हिङ्गुल (hiGgula)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
EnglishApte
Englishहिङ्गुलः [hiṅgulḥ] लम् [lam], लम्
Monier Williams 1872
EnglishApte Hindi
Hindiहिङ्गुलः
- हिङ्गु + ला + क
"ईगुर, सिंदूर"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritसिन्दूरं नागजं नागं रक्तं शृङ्गारभूषणम् ।
चीनपिष्टं हंसपादकुरुविन्दे तु हिङ्गुलः ॥ १०६१ ॥
सिन्दूर (क्ली), नागज (क्ली), नागरक्त (क्ली), शृङ्गारभूषण (क्ली), चीनपिष्ट (क्ली), हंसपाद (पुं), कुरुविन्द (पुं), हिङ्गुल (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritहिङ्गुल
हिङ्गुल, हंसपाद, कुरुविन्द
हिङ्गुलं हंसपादं च कुरुविन्दं निगद्यते ।
verse 2.1.1.621
page 0070
वैजयन्तीकोषः
SanskritWord: हिङ्गुलः
Root: हिङ्गुल
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Preparation of mercury with sulphur and vermilion
Shloka(s):
3|2|44|2 ► रसस्तु पारतः सूतो हिङ्गुलो दारदो रसः॥ (भूमिकाण्डः/शैलाध्यायः)
3|2|45|1 ► हिङ्गुलं हंसपादं च कुरुविन्दं च के चन॥ (भूमिकाण्डः/शैलाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|2|44|2 ⇢ हिङ्गुलः (हिङ्गुल) (पुं) ⇒ Preparation of mercury with sulphur and vermilion ⇒
➠ 3|2|45|1 ⇢ हिङ्गुलम् (हिङ्गुल) (नपुं) ⇒ Preparation of mercury with sulphur and vermilion ⇒
Related word(s):
पुराणम्
Englishहिंगुल / HIṀGULA. A mineral (vermillion) obtained from mountainous regions. It has the colour (red) of the sky at sunset. (Vana Parva, Chapter 158, Verse 94).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritहिङ्गुलः, (हिङ्गु तद्वर्णं लातीति । ला +कः ।) रागद्रष्यविशेषः । तत्पर्य्यायः । हिङ्गुलुः २ ।इत्यमरभरतौ । ३ । ५ । २० ॥
हिङ्गुलम् ३रक्तम् ४ मर्क्कटशीर्षम् ५ दरदः ६ रसः ७ ।इति रत्नमाला ॥
हंसपादम् ८ कुरुविन्दः ९ ।इति हेमचन्द्रः ॥
हिङ्गुलिः १० रक्तपारदः ११ ।इति जटाधरः ॥
वर्व्वरम् १२ सुरङ्गम् १३सुपरम् १४ रञ्जनम् १५ दरदम् १६ म्लेच्छम् १७चित्राङ्गम् १८ चूर्णपारदम् १९ चर्म्मारकम् २०मणिरागम् २१ रसोद्भवम् २२ रञ्जकम् २३रसगर्भम् २४ । अस्य गुणाः । मधुरत्वम् ।तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । वातकफत्रिदोषद्वन्द्वदोष-ज्वरनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
अपि च ।अथ हिङ्गुलस्य नामानि लक्षणानि गुणाश्च ।“हिङ्गुलं दरदं म्लेच्छं वित्रास चूर्णपारदम् ।दरदस्त्रिविधः प्रोक्तश्चर्म्मारः शुक्रतुण्डकः ।हंसपादस्तृतीयः स्याद्गुणवानुत्तरोत्तरः ॥
चर्म्मारः शुक्लवर्णः स्यात् सपीतः शुकतुण्डकः ।जवाकुसुमसङ्काशो हंसपादो महोत्तमः ॥
तिक्तं कषायं कटु हिङ्गुलं स्या-न्नेत्रामयघ्नं कफपित्तहारि ।हृल्लासकुष्ठज्वरकामलांश्चप्लीहामवातौ च गरं निहन्ति ॥
ऊर्द्ध्वपातनयुक्त्या तु डमरुयन्त्रपाचितम् ।हिङ्गुलं तस्य सूतं तु शुद्धमेव न शोधयेत् ॥
”इति ॥
* ॥
तत्र हिङ्गुलस्य शोधनविधिः ।“मेषीक्षीरेण दरदमम्लवर्गैश्च भावितम् ।सप्तवारान् प्रयत्नेन शुद्धिमायाति निश्चितम् ॥
”एवं शोधितस्य हिङ्गुलस्य गुणाः ।“तिक्तं कषायं कटु हिङ्गुलं स्या-न्नेत्रामयघ्नं कफपित्तहारि ।हृल्लासकुष्ठज्वरकामलांश्चप्लीहामवातौ च परं निहन्ति ॥
” इति ॥
* ॥
(पर्य्यायः शोधनप्रकारान्तरञ्च यथा, --“हिङ्गले हिङ्गुलुर्याति दरदः शुकतुण्डकः ।रसगन्धकसम्भूतो हिङ्गुलो दैत्यरक्तकः ॥
अम्लवर्णद्रवैः पिष्ट्वा दरदो माहिषेण च ।दुग्धेन सप्तधा पिष्टः शुष्कीभूतो विशुध्यति ॥
”तथाच प्रकारान्तरम् ।“आद्रकैर्लकुचद्रावैः सप्तधा भावितो यदि ।हिङ्गुलः शुद्धतां याति निर्द्दोषो जायते खलु ॥
विम्ब्याभं हिङ्गुलं दिव्यं रसगन्धकसम्भवम् ॥
मेहकुष्ठहरं रुच्यं बल्यं मेधाग्निवर्द्धनम् ॥
”इति हिङ्गुलशुद्धिः ॥
* ॥
इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे जारणमरणाधि-कारे ।) अथ हिङ्गुलाद्रसाकर्षणाविधिः ।“निम्बरसैर्निम्बपत्ररसैर्वा याममात्रकम् ।घृष्ट्वा दरदमूर्द्धं तु पातयेत् सूतयुक्तिवत् ॥
तत्रोर्द्ध्वपिठरीलग्नं गृह्णीयाद्रममुत्तमम् ।शुद्धमेव हि तत् सूतं सर्व्वकर्म्मसु योजयेत् ॥
”इति च भावप्रकाशः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritहिङ्गुल पुंन० हिङ्गु तद्वर्णं साति सा--क । रक्तवर्णेवर्णकद्रव्यभेदे अमरः २ वार्त्ताक्यां ३ वृहत्याञ्च स्त्री ङीष्वर्णकभेदे तस्य शोधनाटिकं भावप्र० उक्तं यथा“मेषीक्षीरेण दरदमम्लवर्गैश्च भावितम् । सप्त वारान्प्रयत्नेन शुद्धिमायाति निश्चितम्” । एवं शीधितस्यहिङ्गुलस्य गुणाः । “तिक्तं कृषायं कटु हिङ्गुलं स्या-न्नेत्रामयघ्नं कफपित्तहारि । हृल्लासकण्डूज्वरकाम-लांश्च प्लाहामवातौ च गरं निहन्ति” । अथ हिङ्गु-लाद्रसाकर्षणविधिः “निम्बूरसैर्निम्बपत्ररसैर्वा याम-मात्रकम् । घृष्ट्वा दरदमूर्द्धन्तु पातयेत् सूतयुक्तिवत् ।तत्रोर्द्धपिठरीलग्मं गृह्णीयाद्रसमुत्तमम् । शुद्धमेव हितंसूतं सर्वकर्मसु योजयेत्” । तल्लक्षणं दरदशब्दे ३४७१ पृ०दृश्यम् । सतीदेहब्रह्मरन्ध्रपातस्थाने ४ देशविशेषे स्त्री(हिङ्लाट्) । “ब्रह्मरन्ध्रं हिङ्गुलायां देवता भीमलोचना ।कोटबी सा महामाया त्रिगुणा या दिगम्बरी” पीठमा० ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.