| YouTube Channel

हिरण्यकामधेनु (hiraNyakAmadhenu)

 
Spoken Sanskrit
English
हिरण्यकामधेनु hiraNyakAmadhenu
f.
 cit
हिरण्यकामधेनु hiraNyakAmadhenu
f.
 golden figure representing the kAmadhenu
Monier Williams Cologne
English
हिरण्य—काम-धेनु
f.
 a golden figure representing the Kāma-dhenu (one of the 16 Mahā-dānas
See महा-दान, तुला-पुरुष), Cit.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हिरण्यकामधेनुः,
स्त्री,
 (हिरण्यनिर्म्मिता काम-धेनुर्यत्र ।) षाडशमहादानान्तर्गतमहादान-विशेषः । यथा, --मत्स्य उवाच ।“अथातः संप्रवक्ष्यामि कामधेनुविधिं परम् ।सर्व्वकामप्रदं नॄणां महापातकनाशनम् ॥
लोकेशावाहनं तद्वद्धोमकार्य्याधिवासनम् ।तुलापुरुषवत् कार्य्यं कुण्डमण्डपवेदिकम् ॥
स्वल्पेष्वेकाग्निवत् कुर्य्याद्गुरुरेकः समाहिताः ।काञ्चनस्यातिशुद्धस्य धेनुं वत्सञ्च कारयेत् ॥
उत्तमा पलसाहस्रा तदर्द्धेन तु मध्यमा ।कनोयसो तदर्द्धेन कामधेनुः प्रकीर्त्तिता ।शक्तितस्त्रिपलादूर्द्ध्वं अशक्तोऽपीह कारयेत् ॥
वेद्यां कृष्णाजिन न्यस्य गुडपस्थसमन्वितम् ।न्यसेदुपरि तां धेनुं महारत्नैरलङ्कताम् ॥
कुम्भाष्टकसमोपेतां नानाफलसमन्विताम् ।तथाष्टादशधान्यानि समन्तात् परिकल्पयेत् ॥
इक्षुदण्डाष्टक तद्वत् नासाफलविभूषितम् ।भाजनञ्चासनं तद्वत्ताम्रदोहनकं तथा ॥
कौषेयवस्त्रद्वयमंप्रयुक्तांदीपातपत्राभरणाभिरामाम् ।सचामरां कुण्डलिनीं सघण्टांमणित्रिकां चन्द्रकरौप्यपादाम् ॥
सरैश्च सर्व्वैः पुरतोऽभिजुष्टांहरिद्रया पुष्पफलैरनेकैः ।अजाजिकुस्तुम्बुरुशर्कराभि-र्व्वितानकञ्जोपरि पञ्चवर्णम् ॥
स्नानं ततो मङ्गलवेदघोषैःप्रदक्षिणीकृत्य स पुष्पहस्तः ।आवाहयेत् तां गुडधेनुमन्त्रै-र्द्विजाय दद्यादथ दर्भपाणिः ॥
त्वं सर्व्वदेवगणमन्दिरमङ्गभूताविश्वेश्वरत्रिपथगोदधिपर्व्वतानाम् ।त्वद्दानशस्त्रशकलीकृतपातकौघःप्राप्तोऽस्मि निर्व्वृतिमतीव परां नमामि ॥
लोके यथेप्सितफलार्थविधायिनीं त्वा-मासाद्य को हि भवदुःखमुपैति मर्त्यः ।संसारदुःखशमनाय यतस्व कामंत्वां कामधेनुमिति वेदविदो वदन्ति ॥
आमन्त्र्य शीलकलरूपगुणान्वितायविप्राय यः कनकधेनुमिमां प्रदद्यात् ।प्राप्नोति धाम स पुरन्दरदेहजुष्टंकन्यागणैः परिवृतः पदमिन्दुमौलेः ॥
”इति मात्स्ये हिरण्यकामधेनुप्रदानिको नाम२५३ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
हिरण्यकामधेनु स्त्री विधानेन हिरण्यरचिता कामधेनुः ।तुलादिषोडशमहादानमध्ये दानार्थं हिरण्येन कल्पि-तायाम् १ धेनौ उपचारात् २ तद्दाने च । तद्दानविधिः“अथातः संप्रवक्ष्यामि कामधेनुविधिं षरम् । सर्वकाम-प्रदं नॄणां महापातकनाशनम् । लोकेशावाहनं तद्व-द्धोमः कार्य्योऽधिवासनम् । तुलापुरुषवत् कुर्य्यात् कुण्ड-मण्डषवेदिकाः । स्वल्पेष्वेकाग्निमत् कुर्य्यात् गुरुरेव स-माहितः” । कुण्डमण्डपवेदिका इत्युपलक्षणम् । इहहि देशकालवृद्धिश्राद्धशिवादिपूजाब्राह्मणवाचनगुरु ऋ-त्विग्वरणमधुषर्कदानयेदिकोपरिचक्रलेखनपञ्चवर्णविता-नतोरणपताकादिकं सर्वं मत्स्यपुराणोक्ततुलापुरुष-दानविहितं वेदितव्यम् । स्वल्पेष्वेकाग्निमदिति, एकाग्निमत्करणं व्याख्यातम् । “काञ्चनस्यातिशुद्धस्यधेनुं वत्सञ्च कारयेत् । उत्तमा पलसाहस्रैस्तदर्द्धेन तुमध्यमा । कनीयसी तदर्द्धेन कामधेनुः प्रकीर्त्तिता ।शक्तितस्त्रिपलादूर्द्ध मशक्तोऽपीह कारयेत्” । अत्र यद्यपिवत्सपरिमाणमनुक्तं तथापि कामधेनुविधानवत् तप्त-काञ्चनचतुर्थांशेन वत्सः कल्पनीयः । समस्तथेनुपरिमित-द्रव्यनिष्कृष्टवत्सनिर्माणव्याप्तिदर्शनादिहापि धेनुदानत्वा-विशेषात् तथैव गिश्चीयते । तथा च गुडधेन्वादिषु “तच्च-तुर्थांशेन वत्सः स्यादिति” तत्र तत्र वक्ष्यते । “वेद्यांकृष्णाजिनं न्यस्य गुडप्रस्थसमन्वितम् । न्यसेदुपरि तांधेनुं महारत्नैरलङ्कृताम् । कुम्भाष्टकसमोपेतां नाना-फलसमन्विताम्” । कल्पतरुदाने, प्रस्थो व्याख्यातः । “म-हारत्नानि पद्मरागप्रमृतीनि, “वत्सं दक्षे तु विन्यसे-दिति” क्वचित्पाठः, नानाफलानि गोगजवाजिस्त्री-पुरुषप्रभृतीनि सौबर्णानि कल्पतरुदानोक्तानि । “तथा-ष्टादश धान्यानि समन्तात् परिकल्पयेत् । इक्षुदण्डाष्टकंतद्वन्नानाफलसमन्वितम् । भाजनं चासनं तद्वत् ताम्र-दोहनकं तथा” । अष्टादश धान्यानि परिभाषायां द्रष्ट-व्यानि नानाफलानि मातुलिङ्गादीनि । “कौशेयवस्त्रद्वयसम्प्रयुक्ताम् दीपातपत्राभरणाभिरामाम् । सचा-मरां कुण्डलिनीं मघण्टां गणित्रिकापादुकरौप्यपादाम् ।रसैश्च सर्वैः परितोऽभिजुष्टां हरिद्रया पुष्पफलैरनेकैः ।अजाजिकुस्तुम्बुरुशर्कराभिः वितानकं चोपरि पञ्च-वर्णम् । स्नातस्ततो मङ्गलवेदघोषैः प्रदक्षिणीकृत्यसपुष्पहस्तः । आवाहयेत् ताङ्गडधेनुमन्त्रैः द्विजायदद्यादथ दर्भपाणिः” हेमा० दा० मत्स्यपु० ।