| YouTube Channel

हिरण्यं (hiraNyaM)

 
Apte 1890
English
हिरण्यं [हिरणेमव स्वार्थे यत्] 1 Gold
Ms. 2. 246, 8. 128.
2 Any vessel of gold
Ms. 2. 29.
3 Silver.
4 Any precious metal.
5 Wealth, property.
6 Semen virile.
7 A cowrie.
8 A particular measure.
9 A substance.
10 The thorn-apple (धत्तूर).
ण्या One of the seven tongues of fire.
Comp.
अक्षः N. of a celebrated demon, twin brother of Hiraṇyakaśipu. [On the strength of a boon from Brahman he became insolent and oppressive, seized upon the earth, and carried it with him into the depths of the ocean. Viṣṇu therefore became incarnate as a boar, killed the demon and lifted up the earth.]
कक्ष a. wearing a golden girdle.
कशिपुः N. of a celebrated king of demons. [He was a son of Kaśyapa and Diti, and by virtue of a boon from Brahman, he became so powerful that he usurped the sovereignty of Indra and oppressed the three worlds. He freely blasphemed the great god and subjected his son Prahrāda to untold cruelties for acknowledging Viṣṇu as the Supreme deity. But he was eventually torn to pieces by Viṣṇu in the form of Narasiṃha
see प्रह्राद].
कोशः gold and silver (whether wrought or unwrought).
गर्भः {1} N. of Brahman (as born from a golden-egg). {2} N. of Viṣṇu. {3} the soul invested by the subtile body or सूक्ष्मशरीर q. v.
द a. giving or granting gold
Ms. 4. 230. (
दः) the ocean. (
दा) the earth.
नाभः the mountain Maināka.
बाहुः {1} an epithet of Śiva. {2} the river Śoṇa.
बिंदुः fire.
रेतस् m. {1} fire
R. 18. 25. {2} the sun. {3} N. of Śiva. {4} the Citraka or Arka plant.
वर्णा a river.
वाहः {1} the river Śoṇa. {2} N. of Śiva.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हिरण्यं,
क्ली,
 (हर्य्यति दीप्यते इति । हर्य्य गति-कान्त्योः + “हर्य्यतेः कन्यन् हिर च ।” उणा ०५ । ४४ । इति कन्यन् । हिरादेशश्च धातोः ।)सुवर्णम् । (यथा, मनुः । २ । २४६ ।“क्षेत्रं हिरण्यं गामश्वं छत्रोपानहमासनम् ।धान्यं शाकञ्च वासांसि गुरवे प्रीतिमावहेत् ॥
”)तद्वैदिकपर्य्यायाः । हेम १ चन्द्रम् २ रुक्मम् ३अयः ४ हिरण्यम् ५ पेशः ६ कृशनम् ७लोहम् ८ कनकम् ९ काञ्चनम् १० भर्म्म ११अमृतम् १२ मरुत् १३ दत्रम् १४ जातरूपम्१५ । इति पञ्चदश हिरण्यनामानि । इतिवेदनिर्घण्टौ १ अध्यायः ॥
धुस्तूरम् । इत्य-मरः । २ । ९ । ९४ ॥
रेतः । द्रव्यम् । वराटः ।अक्षयम् । मानभेदः । अकुप्यम् । इति मेदिनी ॥
रजतम् । धनम् । इति शब्दरत्नावली ॥
(पुं, गुग्गुलुविशेषः । तत्प्रकारो यथा, --“महिषाक्षो महानीलः कुमुदः पद्म इत्यपि ।हिरण्यः पञ्चमो ज्ञेयो गुग्गुलोः पञ्च जातयः ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)