| YouTube Channel

हिङ्गुलः (hiGgulaH)

 
Apte
English
हिङ्गुलः [hiṅgulḥ] लम् [lam], लम्
Apte Hindi
Hindi
हिङ्गुलः
पुं*
 - हिङ्गु + ला + क
"ईगुर, सिंदूर"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: हिङ्गुलः
Root: हिङ्गुल
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Preparation of mercury with sulphur and vermilion
Shloka(s):
3|2|44|2 ► रसस्तु पारतः सूतो हिङ्गुलो दारदो रसः॥ (भूमिकाण्डः/शैलाध्यायः)
3|2|45|1 ► हिङ्गुलं हंसपादं च कुरुविन्दं च के चन॥ (भूमिकाण्डः/शैलाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|2|44|2 ⇢ हिङ्गुलः (हिङ्गुल) (पुं) ⇒ Preparation of mercury with sulphur and vermilion ⇒
➠ 3|2|45|1 ⇢ हिङ्गुलम् (हिङ्गुल) (नपुं) ⇒ Preparation of mercury with sulphur and vermilion ⇒
Related word(s):
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हिङ्गुलः,
पुं,
क्ली,
 (हिङ्गु तद्वर्णं लातीति । ला +कः ।) रागद्रष्यविशेषः । तत्पर्य्यायः । हिङ्गुलुः २ ।इत्यमरभरतौ । ३ । ५ । २० ॥
हिङ्गुलम् ३रक्तम् ४ मर्क्कटशीर्षम् ५ दरदः ६ रसः ७ ।इति रत्नमाला ॥
हंसपादम् ८ कुरुविन्दः ९ ।इति हेमचन्द्रः ॥
हिङ्गुलिः १० रक्तपारदः ११ ।इति जटाधरः ॥
वर्व्वरम् १२ सुरङ्गम् १३सुपरम् १४ रञ्जनम् १५ दरदम् १६ म्लेच्छम् १७चित्राङ्गम् १८ चूर्णपारदम् १९ चर्म्मारकम् २०मणिरागम् २१ रसोद्भवम् २२ रञ्जकम् २३रसगर्भम् २४ । अस्य गुणाः । मधुरत्वम् ।तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । वातकफत्रिदोषद्वन्द्वदोष-ज्वरनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
अपि च ।अथ हिङ्गुलस्य नामानि लक्षणानि गुणाश्च ।“हिङ्गुलं दरदं म्लेच्छं वित्रास चूर्णपारदम् ।दरदस्त्रिविधः प्रोक्तश्चर्म्मारः शुक्रतुण्डकः ।हंसपादस्तृतीयः स्याद्गुणवानुत्तरोत्तरः ॥
चर्म्मारः शुक्लवर्णः स्यात् सपीतः शुकतुण्डकः ।जवाकुसुमसङ्काशो हंसपादो महोत्तमः ॥
तिक्तं कषायं कटु हिङ्गुलं स्या-न्नेत्रामयघ्नं कफपित्तहारि ।हृल्लासकुष्ठज्वरकामलांश्चप्लीहामवातौ च गरं निहन्ति ॥
ऊर्द्ध्वपातनयुक्त्या तु डमरुयन्त्रपाचितम् ।हिङ्गुलं तस्य सूतं तु शुद्धमेव न शोधयेत् ॥
”इति ॥
* ॥
तत्र हिङ्गुलस्य शोधनविधिः ।“मेषीक्षीरेण दरदमम्लवर्गैश्च भावितम् ।सप्तवारान् प्रयत्नेन शुद्धिमायाति निश्चितम् ॥
”एवं शोधितस्य हिङ्गुलस्य गुणाः ।“तिक्तं कषायं कटु हिङ्गुलं स्या-न्नेत्रामयघ्नं कफपित्तहारि ।हृल्लासकुष्ठज्वरकामलांश्चप्लीहामवातौ च परं निहन्ति ॥
” इति ॥
* ॥
(पर्य्यायः शोधनप्रकारान्तरञ्च यथा, --“हिङ्गले हिङ्गुलुर्याति दरदः शुकतुण्डकः ।रसगन्धकसम्भूतो हिङ्गुलो दैत्यरक्तकः ॥
अम्लवर्णद्रवैः पिष्ट्वा दरदो माहिषेण च ।दुग्धेन सप्तधा पिष्टः शुष्कीभूतो विशुध्यति ॥
”तथाच प्रकारान्तरम् ।“आद्रकैर्लकुचद्रावैः सप्तधा भावितो यदि ।हिङ्गुलः शुद्धतां याति निर्द्दोषो जायते खलु ॥
विम्ब्याभं हिङ्गुलं दिव्यं रसगन्धकसम्भवम् ॥
मेहकुष्ठहरं रुच्यं बल्यं मेधाग्निवर्द्धनम् ॥
”इति हिङ्गुलशुद्धिः ॥
* ॥
इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे जारणमरणाधि-कारे ।) अथ हिङ्गुलाद्रसाकर्षणाविधिः ।“निम्बरसैर्निम्बपत्ररसैर्वा याममात्रकम् ।घृष्ट्वा दरदमूर्द्धं तु पातयेत् सूतयुक्तिवत् ॥
तत्रोर्द्ध्वपिठरीलग्नं गृह्णीयाद्रममुत्तमम् ।शुद्धमेव हि तत् सूतं सर्व्वकर्म्मसु योजयेत् ॥
”इति च भावप्रकाशः ॥