्गलशब्देन ब्रह्मघाषरवेण च । सर्वौषध्योदक-स्रानं स्नापितो वेदपुङ्गवैः” । सर्वौषध्यः, व्याख्याताः, “शुक्लमाल्याम्बरधरः सर्वामरणभूषितः । इममुच्चारये-न्मन्त्रं गृहीतकुसुमाञ्जलिः । नमो हिरण्यगर्भाय हि-रण्यकवचाय च । सप्तलोकमुराध्यक्ष! जगद्धात्रे नमोनमः । भूर्लोकप्रमुखा लोकास्तव गर्भे व्यवस्थिताः । ब्रह्मा-दयस्तथा देवा नमस्ते विश्वधारिणे । नमस्ते भुवना-धार! नमस्ते मुवनाश्रय! । नमो हिरण्यगर्भाय गर्भेयस्य पितामहः । यतस्त्वमेव भूतात्मा भूतेमूते व्यव-स्थितः । तस्मात् मामुद्धराशेषदुःखसंसारसागरात् ।एवमामन्त्र्य तन्मध्यमाविश्यास्त उदङ्मुखः । मुष्टिभ्यांपरिसंगृह्य धर्मराजचतुर्मुखो । जानुमध्ये शिरः कृत्वातिष्ठेदुच्छासपञ्चकम्” । धर्मराजोऽत्र सुवर्णमयः, तल्ल-क्षणञ्च तुलापुरुषेऽभिहितं चतुर्मुखोऽपि सौवर्णः, तल्ल-क्षणं ब्रह्माण्डदाने वक्ष्यते । तत्र दक्षिणमुष्टौ धर्मराजः, वाममुष्टौ चतुर्मुख इति । “गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्ती-न्नयनं तथा । कुर्य्युर्हिरण्यगर्भस्य ततस्ते द्विजपङ्गवाः” ।अनवलोकनमप्यत्र विज्ञेयं, एतेषु, गर्भादानादिषु वक्ष्य-माणेषु जातकर्मादिषु, मन्त्रयुक्तमनुध्यानमात्रमाचरणीयम् “गीतमङ्गलघाषेण गुरुं सन्तोषयेत् ततः । जात-कर्मादिकाः कुर्य्यात् क्रियाः षोडश चापराः” । ताश्चा-भिधीयन्ते । जातकर्म १ नामकरणं २ निष्क्रमणं ३ अन्न-प्राशनं ४ चूडाकर्म ५ उपनयनं ६ प्राजापत्यम् ७ ऐन्दंआम्नेयं ९ सोम्यं १० इति चत्वारि ४ वेदव्रतानि गोदानं १५केशःन्त १६ श्चेति द्वादश, पूर्वाश्चतस्व इत्युभवेषु षोडशत्वम् ।“मूर्त्त्या दकञ्च गुरवे दत्त्वा मन्त्र भम जपेत् । नमोहिरयटगर्भाय विश्वगर्भाय ते नमः । चराचरस्य जगतोगृहभूताय वै नमः । मन्त्रोऽयं जनितः पूर्वं मर्त्त्यधर्मा-द्विजोत्तमः । त्वद्गर्भसम्भवादेष दिव्यदेहो भवाम्यहम् ।चतुर्मः कंलशैर्भूयस्ततस्ते द्वजपुङ्गवाः । स्नानं कुर्य्युःप्रसन्नाश्च सर्वाभरणभूषिताः” । कलशैः कुण्डसमीप-स्थितैरेव, स्नानं कुर्युयंजमानस्येति शेषः “देवस्यत्वेतिशन्त्रेण स्थितस्य कनकासने । अद्य जातस्य तेऽङ्गानिअभिषेक्ष्यामहे वयम् । दिव्येनानेन वपुपा चिरञ्जीवसुखोभव । ततो हिरण्यगर्भं तं तेभ्यो दद्याद्विचक्षणः” ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.