| YouTube Channel

हिरण्यकशिपु (hiraNyakazipu)

 
शब्दसागरः
English
हिरण्यकशिपु
m.
 (-पुः) A Daitya, the father of PRAHLĀDA, for whose
destruction, VISHṆU, descended in the fourth or NARASINHA-
Avatār.
E.
 हिरण्य gold, and कशिपु clothing, or food and clothing.
Capeller Eng
English
1 हिरण्यकशिपु॑
m.
 a golden mat or pillow.
2 हि॑रण्यकशिपु
a.
 poss. to
prec.
m.
N.
 of a
Daitya.
Spoken Sanskrit
English
हिरण्यकशिपु - hiraNyakazipu -
adj.
 - having a golden cushion or clothing
हिरण्यकशिपु - hiraNyakazipu -
m.
 - golden cushion or seat or clothing
Wilson
English
हिरण्यकशिपु
m.
 (-पुः) A Daitya, the father of PRAHLĀDA, for
whose destruction, VIṢṆU descended in the fourth or NARASIṂHA Avatāra.
E.
 हिरण्य gold, and कशिपु clothing, or food and clothing.
Monier Williams Cologne
English
हिरण्य—कशिपु॑
m.
 a golden cushion or seat or clothing,
Br.
Lāṭy.
हि॑रण्य—कशिपु (हि॑रण्य-),
mfn.
 having a g° cushion or clothing,
AV.
हि॑रण्य—कशिपु
m.
N.
 of a Daitya king noted for impiety (he was son of Kaśyapa and Diti, and had obtained a boon from Brahmā that he should not be slain by either god or man or animal
hence he became all-powerful
when, however, his pious son Prahlāda praised Viṣṇu, that god appeared out of a pillar in the form Nara-siṃha, ‘half man, half lion’, and tore Hiraṇya-kaśipu to pieces
this was Viṣṇu's fourth Avatāra
See प्र-ह्लाद, नर-सिंह),
MBh.
Hariv.
Pur.
 (cf.
IW.
 328
392
n.
 2)
Apte Hindi
Hindi
हिरण्यकशिपुः
पुं*
 हिरण्यम्-कशिपुः -
राक्षसों के एक प्रसिद्ध राजा का नाम
Bopp
Latin
हिरण्यकशिपु m. (e praec. et कशिपु
1) cibus.
2) vesti-
mentum, in Du. cibus et vestimentum) nom. pr. Asuri.
SU. 1. 2.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
मधुधेनुकचाणूरपूतनायमलार्जुनाः ॥ २१९ ॥
कालनेमिहयग्रीवशकटारिष्टकैटभाः ।
कंसः केशिमुरौ साल्वमैन्दद्विविदराहवः ॥ २२० ॥
हिरण्यकशिपुर्वाणः कालियो नरको बलिः ।
शिशुपालश्चास्य वध्या वैनतेयस्तु वाहनम् ॥ २२१ ॥
-wordlist-
विष्णुवध्य (पुं), मधु (पुं), धेनुक (पुं), चाणूर (पुं), पूतना (स्त्री), यमल (पुं), अर्जुन (पुं), कालनेमि (पुं), हयग्रीव (पुं), शकट (पुं), अरिष्ट (पुं), कैटभ (पुं), कंस (पुं), केशिन् (पुं), मुर (पुं), साल्व (पुं), मैन्द (पुं), द्विविद (पुं), राहु (पुं), हिरण्यकशिपु (पुं), बाण (पुं), कालिय (पुं), नरक (पुं), बलि (पुं), शिशुपाल (पुं), विष्णुवाहन (क्ली), वैनतेय (पुं)
Mahabharata
English
Hiraṇyakaśipu, an Asura. § 89 (Aṃśāvat.): I, 65, 2525 (son of Diti and father of five sons, Prahlāda, etc.).-§ 130 (do.): I, 67, 2641 (Diteḥ putraḥ, incarnate as Śiśupāla).--§ 246 (Sundopasundop.): I, 209, 7620 (mahāsurasyānvaye Hºoḥ purā Nikumbho nāma Daityendraḥ).-§ 384c (Vishṇu): III, 102, 8758 (ādi-Daityaḥ, had been slain by Vishṇu in his nṛsiṃha form).--§ 493 (Āṅgirasa): III, 221, 14194 (? kanyā sā Rohiṇī nāma Hºoḥ sutā|karmaṇā 'sau babhau bhāryā, according to Nīl. and PCR. H. is another name of the fire Manu, who married his own daughter Svishṭakrt, i.e. Rohiṇī).--§ 524d (Vishṇu): III, 272, 15835 (slain by Vishṇu in his nṛsiṃha form).--§ 602 (Droṇavadhap.): VII, 191, 8790 (yathā rūpaṃ purā Vishṇor Hºor vadhe).--§ 603 (Nārāyaṇāstramokshaṇap.): VII, 197, 9104 (saṃkruddham iva garjantaṃ Hºr Haviṃ).--§ 612 (Hradapraveśap.): IX, 31, 1751 (had been slain).--§ 656 (Khaḍgotpattik.): XII, 166, 6146.--§ 673b (BaliVāsavasaṃv.): XII, 227, 8265 (among the ancient rulers of the earth).--§ 714f (Prahlāda): XII, 328, 12330 (ºoḥ sutaḥ, i.e. Prahlāda).--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 340, 12942 (Nārāyaṇa prophesies that he, in the shape of a nṛsiṃha, will slay H.)
343, VII), ††13208, ††13209, ††13210 (cursed by Vasishṭha and slain [by Vishṇu in the shape of a nṛsiṃha]).--§ 730b (Ānuśāsanik.): The Dānava H., whose strength was so great that he could shake the very mountain of Meru, obtained from Śiva the lordship of all gods (sarvāmaraiśvaryaṃ), which he enjoyed for ten millions of years. His son was Mandāra: XIII, 14, 662. Cf. Daiteya, Daityendra, Dānava, Ditija, Ditinandana.
पुराणम्
English
हिरण्यकशिपु १ / HIRAṆYAKAŚIPU I. (See hiraṇya).
हिरण्यकशिपु २ / HIRAṆYAKAŚIPU II. A dānava. He once shook Mount Meru and śiva granted him welfare and prosperity. (anuśāsana parva, Chapter 14, Verse 73).
Vedic Reference
English
Hiraṇya-kaśipu in the Brāhmaṇas^1 denotes a ‘golden seat, ’
probably one covered with cloth of gold.
1) Taittirīya Brāhmaṇa, iii. 9, 20, 1
Aitareya Brāhmaṇa, vii. 18, 12. Cf.
the word as an adjective with the sense
of ‘having a golden cloth, ’ Av. v. 7, 10.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हिरण्यकशिपुः,
पुं,
 दैत्यविशेषः । स तु कश्यपस्यदित्यां पत्न्यां जातः । तस्य सहोदरः हिर-ण्याक्षः । तस्य भार्य्या कयाधुः । तस्य पुत्त्राःसंह्रादः १ अनुह्रादः २ ह्रादः ३ प्रह्रादः ४ ।कन्या सिंहिका । इति श्रीभागवतम् ॥
अपि च ।“त्वया यौ निहतौ देव ! दानवौ मधुकैटभौ ।अवतीर्णौ पुनर्दैत्यौ भूत्वा कश्यपनन्दनी ।हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षो महासुरः ॥
सुदुर्जयोद्धतौ तौ तु पुनर्जातौ महाबलौ ।पुलस्त्यस्य कुले देव ! राक्षसेन्द्रावरौ च तौ ॥
तयोलु पादविन्यासमसहन्ती जनार्दन ! ।तवान्तिकमनुप्राप्ता दशास्यकुम्भकर्णयोः ॥
”इति वह्निपुराणे वैश्रवणवरप्रदाननामाध्यायः ॥
तदुत्पत्त्यादि यथा, --“दित्याः पुत्त्रद्वथं जज्ञे कश्यपादिति नः श्रुतम् ।हिरण्याक्षश्च दुर्द्धर्षो हिरण्यकशिपुस्तथा ॥
कश्यपस्याश्रमोऽप्यासीत् पुण्ये वै पुष्करे पुरा ।ऋषिभिर्देवताभिश्च गन्धर्व्वैरुपशोभितः ॥
आसनान्युपकॢप्तानि काञ्चनानि तु पञ्च वै ।ऋषीणामृत्विजां ते वै उपविष्टा यथाक्रमात् ॥
होतुस्तत्रासनं यत्तु हविस्तत्राथ जुह्वतः ।अन्तर्व्वत्नी दितिश्चैव पत्नी च समुपागता ॥
दशवर्षसहस्राणि गर्भस्तस्यामवर्त्तत ।स तु गर्भो विनिःसृत्य मातुर्वै उदरात्तदा ॥
निषसादासने गर्भः कश्यपस्यापि सन्निधौ ।तं दृष्ट्वा मुनयस्तस्य नामाकुर्व्वन्त तद्धितम् ।हिरण्यकशिपुस्तस्मात् कर्म्मणानेन स स्मृतः ।हिरण्याक्षोऽनुजस्तस्य सिंहिका च तथानुजा ।राहोः सा जननी देवी विपचित्तेः परिग्रहः ।हिरण्यकशिपुर्दैत्यश्चकार परमं तपः ।ततो वर्षसहस्राणि निराहारो ह्यधःशिराः ॥
तं ब्रह्मा छन्दयामास दैत्यं तुष्टो वरेण तु ।सर्व्वामरत्वं वव्रे स शस्त्रास्त्रैर्न दिवा निशि ॥
अहं सर्व्वं विनिर्जित्य सर्व्वदेवत्वमास्थितः ।अणिमादिगुणैश्वर्य्यमेष मे दीयतां वरः ॥
तेनैवमुक्तो ब्रह्मा तु तस्मै दत्त्वा यथेप्सितम् ।दत्त्वा चास्य सभां दिव्यां तत्रैवान्तरधीयत ॥
हिरण्यकशिपुर्दैत्यः श्लोकैर्गौतः पुरातनः ॥
राजा हिरण्यकशिपुर्दैत्यो यां यां निषेवते ।तस्यां तस्यां नमश्चक्रुर्देवता ऋषिभिः सह ॥
एवं प्रभावो दैत्योऽभूत् हिरण्यकशिपुः पुरा ॥
स्वयमग्निश्च सूर्य्यश्च वायुरिन्द्रो जलं स्वयम् ।भूत्वा चकार राज्यं स मन्वन्तरचतुर्दश ॥
तस्यासीत् नरसिंहस्तु गृत्युर्विष्णुः पुरा किल ।नखैस्तेन विनिर्भिन्नो नार्द्रशुष्का नखाःस्मृताः ॥
हिरण्याक्षसुताः पञ्च विक्रान्ताः सुमहाबलाः ।हिरण्यकशिपोः पुत्त्राश्चत्वारः सुमहाबलाः ॥
प्रह्रादः पूर्व्वजस्तेषामनुह्रादस्तथैव च ।संह्रादश्चैव ह्रादश्च ह्रादपुत्त्रान् शृणुष्व तान् ॥
”इति वह्निपुराणे कश्यपीयप्रजामर्गनामाध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
हिरण्यकशिपु
पु०
 दैत्यविशेषे । स तु कश्यपात् दित्यां जातः“दिप्याः पुत्रद्वयं जज्ञे कश्यपादिति नः श्रुतम् । हिर-ण्याक्षश्च दुद्धर्षो हिरण्यकशिपुस्तथा” “हिरण्यकशिपुर्दैत्यश्चचार परमं तपः । ततो वर्षसहस्राणि निरा-हारो ह्यधःशिराः । तं ब्रह्मा छन्दयामास दैत्यंतुष्टो वरण तु । सर्वामरत्वं वव्रे स शस्त्रास्त्रेर्न दिवानिशम् । अहं सर्वं विनिजित्य सर्वदेवत्वमास्थितः ।अणिमादिगुणैश्वर्य्यमेष मे दीयतां वरः । तेनैवमुक्तोब्रह्मा तु तस्मै दत्त्वा यथेप्सितम् । दत्त्वा चास्य सभांदिव्यां तत्रैवान्तरधीयत । हिरण्यकशिपुर्दैत्यः श्लोकै-र्गीतः पुरातनः । राजा हिरण्यकशिपुर्दैत्यो यां यांनिषेवते । तस्यां तस्यां नमश्चक्रुर्देवता ऋषिमिः सह ।एवंप्रभावो दैत्योऽभूत् हिरण्यकशिपुः पुरा । स्वय-मग्निश्च चन्द्रश्च वायुरिन्द्रो जलं स्वयम् । भूत्वा चकारराज्यं स मन्वन्तरचतुर्दश । तस्यासीत् नरसिंहस्तुमृत्युर्विष्णुः पुरा किल । नखैस्तेन विनिर्भिन्नो नार्द्र-शुष्का नखाः स्मृताः” वह्निपु० ।
Capeller
German
1. हिरण्यकशिपु॑
m.
 Goldteppich.
2. हि॑रण्यकशिपु einen Goldteppich habend
m.
 N. eines Daitya.