| YouTube Channel

हि (hi)

 
शब्दसागरः
English
हि r. 5th cl. (हिनीति)
1. To go.
2. To send.
3. To grow or increase.
4.
To be in pain.
5. To Throw.
6. To excite, to urge.
7. To promote,
to further.
8. To please, to gratify. With प्र, 1. To discharge, to
throw.
2. To send forth.
हि Ind. A particle expressing:--1. Because, for, on account of.
2.
Assuredly, certainly, (assertion. ).
3. Indeed, surely, (interrogation. )
4. For instance.
5. Only, alone.
6. A particle, implying difference
or distinction.
7. An expletive.
8. Ah, alas.
9. An interjection of
envy or contempt.
10. An interjection of hurry.
E.
 हि to go, विच्
aff
or हा to abandon, or हि to go, डि
aff.
Capeller Eng
English
1 हि हिनो॑ति हिनुते हि॑न्वति (ह॑यति),
pp.
 हित॑
impel, urge on, set in motion, hurl, send forth (M.
intr.
 hasten,
speed)
further, help to (dat. )
get, procure. आ
M.
 bring near. प्र
(हिणोति) urge on, impel, hurl, cast, turn upon (dat. or
loc.
 )
call
upon, summon
send out, dismiss, dispatch to (dat. ,
gen.
 ±अन्तिकम् or
पार्श्वम्,
acc.
 ±प्रति), in order to (dat. or infin. )
bring near,
get, procure, furnish. अनुप्र send after. अभिप्र send hither.
उपप्र send to (acc. ). प्रतिप्र send or drive back. सम् send out
bring together, join, combine, compose.
2 हि॑ (indecl. ) for, because, namely
surely, verily, indeed
well, pray (with an
imper.
 ,
conj.
 , or optat. ).
Yates
English
हि (न) हिनोति 5.
a. To go
send
grow
be in pain.
हि
expletive, Certainly, indeed.
in-
terj. Expressive of grief, hurry,
or contempt.
Spoken Sanskrit
English
हि - hi -
indecl.
 - for
प्रकार - prakAra -
m.
 - form
मूर्ति - mUrti -
m.
 - form
विग्रह - vigraha -
m.
 - form
दुर्ग - durga -
m.
 - fort
प्रपत्र - prapatra -
n.
 - form
रूप - rUpa -
n.
 - form
बल - bala -
n.
 - force
वाक्पीठ - vAkpITha -
n.
 - forum [ computer ]
पूर्वतन - pUrvatana -
adj.
 - former
प्राचीन - prAcIna -
adj.
 - former
प्राथमिक - prAthamika -
adj.
 - former
मे - me -
indecl.
 - forme
नमस्कार - namaskAra -
m.
 - Hello! [ formal ]
अरण्य - araNya -
n.
 - forest
वन - vana -
n.
 - forest
संरूप - saMrUpa -
n.
 - format [ computer ]
विस्मरति { वि- स्मृ } - vismarati{vi-smR} - verb 1 - forget
विदेश - videza -
adj.
 - foreign
विदेशीय - videzIya -
adj.
 - foreign
हि - hi -
indecl.
 - surely
हि - hi -
indecl.
 - because
हि - hi -
indecl.
 - for
न हि , आर्य ! - nahi, Arya! - phrase - No, Sir!
हि - hi - adverb - assuredly
हि - hi - adverb - of course
हि - hi - adverb - certainly
हि - hi - adverb - on account of
हि - hi - adverb - do
हि - hi - adverb - pray
हि - hi - adverb - for
हि - hi - adverb - just
हि - hi - emph. adve - indeed
हिनोति { हि } - hinoti { hi } - verb - hasten on
हिनोति { हि } - hinoti { hi } - verb - assist or help to
हिनोति { हि } - hinoti { hi } - verb - set in motion
हिनोति { हि } - hinoti { hi } - verb - discharge
हिनोति { हि } - hinoti { hi } - verb - hurl
हिनोति { हि } - hinoti { hi } - verb - bring
हिनोति { हि } - hinoti { hi } - verb - shoot
हि - hi -
indecl.
 - surely
निश्चितम् - nizcitam - adverb - surely
कामम् - kAmam - adverb - surely
नु - nu - adverb - surely
नू - nU - emph. part - surely
अमृषा - amRSA -
ind.
 - surely
अह - aha -
ind.
 - surely
ध्रुवम् - dhruvam -
ind.
 - surely
निःसंशयम् - niHsaMzayam -
ind.
 - surely
नियतम् - niyatam -
ind.
 - surely
स्म - sma -
ind.
 - surely
खलु - khalu -
indecl.
 - surely
ननु - nanu -
indecl.
 - surely
नहि - nahi - adverb - surely not
अवश्यम् - avazyam -
ind.
 - most surely
अवश्यम् एव - avazyam eva - phrase - most surely
दृढप्रहारिन् - dRDhaprahArin -
adj.
 - shooting surely
Wilson
English
हि r. 5th cl. (हिनोति)
1 To go.
2 To send.
3 To grow or increase.
4 To be in pain.
हि ind.
1 Because, for, on account of.
2 Assembly, certainly, (assertion. )
3 Indeed, surely, (interrogation. )
4 A particle, implying difference or distinction.
5 An expletive.
6 Ah, alas.
7 An interjection of envy or contempt.
8 An interjection of hurry.
E.
 हि to go, विच्
aff.
Apte
English
हि [hi],
ind.
 (Never used at the beginning of a sentence) It has the following senses:
For, because (expressing a strict or logical reason)
अग्निरिहास्ति धूमो हि दृश्यते G. M.
R.*
 5.1.
Indeed, surely
देव प्रयोगप्रधानं हि नाठ्यशास्त्रम्
M.*
 1
न हि कमलिनीं दृष्ट्वा ग्राहमवेक्षते मतङ्गजः
M.*
 3.
For instance, as is well known
प्रजानामेव भूत्यर्थ स ताभ्यो बलिमग्रहीत् । सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः
R.*
 1.18.
Only, alone (to emphasize an idea)
मूढो हि मदनेना- यास्यते
K.*
 155.
Sometimes it is used merely as an expletive.
हि [hi], 5
P.
 (हिनोति, हित
caus. हाययति
desid.
 जिघीषति)
To send forth, impel.
To cast, throw, discharge, shoot
गदा शक्रजिता जिध्ये
Bk.*
 14.36.
To excite, incite, urge.
To promote, further.
To gratify, please, exhilarate.
To go or proceed.
To forsake, abandon
सर्वेषु भूतेष्वधियज्ञमीशं यजस्व योगेन च कर्म हिन्वन्
Bhāg.*
 7.1.12.
Apte 1890
English
हि ind. (Never used at the beginning of a sentence) It has the following senses:
1 For, because (expressing a strict or logical reason)
अग्निरिहास्ति धूमो हि दृश्यते G. M.
R. 5. 10.
2 Indeed, surely
देव प्रयोगप्रधानं हि नाट्यशास्त्रं M. 1
न हि कमलिनीं दृष्ठ्वा ग्राहमवेक्षते मतंगजः M. 3.
3 For instance, as is well known
प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो बलिमग्रहीत् । सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः R. 1. 18.
4 Only, alone (to emphasize an idea)
मूढो हि मदनेनायास्यते K. 155.
5 Sometimes it is used merely as an expletive.
हि {c5c} P. (हिनोति, हित
caus. हाययति
desid. जिघीषति) 1 To send forth, impel.
2 To cast, throw, discharge, shoot
गदा शक्रजिता जिघ्ये Bk. 14. 36.
3 To excite, incite, urge.
4 To promote, further.
5 To gratify, please, exhilarate.
6 To go or proceed.
Monier Williams Cologne
English
1. हि (cf. √ हय्)
cl.
 5.
P.
 (Dhātup. xxvii, 11) हिनो॑ति (Ved. also हिनुते॑, हि॑न्वति and हिन्व॑ति, °ते
p.
 हिन्वान॑ [with act. and pass. sense]
RV.
ह॑यत्,
RV.
TS.
1. sg. हिषे,
RV.
pf. जिघाय, जिघ्युः,
Br.
&c.
जिघ्ये [with pass. sense]
Bhaṭṭ.
aor.
 अ॑हेम, अह्यन्, हेत
p.
 हियान॑ [with pass. sense]
RV.
अह्यम् [?], अ॑हैत्,
AV.
अहैषीत्,
Br.
अहेषत,
RV.
fut. हेता
Gr.
हेष्यति,
MBh.
&c.
inf.
 -ह्ये॑,
RV.
 ),
to send forth, set in motion, impel, urge on, hasten on (Ā. also intrans.),
RV.
AV.
ŚBr.
KātyŚr.
to stimulate or incite to (dat. ),
RV.
to assist or help to (dat. ), ib.
to discharge, hurl, cast, shoot,
RV.
to convey, bring, procure, ib.
ŚBr.
to forsake, abandon, get rid of
Bhaṭṭ.
(हिन्वति) to gladden, delight,
Dhātup.
 xv, 82 :
Pass.
 हीयते (aor. अहायि)
Gr.
 :
Caus.
 हाययति (aor. अजीहयत्), ib. :
Desid.
 of
Caus.
 जिहापयिषति, ib. :
Desid.
 जिघीषति, ib. :
Intens.
 जेघीयते, जेघयीति, जेघेति, ib.
2. हि॑
ind.
 (used as a particle [cf. ह and घ] and usually denoting) for, because, on account of (never standing first in a sentence, but generally after the first word and used enclitically, sometimes after pronouns
e.g. स॑र्वो हि॑ पृ॑तना जिगीषति, ‘for everybody wishes to win battles’
भवान् हि प्रमाणम्, ‘for your honour is the authority’
तथा हि, ‘for example’, ‘accordingly’
न॑ हि॑ or नहि॑, ‘for not’, ‘not at all’),
RV.
&c.
&c.
just, pray, do (with an
Impv.
 or
Pot.
 emphatically
sometimes with Indic. , e.g. पश्यामो हि, ‘we will just see’), ib.
indeed, assuredly, surely, of course, certainly (हि॑ वै॑, ‘most assuredly’
हि-तु or हि-पुनर्, ‘indeed-but’
often a mere expletive,
esp.
 to avoid a hiatus, sometimes repeated in the same sentence
हि is also said to be an interjection of ‘envy’, ‘contempt’, ‘hurry’
&c.
 ), ib.
Monier Williams 1872
English
हि 1. हि (connected with rt. हिन्व्, to
which some of the forms in the examples
given below are referred by Sāy.), cl. 5. P. हिनोति
(Ved. also A. हिनुते), जिघाय, हेष्यति, अहै-
षीत्, हेतुम्, to send, send forth, impel, (हिन्वन्ति
= प्रेरयन्ति, Ṛg-veda VIII. 43, 29)
to dis-
charge, throw, cast, shoot (as an arrow &c.)
to
urge, incite, excite
to further, promote, advance
to protect, favour, benefit, prosper (Ved.)
to please,
gratify, exhilarate, satisfy, (हिन्विरे = प्रीणयन्ति,
Ṛg-veda VIII. 43, 19)
to go, proceed: Pass.
हीयते, Aor. अहायि: Caus. हाययति, -यितुम्, Aor.
अजीहयत्: Desid. of Caus. जिघापयिषति: Desid.
जिघीषति: Intens. जेघीयते, जेघयीति, जेघेति
[cf. perhaps Gr. κίω
Lat. cieo.]
हि 2. हि, ind. (probably to be connected
with rt. 1. हि
cf. हेतु), for, because, on
account of (used enclitically so as not to stand first
in a sentence, e. g. प्रमाणं हि भवान्, for your
honour is the authority
तथा हि, for example, for
instance, accordingly)
assuredly, certainly
indeed,
surely, (in these senses used emphatically and, accord-
ing to some, also interrogatively
but sometimes to
be treated as redundant and a mere expletive)
but
ah! alas! (said to be also an interjection of envy,
of contempt, of hurry, &c.)
Macdonell
English
हि HI, V. hinó, hinu, V.: set in motion, 🞄urge on, further
be set in motion or urged 🞄on, hasten (Ā.)
incite or assist to (d.)
🞄convey
V., C.: cast, hurl
P. (= √ 2. hā): forsake, 🞄abandon
get rid of: pr. pt. hinvāná, 🞄speeding etc.
pp. hitá, (V.) urged on, speeding
🞄called upon, invoked. pari, bring, offer 🞄(RV.). pra (-hiṇoti), urge on, incite (RV.)
🞄V., C.: convey or send to, bestow on (d.)
🞄despatch (messengers)
drive away, dismiss, 🞄send, — away, to (any one, ac. ± prati, d., g., 🞄antikam or pārśvam w. g.
to a place, ac. ± 🞄prati
in order to, d., inf.
ord. mg.)
C.: 🞄cast, hurl, discharge, at (d., lc.)
direct (the 🞄gaze) towards (ac.)
forsake (very rare = 🞄pra-hā)
-jighya-ti, -tu, (Br.) perh. incorr. 🞄for -jigā-ti, -tu: pp. práhita, P.: urged on, 🞄incited
C.: hurled, discharged, at (lc.)
cast, 🞄directed (eye, gaze, mind) towards (—°)
imbedded 🞄(nails)
conveyed, sent (things)
sent 🞄away, expelled
V., C.: sent out, despatched 🞄(messengers etc.), to any one (pārśve w. g.): 🞄-vat, pp. act. = finite vb. (he) sent out. 🞄anu-pra, pp. sent after. sam, compose, contrive 🞄(RV.).
हि hí, pcl. (never at beg. of a sentence, but 🞄gnly. following the first word
also in other 🞄positions after the emphatic word
the vb. of 🞄the sentence is always accented), V., C.: for, 🞄because (aften after demonstratives, relatives, 🞄interrogatives)
just, pray (with impv. or pot.
🞄sts. ind., e. g. paśyāmo hi, we will just see)
🞄verily, surely, indeed
C.: often mere verse-filler, 🞄esp. to avoid the hiatus or to obtain a 🞄long vowel, sts. even twice in the same sentence
🞄hi — tu, hi — punar, it is true — but.
Benfey
English
1. हि हि, ii. 5, हिनु, Par.
1. To go.
2. To send.
3. To discharge, as an
arrow from a bow, to throw, Bhaṭṭ. 14,
36. -- With प्र प्र, हिणु,
1. To send,
Pañc. 161, 19
Daśak. in Chr. 184, 19.
2. To discharge, to throw, Chr. 40, 12
(anomal. °हिण्वम्). प्रहित,
1. Dis-
patched, Hit. 92, 20.
2. Stretched
out, extended. -- With अनुप्र अनु-प्र,
अनुप्रहित, Dispatched after (some-
thing), Utt. Rāmac. 39, 13.
2. हि हि,
I. A particle,
1. Because,
Utt. Rāmac. 167, 8
for, Chr. 4, 16
on account of
with preceding तथा,
Namely, to wit, Śāk. d. 31
Pañc.
221, 6.
2. Assuredly (assertion), Mat-
syop. 22
Chr. 288, 11 = Rigv. i. 48, 11.
3. Indeed (interrogation), Hiḍ. 3, 17.
4. But, Chr. 10, 2
Daśak. in Chr.
180, 20.
II. An interjection,
1. Of grief,
Ah! alas!
2. Of envy and hurry.
Hindi
Hindi
वास्तव में
Apte Hindi
Hindi
हि
अव्य* - -
"(इसका प्रयोग वाक्य के आरम्भ में कभी नहीं होता) इसके अर्थ निम्नांकित हैः- इसलिए कि, क्योंकि (तर्कसंगत युक्ति का निर्देश करना)"
हि
अव्य* - -
"निस्सन्देह, निश्चय ही"
हि
अव्य* - -
"उदाहरणस्वरूप, जैसा की सुविदित है, "
हि
अव्य* - -
"केवल, अकेला (किसी विचार पर बल देने के लिए) "
हि
अव्य* - -
कभी कभी यह केवल पूरक की भांति ही प्रयुक्त होता है
हि
अव्य* - -
"भेजना, उकसाना"
हि
अव्य* - -
"डाल देना, फेंकना, (तीर) चलाना (बन्दुक) दागना"
हि
अव्य* - -
"उत्तेजित करना, भड़काना, उकसाना"
हि
अव्य* - -
"उन्नत करना, आगे बढ़ाना "
हि
अव्य* - -
"तृप्त करना, प्रसन्न करना, उल्लसित करना "
हि
अव्य* - -
"जाना, प्रगति करना"
L R Vaidya
English
hi {% ind. (never used at the beginning of a sentence) %} A particle expressing- (1) for, because, अग्निर्ह्यस्ति धूमो हि दृश्यते G.M.
(2) indeed, surely, न हि कमलिनीं दृष्ट्वा ग्राहमवेक्षते मतंगजः Mal.iii.
(3) for instance, सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः R.i.18
(4) only, alone, मूढो हि मदनेनायास्यते Kad. (This particle is sometimes used as a mere expletive.)
hi {% vt. 5P (pp. हित
pres. हिनोति
pass. हीयते
desid. जिघीषति) %} 1. To send, to send forth
2. to discharge, to throw, गदा शक्रजिता जिघ्ये Bt.xiv.36
3. to excite, to urge
4. to further, to promote
5. to please, to gratify
6. to go.With प्र-, 1. to discharge, to throw, रक्षस्तस्मिन्महोत्पलं प्रजिघाय R.xv.21, Bt.xv.121
2. to send, to send forth, R.xii.84, viii.79, Bt.xv.104, xiv.1.
Bopp
Latin
1. हि 5. P. (anom. v. gr. 443. 444. 572. गतौ K. गतौ वर्द्ध-
ने V.)
1) ire.
2) mittere. RIGV. 34. 11.: वज्रं हि-
न्वन्ति
BHATT. 14. 36.: गदा शक्रजिता जिघ्ये (schol.
प्रहिता, प्रेषिता). Vid. praef. प्र.
3) augere, amplificare.
RIGV. 23. 17.: ता नो हिन्वन्त्व् अध्वरम्.
4) tueri. RIGV.
18. 4. (Cf. 2. हा, गा
fortasse lat. cieo, gr. ϰίω cum c,
ϰ = ह् sicut in cor, ϰέαϱ
v. हिम.)
c. प्र प्रहिणोमि (v. gr. min. 94^b). annot.) mittere. A. 8. 30.:
तान् अहम्…प्राहिण्वं यमसादनम्
8. 8.: अस्त्रम्…
प्राहिणवम्
9. 17. IN. 4. 2. -- MAH. 2. 1244.: स दूतान्
प्राहिणोत्
RAGH. 12. 84.: रथन् तस्मै प्रजिघाय पु-
रन्दरः.
2. हि Conj.
1) enim. BR. 1. 16. BH. 3. 5.
2) particula inter-
rogativa. H. 3. 17.
3) quidem, certe. M. 6. 22. 26. 27.
Indian Epigraphical Glossary
English
hi (IE 8-1), abbreviation of hiraṇya, ‘cash’ or ‘revenue
income in cash’. Cf. sāṃ-hi.
Lanman
English
√hi (hinóti, hinuté
jighā́ya
áhaiṣīt
heṣyáti
hitá). set in motion, drive,
impel.
+ pra, send off or away
deliver over.
hí, particle.
—1. asseverative: surely,
verily, indeed, 1822, 23, 22^20, 23^21, 28^15,
35^21, 83^1, etc.
—2. giving a reason:
because
for, 3^19, etc., 53^2, 70^11
—3. w.
interrogatives, pray, 11^1, 13^14
--finite verb
accented w. hí [595d], 72^18
hí never at begof
sentence.
Kridanta Forms
Sanskrit
हि (हि॒ गतौ वृद्धौ च - स्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = हयनम्
अनीयर् = हयनीयः - हयनीया
ण्वुल् = हायकः - हायिका
तुमुँन् = हेतुम्
तव्य = हेतव्यः - हेतव्या
तृच् = हेता - हेत्री
क्त्वा = हित्वा
ल्यप् = प्रहित्य
क्तवतुँ = हितवान् - हितवती
क्त = हितः - हिता
शतृँ = हिन्वन् - हिन्वती
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 हि
मूलधातुः:
 हि
धात्वर्थः:
 गतौ, वृद्धौ च
गणः:
 स्वादिः
कर्मकत्वं:
 गतौ सकर्मकः, वृद्धौ अकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 हिनोति
अनुबन्धादिविशेषः:
 इकारान्तः
Abhyankara Grammar
English
हि (I) personal-ending of the second pers. sing. substituted for सि in the imperative mood
cf. सेर्ह्यपिच्च P. III. 4.87
(2) a sign-word used in the Vajasaneyi-pratisakhya to mark the termination of the words of the Adhikarasutra V. Pr.III.5, IV.11.
धातुप्रदीपः
Sanskrit
हि गतौ, वृद्धौ च
- प्रहिणोति प्रहिण्वः प्रहिणुवः प्रहिण्मः प्रहिणुमः प्रजिघाय प्रहिणुयात् प्राजीहयत् जिघीषति जेघीयते हेतुः हेयः 12
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
1. हि mit अनुप्र, °हित abgeschossen, Kir. 17, 33.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
kyang
१) अपि २) अपि ३) उत ४) एव ५) किं चापि ६) च ७) च ॥॥॥ च ८) चन ९) चापि १०) चित् ११) तु १२) पुनः १३) वा १४) हि १५) सं १६) अपि
gang
१) कः २) कतम् ३) कस्यचिद् ४) का ५) किम् ६) ७) पू+ीर्ण ८) पूर्णित ९) यः १०) यत्तु ११) यद् १२) यदि १३) यद् यद् १४) यम् १५) यस्य १६) या १७) ये १८) ये च १९) हि २०)
ched du
१) ° अर्थम् २) उद्दिश्य ३) कृते ४) प्रयत्नतः ५) हि (?) ६) ° हेतोः
nyid
१) आत्मन् २) एव ३) एवम् ४) खलु ५) तत्त्व ६) तद् ७) ° ता ८) ° त्व ९) स्वयमेव १०) हि ११) १२)
nyid du
१) एव २) एवम् ३) हि (?)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskrit
--source--
तु हि च स्म ह वै पादपूरणे पूजने स्वती ॥ १९७ ॥
-wordlist-
तु (अ), पादपूरण (क्ली), हि (अ), पादपूरण (क्ली), च (अ), पादपूरण (क्ली), स्म (अ), पादपूरण (क्ली), ह (अ), पादपूरण (क्ली), वै (अ), पादपूरण (क्ली), सु (अ), पूजन (क्ली), अति (अ), पूजन (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
हि
हि, विशेषण, हेतु
हि स्याद्विशेषणे हेतौ तु स्याद्भेदेऽवधारणे ॥ ८८१ ॥
verse 5.1.1.881
page 0101
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
हि, हेतु, पादपूर्ति, विशेष, अवधारण
हि हेतौ पादपूर्तौ च विशेषे चावधारणे ॥ ४६ ॥
verse 1.1.1.46
page 0122
हि, स्फुट, दान
स्फुटे दानेऽथाव्ययो ही दुःखहेतौ च विस्मये ।
विषादे चाव्ययो हं त्वनुनये कोपभाषणे ॥ ४७ ॥
verse 1.1.1.47
page 0122
Tamil
Tamil
ஹி : மாத்திரம், ஆகையால்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हि, न वर्द्धने । गतौ इति कविकल्पद्रुमः । (भ्वा०-पर०-सक०-अनिट् ।) गतिरिह अन्तर्भूत-ञ्यर्थत्वात् गतिप्रेरणम् । न, प्रहिणु स्वसूनु-मिति भट्टिः । वर्द्धने विरलप्रयोगः । इति दुर्गा-दासः ॥
हि,
व्य,
 हेतुः । (यथा, शाकुन्तले । १ अङ्के ।“अशंसयं क्षत्त्रपरिग्रहक्षमायदार्य्यमस्यामभिलाषि मे मनः ।सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुषुप्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥
”)अवधारणम् । इत्यमरः । ३ । ४ । २५६
३ । ४ । ५ ॥
पादपूरणम् । विशेषः । प्रश्नः । (यथा, रामा-यणे । २ । ६४ । ३० ।“नाभिवादयसे माद्य न च मामभिभाषसे ।किञ्च शेषे तु भूमौ त्वं वत्स ! किं कुपितोह्यसि ॥
”)हेत्वपदेशः । सम्भ्रमः । असूया । इति मेदिनी ॥
शोकः इति शब्दरत्नावली ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
हि बर्द्धने गतौ च स्वा०
पर०
सक०
 अनिट् । हिनोति अहैपीत् जिघाय ।
हि
अव्य०
 हा--हि--वा डि । १ हेतौ २ अवधारणे अमरः ।३ विशेषे ४ प्रश्ने ५ सम्भ्रमे ६ हेतूपदेशे ७ असूयायां चमेदि० ८ पादपूरणे ९ शोके च शब्दर० ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
हि गतौ, वृद्धौ च
- हिनुमीना (8415) णत्वम्-प्रहिणोति हेरचङि (7356) इति कुत्वम्-प्रजिघाय कमिमति (उ0 173) इति तुन्-हेतुः मक् (द्र0 उ0 1147)-हिमम् मनिन् (दश0 उ0 673)-हेम ऊतियूति (3397) इति हेतिरायुधम् 11
धातुवृत्तिः
Sanskrit
हि (अर्थः) गतौ, वृद्धौ च
( प्रहिणोति ) "हिनुमिना'' इति उपसर्गस्थान्निमित्तादुत्तरस्यहिनुनकारस्याङ्व्यवायेऽपि णत्वं, तच्च प्रहिणु इत्यादौ हिनुशब्दे सावकाशमपि एकदेशविकृतस्यानन्यत्वाद्विकृतेऽपीह भवति (जिघाय जिघ्यतुः जिघ्युः जिघयिथ जिघेथ जिघ्य जिघ्यिव ) "कुहोश्चुः'' इत्यभ्यासस्य चुत्वं झकारः, तस्य"अभ्यासे चर्च'' इति जकारः परस्य "हेरचङि'' इति कुत्वं घकारः ( हेता हेष्यति प्रहिणोतु प्राहिणोत् प्रहिण्यात् हीयात् अहैषीत् जिघीषति जेघीयते जेघेति हाययति अजीहयत् ) अचङीति वचनान्न कुत्वम् इदमेवाचङीति वचनं ऽन्यत्र ण्यधिकस्यापि कुत्वज्ञापकम् तेन प्रजिघाययिषतीत्यत्रापि कुत्वं भवति ( सहितं, संहितम् ) "समो वा हिततयोः'' इति मलोपविकल्पः ष्यञन्तस्य नित्त्यं मलोपस्येष्यमाणत्वात्साहित्यामित्येव भवतीत्यात्रेयः देवदत्ताय हितं भूयाद् देवदत्तस्येति वा "चतुर्थी चाशिष्यायुष्य'' इत्यादिना षष्ठीचतुर्थ्यौ"चतुर्थी तदर्थार्थबलिहित'' इति समासविधौ कैयटे "चतुर्थी चाशिषि'' इति हितयोगे या चतुर्थी तदनतस्य मसासो न भवति, समासाद्ध्याशिषोऽनवगमादिति के चिदाहुरिति अरोचकिने हितमरोचकिहितमिति [ हितयोगे चतुर्थी वक्तव्या ] इति चतुर्थी, "चतुर्थी तदर्थ'' इति पक्षेसमासः सुधाकारस्तु चान्द्रानुसारेणानाशिष्यपि षष्ठीचतुर्थ्यौ द्वे भवति इत्याह तद्वृत्तिकारस्य नेष्टम् यदाह "हितं भक्षा'' इत्यत्र, ननु हितयोगे चतुर्थ्यां भवितव्यं, तत्र कथं षष्ठ्यर्थे प्रत्ययो विधीयते, एवं तहिं सामर्थ्याद्विभक्तिविपरिणामो भविष्यतीति भाष्यमपि "हितं भक्षा'' इति चतुर्थीनिर्द्देशः कर्तव्यः, इतरथा ह्यनिर्देशो भवति, हितशब्दयोगे चतुर्थीविधीयते सा प्राप्नोति, तर्हि चतुर्थीनिर्देशः कर्तव्यो न कर्तव्यः एवं वक्ष्यामि हितं भक्ष्यस्तदस्मै, ततो दीयते नियुक्तं, तदस्मै इतीति कैयटोऽपीतरथा हीति, यदि चतुर्थी न निर्द्दिश्यतेतदा प्रकृताया अस्येति षष्ठ्याः सम्बन्धायोगादिहानुपस्थानात्प्रत्ययार्थो ऽनिर्द्दिष्टः स्यादित्यर्थ इति ( सहितोरूः ) "संहितशफलक्षणवामादेश्च'' इत्यूरूत्तरपदात्संहिताद्यादेरूङ्प्रत्ययः स्त्रियाम् (सहितोरूः) [सहितसहाभ्याञ्चेति वक्तव्यम्] इत्यूङ् एकदेशविकृतस्यानस्यत्वात्पूर्वेणैव सिद्धे वचनमिदं हितेन सह वर्त्तते सहितमिति सहितशब्दव्युत्पतावूङर्थं, प्रागप्येतत्सर्वमुक्तम् ( हयः ) पचाद्यच् ( हयी ) गौरादित्वान्ङीष् ( हेतिः ) "ऊतियूति'' इत्यादिना क्तिनि निपात्यते ( हेतुः ) "कमिमनि'' इत्यादिना तुः ( अन्नेन हेतुना वसति, अन्नाय हेतवे, अन्नाद्धेतोः, अन्नस्य हेतोः, अन्ने हेताविति वा ) [ निमिक्तकारणहेतुषु सर्वासां प्रायदर्शनम् ] इति सर्वा विभक्तयः प्रायग्रहणादसर्वनाम्नः प्रथमाद्वितीये न स्तः सर्वनाम्नस्तु सार्व इति "अइउण्'' इत्यत्र कैयटे स्थितम् 11
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“दध धारणे”@} 2 3 ‘विश्वेदेवाः पुष्करे त्वाददन्त, 4 इति, ‘अक्रूरो ददते मणिम्।’ इत्यादिषु धारणार्थकत्वात्, ‘दण्डो ददतेर्धारयतिकर्मणः।’ 5 इति निरुक्तवचनाच्च कौशिकादिभिः पठितः ‘दद धारणे, दध दाने’ इति पाठ एव युक्त इति केचित्।
स्पष्टमिदं क्षीरतरङ्गिण्याम्।
तथा हि--‘कौशिकस्तु, ‘दद धारणे, ‘दध दाने’ इति पाठं व्यत्यास्थत्।
‘ददते मणिम्, दधते धनमर्थिभ्यः।’ इति।
युक्तायुक्तत्वे त्वत्र सूरयः प्रमाणम्।
वयं हि मतभेदप्रदर्शनमात्रेणैव कृतार्थाः मुनिमुख्यानां वाक्यं कथङ्कारं विकल्पयामः? वयमपि हि स्खलन्तोऽन्यैः कियन्न उपालप्स्यामहे।” इति क्षीरस्वामी।]] क्विपि 6 सुधत्-सुधद्-सुधधौ-सुधधः
इति रूपाणीति विशेषः।
7 दधनः।
अन्यानि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककचतिवत् 8 ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८१५)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (ऋग्वेदे ७-३३-११)
05
=>
 (निरुक्ते २-२)
06
=>
 [[१। क्विपि, ‘एकाचो बशो भष् झषन्तस्य स्ध्वोः’ (८-२-३७) इति भष्भावः।]]
07
=>
 [[२। ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति ताच्छीलिको युच्।]]
08
=>
 (१४४)
1 {@“पृ पालनपूरणयोः”@} 2 3 “ह्रस्वान्तोऽयं धातुरिति-वर्धमान-काश्यप-आभरण-पुरुषकाराः।
4 स्वामी तु दीर्घान्तं पठित्वा, ‘ह्रस्वान्तोऽयम्’ इति नन्दी।’ इति।
आत्रेय- मैत्रेयौ तु ह्रस्वान्तं पठित्वा, ‘दीर्घान्तमेके’ इति।
…वृत्तिकारस्य तु दीर्घान्त एवेष्टः।
यदाह-- ‘शॄदॄप्रां ह्रस्वो वा’ 5 इत्यत्र “केचित् एतत् सूत्रं प्रत्याचक्षते।
‘श्रा पाके, द्रा कुत्सायां गतौ, प्रा पूरणे’ इत्येषाम्, ‘बह्वर्था अपि धातवः’ 6 इति श्रॄदॄप्राम् अर्थे वर्तमानानां ‘विशश्रतुः’ इत्यादीनि रूपाणि साधयन्ति।
तथा सति, ‘विशुश्रुवान्’ इति क्वसौ एतद्रूपं न स्यात्।” इति।
यदि ह्रस्वान्तः स्यात् प्रातिना प्रत्याख्यानम्, ‘पिपृवान्’ इति प्रयोजनकथनं चानुपपन्नं स्यात्।
तथा वृत्ति-न्यास पदमञ्जरी- प्रदीपकारादयोऽपि।
किञ्च, अपाणिनीयश्च ह्रस्वान्तः।
यदि हि स्यात्
किं ह्रस्वविकल्पेन? यत् क्रैयादिकाद् दीर्घान्तरूपाणि, अस्माच्च ह्रस्वान्तरूपाणि भविष्यन्ति।
एवञ्च, “तं पिपृतं रोदसी--” 7 ‘पाहि माऽग्ने पिपृहि--’ 8 इत्यादयश्छान्दसा द्रष्टव्याः।।” इति मा।
धा।
वृत्तौ सुदूरं विचार्य ह्रस्वान्तपाठाभावः समर्थितः।
तथापि, सिद्धान्त- कौमुद्यादिषु, पूर्वेषां ग्रन्थेषु ह्रस्वान्तस्याप्युपलम्भात्तेषां मतानुरोधेनात्र ह्रस्वान्तस्य रूपाणि प्रदर्शितानि।]] 9 ‘पृणाति पूरणे, श्लौ तु पिपर्ति, णिचि पारयेत्।।’ 10 इति देवः।
पारकः-रिका, पारकः-रिका, 11 पुपूर्षकः-र्षिका, 12 पेप्रीयकः-यिका
पर्ता-पर्त्री, पारयिता-त्री, पुपूर्षिता-त्री, पेप्रीयिता-त्री
13 पिप्रत्-पिप्रतौ-पिप्रतः, पिप्रती, पारयन्-न्ती, पुपूर्षन्-न्ती
-- 14 परिष्यन्-न्ती-ती, पारयिष्यन्-न्ती-ती, पुपूर्षिष्यन्-न्ती-ती
-- व्यतिपिप्राणः, पारयमाणः, व्यतिपुपूर्षमाणः, पेप्रीयमाणः
व्यतिपरिष्यमाणः, पारयिष्यमाणः, व्यतिपुपूर्षिष्यमाणः, पेप्रीयिष्यमाणः
व्यापृत्-व्यापृतौ-व्यापृतः
-- -- -- व्यापृतम्-तः-तवान्, पारितः, पुपूर्षितः, पेप्रीयितः-तवान्
परः, व्यापारी, पारः, पुपूर्षुः, 15 पिपारयिषुः, पेप्रियः
16 पर्तव्यम्, पारयितव्यम्, पुपूर्षितव्यम्, पेप्रीयितव्यम्
परणीयम्, पारणीयम्, पुपूर्षणीयम्, पेप्रीयणीयम्
17 पार्यम्, पार्यम्, पुपूर्ष्यम्, पेप्रीय्यम्
ईषत्परः-दुष्परः-सुपरः
-- -- -- 18 व्याप्रियमाणः, पार्यमाणः, पुपूर्ष्यमाणः, पेप्रीय्यमाणः
व्यापारः, पारः, पुपूर्षः, पेप्रीयः
पर्तुम्, पारयितुम्, पुपूर्षितुम्, पेप्रीयितुम्
व्यापृतिः, पारणा, पुपूर्षा-पिपारयिषा, पेप्रीया
परणम्, पारणम्, पुपूंर्षणम्, पेप्रीयणम्
पृत्वा, पारयित्वा, पुपूर्षित्वा, पेप्रीयित्वा
व्यापृत्य, व्यापार्य, व्यापुपूर्ष्य, प्रपेप्रीय्य
पारम् २, पृत्वा २, पारम् २, पारयित्वा २, पुपूर्षम् २, पुपूर्षित्वा २, पेप्रीयम् २
पेप्रीयित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१०४४)
02
=>
 (३-जुहोत्यादिः-१०८६। सक। अनि। पर।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 [क्षीर]
05
=>
 (७-४-१२)
06
=>
 (भाष्यम् १-३-१)
07
=>
 (तै। ब्रा। २। ८। ४। ८।)
08
=>
 (तै। सं। १। ३। ३। १।)
09
=>
 [पृष्ठम्०८८५+ १८]
10
=>
 (श्लो। ३६)
11
=>
 [[१। सन्नन्ते सर्वत्र, ‘अज्झनगमां सनि, (६-४-१६) इति दीर्घे, ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वे ‘उद् ओष्ठ्यपूर्वस्य’ (७-१-१०२) इत्युत्त्वे रपरत्वे ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घः। ‘इट् सनि वा’ (७-२-४१) इत्यत्रोपदेशाधिकारादत्र सनि इड्विधिर्न।]]
12
=>
 [[२। यङन्ते सर्वत्र ‘रीङ् ऋतः’ (७-४-२७) इति रीङागमः। अभ्यासे गुणः।]]
13
=>
 [[३। शतरि, ‘जुहोत्यादिभ्यः--’ (२-४-७५) इति श्लुः विकरणप्रत्ययः। ‘श्लौ’ (६-१-१०) इति द्विर्वचनम्। ‘अर्तिपिपर्त्योश्च’ (७-४-७७) इति अभ्यासस्ये- त्वम्। ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ (७-१-७८) इति नुम्निषेधः।]]
14
=>
 [[४। ‘ऋद्धनोः स्ये’ (७-२-७०) इति स्यप्रत्ययस्येडागमः।]]
15
=>
 [[५। ण्यन्तात् सनि, ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इत्यभ्यासस्येकारः।]]
16
=>
 [पृष्ठम्०८८६+ २५]
17
=>
 [[१। ‘ऋहलोः--’ (३-१-१२४) इति भावकर्मणोर्ण्यत्प्रत्ययः।]]
18
=>
 [[२। यकि, ‘रिङ् शयग्लिङ्क्षु’ (७-४-२८) इति रिङादेशः।]]
1 {@“हि गतौ वृद्धौ च”@} 2 हायकः-यिका, हायकः-यिका, 3 जिघीषकः-षिका, 4 जेघीयकः-यिका
इत्यादीनि रूपाणि सर्वाणि पिधातुवत् 5 बोध्यानि।
6 प्रहिण्वन्-ती, 7 प्रजि- घाययिषन्-न्ती, 8 सहितम्-संहितम्, संहिता, 9 हयः-हयी, 10 हेतिः, 11 हेतुः, इति विशेषरूपाणि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२०००)
02
=>
 (५-स्वादिः-१२५७। सक-अक। अनि। पर।)
03
=>
 [[१। सनि ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। ‘हेरचङि’ (७-३-५६) इति अभ्यासादुत्तरस्य कुत्वेन घकारः। एवं सन्नन्तेऽत्र धातौ सर्वत्र बोध्यम्।]]
04
=>
 [[२। यङन्तेऽपि ‘हेरचङि’ (७-३-५६) इति कुत्वं बोध्यम्।]]
05
=>
 (९९१)
06
=>
 [[३। शतरि, स्वादित्वात् श्नुप्रत्ययः, गुणनिषेधः। ‘हिनुमीना’ (८-४-१५) इति णत्वम्।]]
07
=>
 [[४। ण्यधिकस्यापि ‘हेरचङि’ (७-३-५६) इति कुत्वम्। अत्र णिजन्तात् सन्। तदन्तात् शता।]]
08
=>
 [[५। सम्पूर्वकात् अस्मात् निष्ठायाम् ‘समो वा हिततयोः’ (वा। ६-१-१४४) इति समो मकारस्य लोपविकल्पः। ‘संहिता’ इति तु ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-७४) इति क्तान्तः वेदसंहितावाचिका।]]
09
=>
 [[६। पचाद्यचि हयः = अश्वः। अतिशयेन गच्छतीत्यर्थः। हयी इति तु गौरादिङीषन्तः।]]
10
=>
 [[७। ‘ऊतियूतिजूतिसातिहेतिकीर्तयश्च’ (३-३-९७) इति निपातनात् क्तिनि प्रकृतेर्गुणः। हेतिः = आयुधम्।]]
11
=>
 [[८। औणादिके (द। उ। १-१२५) तुन्प्रत्यये रूपम्। हेतुः = कारणम्।]]
Capeller
German
1. हि, हिनो॑ति, हिनुते, हि॑न्वति (जिघ्यति,
ह॑यति) in Bewegung setzen (Med. auch
refl.), antreiben, fördern
schleudern,
werfen, schicken, herbeischaffen. p. p.
हित॑ s. bes. आ herbeischaffen, bringen.
प्र (प्रहिणोति) erregen, anreiben, schleudern,
werfen, herbeischaffen, zustellen,
hinreichen
auuschicken, verjagen, senden,
entlassen. p. p. प्र॑हित angetrieben, geworfen,
gerichtet (Augen), bingschafft,
gebraucht
' abgeschickt, entsandt, fortgejagt.
उपप्र hinschicken zu (Dat.).
2. हि॑ (indecl.) denn, ja, nämlich, allerdings,
wohl
so—denn, doch (auffordern beim
Imperat. o. opt.)
oft nur explet. nie
am Anfang eines Satzes.
Grassman
German
√hi, „vorwärtsschaffen“, theils von sinnlicher Bewegung, theils in geistigem Sinne ein Werk, eine Sache oder eine Person „fördern“. Also 1〉 treiben, vorwärtstreiben, Ross, Wagen [A.], Kühe = Wasser [{265, 5}], Milch [{104, 4}]
insbesondere 2〉 bildlich den Soma, welcher dann meist einem Rosse verglichen ist, entsenden, vorwärtstreiben
3〉 schleudern [A.]
4〉 die Stimme [A.] entsenden
5〉 jemandem [D.] etwas [A.] senden, zutreiben, zurichten, namentlich 6〉 Opfer, Gaben
7〉 Gut [A.] senden, herbeischaffen
8〉 Opfer, Gebet u. s. w. [A.] fördern, bereiten, zurichten
9〉 jemand [A.] wozu [D.] anregen, antreiben, oder 10〉 ihn dazu gelangen lassen
11〉 me., auch mit tanúas ({854, 12}) sich beeilen, eilen auch mit Loc. (wohin) oder Dat. (wozu)
12〉 jemand [A.] fördern, unterstützen, begünstigen, lieben
insbesondere 13〉 hitá lieb
14〉 jemand [A.] wodurch [I.] fördern, womit segnen
15〉 Götter [A.] verherrlichen, ehren, auch mit Instr. (wodurch)
16〉 den Agni [A.] anregen, antreiben (durch Anzünden, Opfergaben u. s. w.).
Mit ánu hintreiben Rosse [A.] zu [A.].
ā́ jemandem [D.] zusenden. [Page1662]
pári jemandem [D.] etwas [A.] umlegen (Gebet wie einen Leibgurt).
prá 1〉 einen Boten [A.] senden
3〉 jemand, etwas [A.] hinsenden zu [D.]
3〉 den Agni wie ein Ross [A.] vorwärtstreiben, antreiben
4〉 die Somawelle [A.] vorwärtstreiben, oder 5〉 sie einem Gotte [D.] zutreiben
6〉 Gottesdienst [A.] fördern.
sám 1〉 jemandem [D.] etwas [A.] zubereiten, fertig machen (Soma, Loblied wie einen Wagen)
2〉 jemand [A.] durch Opferwerk [I.] verherrlichen
3〉 zubereiten, zurüsten [A.].
Stamm I. hinu:
-ómi pari vām hótrām {620, 6}.
-omi 1〉 bildlich tuā́m (vājínam) {223, 3}. — 6〉 adhvarám śúcibhyas {572, 12}. — prá 1〉 agním {842, 9} (dūrám). sám 1〉 asmaí stómam 〰 rátham ná táṣṭā‿ iva tátsināya {61, 4}. — 2〉 vām kármaṇā iṣā́ {510, 1}.
-óṣi 10〉 yám dhánāya {680, 5}. — 12〉 yám mártiam {624, 16}. — 14〉 yám rāyā́ {454, 3}.
-óti 12〉 yám mártiam {18, 4}. — 15〉 vām {153, 3} (saparyán).
-oti 12〉 ná sómas vṛjinám {620, 13}.
-vánti 1〉 áśvam {287, 24}. — 2〉 {777, 1} (sū́ram) = {779, 9}
{809, 57} (daśábhis kṣípābhis)
hárim {777, 8} (ádribhis)
{811, 2} (yā́tave). — 15〉 kavím (agním) {522, 2}
tvā (sómam) {720, 4} (dhītáyas)
(índram) {946, 9}.
-vanti 2〉 {713, 8}
{738, 6}
{818, 12}
{819, 13} (yáthā rátham). _{819, 24}
hárim {738, 5}
hárim 〰 ádribhis {742, 5}
{744, 2}
{750, 2}
{751, 6}
{762, 3}
{765, 4}
(apás) dhánutrīs {265, 16}. — 3〉 vájram sā́yakam {84, 11}. — 6〉 sómam te {280, 5}
túbhyam dhāsím {663, 29}. — 8〉 yajñám {813, 3}. — 10〉 tám krátave {853, 16}. — 15〉 tám (agním) dhītáyas {144, 5}
tuā́m (agním) cíttibhis {664, 19}
sakṣáṇim (sómam) {790, 3}
enam {897, 5}.
-van [Co.] 5〉 sthirā́ya hárī {922, 7}.
-u 10〉 asmā́n rāyé {486, 30}
krátve dákṣāya nas {748, 3}.
-uhi 1〉 rátham {486, 14}. — 15〉 agním gīrbhís {143, 4}.
-utāt [2. s.] prá 3〉 enam pitṛ́bhyas {842, 1}.
-otam 8〉 stómam {184, 4}.
-óta 8〉 yajñám {550, 6}
adhvarám, bráhma {856, 11} (sanáye dhánānām).
-ota 2〉 sómam {809, 4} (mahaté dhánāya)
hárim {774, 18} (vā́jāya yā́tave). — 8〉 yajñám {550, 5}. — 15〉 índram {205, 4}
aśvínā {431, 2} (neben yajadhvam). — prá 2〉 áśvam (agním) {1014, 1}. — 5〉 asmai mádhumantam ūrmím {856, 8}.
-otana prá 5〉 índrāya mádhumantam ūrmím {856, 7}.
-vantu 1〉 agním sáptim āśúm iva‿ājíṣu {982, 1}. — 8〉 adhvarám {23, 17}. — 10〉 nas sātáye {111, 4}. — 12〉 nas {225, 12}.
-vé [3. s. me. passivisch] 1〉 árvā (agnís) {303, 11}.
-ve [dass.] 2〉 sómas 〰 parāváti {756, 2}.
-váte [3. p.] 11〉 vā́cam īráyati (sóme) {784, 1}.
-viré 6〉 tvā (sómam) devátātaye {777, 27}. — 11〉 tanúas sóme {854, 12}.
-vire 7〉 vásu {710, 6}. — 9〉 agním admasádyāya {663, 19}. — 11〉 té 〰 té [Page1663] invire {360, 6}
ké vā́jāya {876, 3}. — 15〉 tvā́m (índram) {635, 8}. — ā́ kakṣī́vate {786, 8} (gónām?).
-avā [1. s. Iv. Pada falsch -ava] prá 3〉 tád te {921, 13}.
Imperf. ahinu:
-van 1〉 vīḍaú satī́s (gā́s, apás) {265, 5}.
Stamm II. hinvá [aus Stamm I. entsprungen]:
-a 5〉 tā́m (sénām) nas {982, 2}.
-é [1. s.] 2〉 〰 vā́jeṣu vājínam {777, 11}.
-atu 10〉 nas dhiyé vā́jāya {27, 11}.
Doppelstamm hiṣa:
-e [1. s. me.] prá 2〉 agním áśvam ná {523, 1}.
Aorist áhi (betont {667, 6}
{589, 3}):
-ema [unter 1. ah zu streichen], 6〉 te ucátham {210, 7}. — 8〉 yajñám {589, 3}. — 15〉 tvā matíbhis {914, 5}.
-etana 12〉 yám {667, 6} (ādityās).
-yan 2〉 tám (sómam) {738, 3}. _{738, 4}. — sám 1〉 tám (sómam) te {481, 2}.
hi:
-eta prá 4〉 indrapā́ṇam ūrmím {856, 9} (sindhavas).
Aor. aheṣ:
-ata [3. p.] 11〉 vājínas {734, 1}
mahiṣā́s {785, 2}
{798, 25}. — sám 3〉 rátham ná (sómam) {783, 5} (dáśa svásāras).
Part. hinvát [von Stamm I.]:
-án ánu árvatas {390, 2}. — 8〉 ṛtásya dī́dhitim {814, 1}. _{814, 8}.
-ántas 1〉 hárī {922, 2}.
-atī́s 15〉 (tvā dhībhís) {778, 8}.
hinvāná in medialem Sinne:
-ás 4〉 vā́cam {809, 32}
{796, 4}. — 6〉 túbhyam gā́s apás {227, 1}. — 8〉 dhíyas {526, 1}
{965, 5}. — 12〉 mā́nuṣā yugā́ {724, 7}
ā́piam {774, 10}
mā́nuṣīs apás {775, 7}. — prá 6〉 ṛtám {819, 15}.
-ā́ [du.] 12〉 mithás tanúā {891, 2}.
-ā́s 1〉 páyas {104, 4}. — 8〉 dhíyas {212, 5}.
-ā́sas 11〉 {33, 8}.
hinvāná passivisch:
-ás 2〉 sómas {724, 8}
{746, 1}
{760, 5}
{776, 9}. _{776, 29} (neben hetṛ́bhis yatás)
{777, 25} (gós ádhi tvací)
{789, 4}
{788, 2}
{802, 1}
{817, 2}.
-ám 2〉 (sómam) 〰 ná vājayúm {621, 19}.
-ā́sas 1〉 ráthās ná (sómās) {722, 2}
〰 ná sáptayas {777, 26}. — 2〉 índavas {776, 16}.
háyat [von Stamm háya]:
-antā 12〉 ohne Objekt {116, 18} (aśvínā).
Part. Aor. hiyāná (passivisch):
-ás 1〉 2〉 ráthas ná {804, 1}
átyas ná {798, 3}. — 2〉 índus {810, 2}
indus 〰 sotṛ́bhis {742, 2}
{819, 26}.
-ás (zu sprechen hyānás) 1〉 2〉 〰 áśvas ná sotṛ́bhis {1018, 5}.
-ásya 16〉 dákṣos (agnés) {195, 4}.
-ā́s (zu sprechen hyānā́s) 1〉 2〉 átyās 〰 ná hetṛ́bhis {725, 6}.
Part. II. hitá [vgl. 1. dhā]:
-ás 1〉 {897, 10}(?). — 2〉 {727, 3}
{737, 2}
{756, 2}
{774, 10}
{810, 2}
{740, 1} (vājī́ nṛ́bhis)
{782, 10} [Page1664] (〰 ná sáptis)
{778, 23} (átyas)
{798, 13} (śakunás yáthā). — 15〉 (agnís) {669, 4} = {966, 3} (dhītíbhis)
(sómas) {721, 4} (dhītíbhis).
-ám [m.] 1〉 agním máryam ná vājínam {663, 25}. — 2〉 sómam {786, 4}
{927, 7} (oder n. und dhánam zu ergänzen, also dann von dhā). — 15〉 (sómam) {780, 7} (dhītíbhis).
-ám [n.] 5〉 vām pūrvapéyam {135, 4}. — 8〉 tád ukthiam {105, 12}. — 13〉 yádi tátra te {842, 3}.
-éna 13〉 kṣétrasya pátinā {353, 1}.
-é 13〉 mitré {958, 5}
toké 〰 tánaye {337, 6}.
-ā́s 13〉 marútas 〰 iva {166, 3}.
-ā́ni 7〉 vásūni {396, 3}.
hita [vgl. á-hita u. s. w.]:
-as prá 1〉 dūtás {991, 4}.
Part. IV. hétua:
-as 1〉 sáptis {559, 2}.
Inf. hí:
-íe [D.] pra 1〉 dūtā́ya {935, 3}.
hí (bis _{109, 1} sind alle Stellen berücksichtigt, von da an nur einzelne)
1〉 denn, in Behauptungen (Indic.) a〉 meist hinter des erste Wort des Satzes gestellt, so hinter: evā́ {8, 8}—_{8, 10}
enā́ {30, 3}
nā́nā {102, 5}
yūyám {15, 2}
tuám {15, 3}
{97, 6}
yuvā́ku {17, 4}
vayám {30, 21}
yuvós {34, 1}. _{34, 10}
sá {52, 3}
{55, 6}
{70, 5}
{77, 3}
{87, 4}
tā́ {28, 7}
{109, 3}
té {90, 2}
tā́n {94, 3}
suté {16, 4}
gántāras {17, 2}
ugrā́s {23, 10}
urúm {24, 8}
śúnaḥśépas {24, 13}
suagnáyas {26, 8}
samānáyojanas {30, 18}
sthirám {37, 9}
ásāmi {39, 9}
júṣṭas {44, 2}
pátis {44, 9}
śruṣṭīvā́nas {45, 2}
víśvasya {48, 10}
vinchántī {49, 4}
ṛtásya {73, 6}
ródasī {85, 1}
purvī́bhis {86, 6}
ṛtásya {94, 1}
rā́jā {98, 1}
so auch nach Verben: vádhīs {33, 4}
ásti {36, 12}
{37, 15}
ási {81, 2}
vidmā́ {10, 10}
{81, 8}
cakrā́the {108, 3}
áśravam {109, 2}, oder nach Richtungswörtern: párā {25, 4}
ā́ {26, 3}
sám {44, 7}
so auch bei Sätzen, die in ein Versglied eingeschaltet sind, hinter: ráthas {54, 3}
nṛmṇám {80, 3}
ápa {205, 3}
bahávas {209, 3}
b〉 hinter dem zweiten Worte des Satzes, wenn dies mit dem ersten eng zusammengehört, so hinter: yád cid {24, 4}
{26, 6}
{28, 5}
{84, 9}
yé cid {180, 14}
nū́ cid {53, 1}
yuvā́m cid {180, 8}
vayám cid {180, 7}
táva ‿íd {15, 5}
tuā́m íd {40, 2}
hradám ná {52, 7}
máde-made {81, 7}
ákṣan ámīmadanta {82, 2}
índreṇa sám {6, 7}
c〉 hinter späteren Gliedern des Satzes, wenn die ersten Glieder hervorgehoben werden sollen, so hinter: ā́ {32, 6}
sámk {140, 8}
priyé {47, 10}
dadárśa {105, 18}
índavas vām uśánti {2, 4}.
2〉 hí bezeichnet die Thatsache (nicht als Grund der vorher erwähnten wie in 1, sondern) als allbekannte, etwa wie im Deutschen das eingeschaltete ja. So besonders im Eingange eines Liedes nach: itthā́ {80, 1}
índrāya {131, 1}
té {160, 1}
tuám {442, 1}
{443, 1}
ví {109, 1} (ákhyam)
yád cid {25, 1}
{29, 1}
márutas yásya {86, 1}.
3〉 bei Sätzen die eine Aufforderung enthalten, um die Erfüllung derselben als eine [Page1665] erwartete oder erwünschte zu bezeichnen, deutsch: doch, so — denn, a〉 bei Imperativsätzen: yukṣvā́ 〰 {10, 3}
{14, 12}
{92, 15}
ā 〰 yātám {108, 6}—_{108, 12}
vásiṣvā {26, 1}
vā́jam 〰 váṃsua {48, 11}
suśármaṇā suávasā 〰 bhūtám {93, 7}
b〉 bei conjunctivischen Sätzen: asmā́n ca tā́n ca prá 〰 nési vásyas ā́ {192, 16}
antár 〰 khyás {81, 9}
c〉 bei Optativsātzen: juṣéta 〰 {131, 6}
bhágavatī 〰 bhūyā́s {164, 40}.
4〉 nabhí siehe für sich.
Anmerkung. Das Verb des Satzes, zu dem hí gehört, ist stets betont
scheinbare Ausnahmen beruhen auf Druckfehlern (z. B. bei Aufr. {163, 13}
{241, 7}).
Burnouf
French
हि हि [conj.] car, en effet, -- Interj. ah! oh!
*हि हि। हिनोमि 5
p. जिघाय
f1.
हेतास्मि
f2. हेष्यामि
a1. अहैषम्। Aller,
s'avancer.
Jeter, lancer, वज्रम् la foudre,
Vd.,
au fig. exciter, mener.
Accroître, aider: न सोमो हिनोति
वृजिनम् le soma n'est pas favorable à la tristesse, Vd.
Stchoupak
French
१ हि-
{%-hinoti hinvati
jighāya
heṣyati
hīyate
1 hita- %} --
mettre en mouvement, lancer, émettre, exciter.
२ हि
particule encl. car, en effet
justement, donc
en fait
qqf.
explétif. -तथा हि par exemple, -न हि nullement.