हस्त (hasta)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 हस्त m.
  (-स्तः)
	 1. The hand.
	 2. An elephant's trunk.
	 3. The thirteenth
lunar asterism,  designated by a hand,  and containing five stars.
4. A cubit measured by the hand and arm,  or from the elbow to
the tip of the middle finger,  (equal to about eighteen inches.)
5. (In prosody, ) An anapæst.
	 6. Possession,  (figuratively.)
	 7. Hand-
writing,  signature.
	 8. Abundance,  mass
 (in this sense it is
used only at the end of compounds and implies “excellence, ”
“abundance, ” &c.,  as केशहस्त means,  “A head of hair, ” or “Abundance
of hair, ” &c.)
	 n.
  (-स्तं) A bellows.
	 f.
  (-स्ता) The thirteenth lunar
asterism. 
 E.
  हस् to laugh,  Unādi aff.
   तन् ।

Capeller Eng

English

 ह॑स्त m.
  hand (also as a measure of length),  trunk (of an
elephant),  paw (of a tiger) etc.,  N.
  of sev.
  men & a lunar mansion
 a.
 
—° holding in the hand (cf.   पाणि॑)
 f.
  ह॑स्ता hand. 

Yates

English

 हस्त (स्तः-स्ता-स्तं)
m.
  The hand
elephant's trunk
 13 lunar as-
terism
 much hair
 a cubit.
n.
 
Bellows.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

हस्त 	-	  hasta 	-	 m.
  	-	 11th lunar asterism
विष्णुवत् 	-	  viSNuvat 	-	 n.
  	-	  particular 11th or 12th day
हरिदिन 	-	  haridina 	-	 n.
  	-	 11th day in a lunar fortnight
गर्भैकादश 	-	  garbhaikAdaza 	-	 m.
  	-	 11th year reckoning from conception
प्रबोधिनी 	-	  prabodhinI 	-	 f.
  	-	 11th day in the light half of kArttika
दिनबल 	-	  dinabala 	-	 m.
  	-	 11th and 12th signs of the zodiac collectively
विजयैकादशी 	-	  vijayaikAdazI 	-	 f.
  	-	 11th day of the dark half of the month phAlguna
निर्जलाकादशी 	-	  nirjalAkAdazI 	-	 f.
  	-	 11th day in the light half of the month jyaiSTha
प्रबोधनी 	-	  prabodhanI 	-	 f.
  	-	 11th day in the light half of the month kArttika
बोधवासर 	-	  bodhavAsara 	-	 m.
  	-	 11th day in the light half of the month kArttika
धारणा 	-	  dhAraNA 	-	 f.
  	-	  8th to the 11th day in the light half of month jyaiSTha
अकुला 	-	  akulA 	-	 f.
  	-	  1st,  3rd,  5th,  7th,  9th,  11th and 13th days of a half-month  [ i.e.,  lunar month ]
भीष्मपञ्चक 	-	  bhISmapaJcaka 	-	 n.
  	-	  5 days from the 11th to the 15th in the light half of the month kArttika

हस्त 	-	 hasta 	-	 m.
  	-	 hand
हस्त 	-	 hasta 	-	 adj.
  	-	  born under the nakSatra hasta
हस्त 	-	 hasta 	-	 m.
  	-	  anapest
हस्त 	-	 hasta 	-	 m.
  	-	  mass
हस्त 	-	 hasta 	-	 m.
  	-	  elephant's trunk
हस्त 	-	 hasta 	-	 m.
  	-	  position of the hand
हस्त 	-	 hasta 	-	 m.
  	-	  fore-arm
हस्त 	-	 hasta 	-	 m.
  	-	  quantity
हस्त 	-	 hasta 	-	 m.
  	-	  11th lunar asterism
हस्त 	-	 hasta 	-	 m.
  	-	  hand
हस्त 	-	 hasta 	-	 m.
  	-	  species of tree
हस्त 	-	 hasta 	-	 m.
  	-	  abundance
हस्त 	-	 hasta 	-	 m.
  	-	  hand-writing
हस्त 	-	 hasta 	-	 n.
  	-	  pair of leather bellows
हस्त-मथित्र 	-	 hasta-mathitra 	-	 n.
  	-	  hand centrifuge

Wilson

English

 हस्त
m.
  (-स्तः)
1 The hand.
2 An elephant's trunk.
3 The thirteenth lunar asterism,  designated by a hand,  and containing five
stars,  one of which is γ or δ Corvi.
4 A head of hair,  or abundance of hair.
5 A cubit measured by the hand and arm,  or from the elbow to the tip of the
middle finger.
6 (In prosody, ) An anapæst.
n.
  (-स्तं) A bellows.
E.
  हस to laugh,  Uṇādi aff.
   तन्.

Apte

English

हस्तः [hastḥ],  [हस्-तन् न इट् Uṇ.*
  3.86]

The hand
 हस्तं गत 'fallen in the hand or possession of'
 गौतमीहस्ते विसर्जयि- ष्यामि Ś.*
  3 'I shall send it by Gautamī'
 so हस्ते पतिता
 हस्तसंनिहितां कुरु &c.
 
 शंभुना दत्तहस्ता Me.*
  62 'leaning on Śambhu's hand'
 हस्ते-कृ

(हस्तेकृत्य-कृत्वा) 'to take or seize by the hand,  take hold of the hand,  take in hand,  take possession of'
 Prov.:हस्तकङ्कणं किं दर्पणे प्रेक्ष्यते Karpūr. 'sight requires no mirror'.

The truck of an elephant
 Ku.*
  1.36
 अथवा हस्तिहस्तचञ्चलानि पुरुषभाग्यानि भवन्ति Avimārakam 2.

N.
  of the 13th lunar mansion consisting of five stars.

The fore-arm,  cubit,  a measure of length (equal to 24 aṅgulas or about 18 inches,  being the distance between the elbow and the tip of the middle finger).

Hand-writing,  signature
 धनी वोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितम् Y.*
  1.319
 स्वहस्त- कालसंपन्नं शासनम् 1.32 'bearing date and signature'
 धार्यतामयं प्रियायाः स्वहस्तः V.*
  2 'the autograph of my beloved'
 2.2.

(Hence fig.
 ) Proof,  indication
 Mu.*
  3.

Help,  assistance,  support
 वात्या खेदं कृशाङ्ग्याः सुचिरमवयवैर्दत्तहस्ता करोति Ve.*
  2.21.

A mass,  quantity,  abundance (of hair),  in comp.
  with केश,  कच &c.
 
 पाशः पक्षश्च हस्तश्च कलापार्थाः कचात् Ak.
 रतिविगलितबन्धे केशहस्ते सुकेश्याः सति कुसुमसनाथे किं करोत्यषे वहीं V.*
  4.22.

स्तम् A pair of leather-bellows.

Skill (in using the hand)
 कलासु कौशलमक्षभूमिहस्तादिषु Dk.*
  2.2. Comp.
   -अक्षरम् one's own hand or signature,  one's own sign-manual. -अग्रम् the finger (being the extremity of the hand). -अङ्गुलिः f.
  any finger of the hand. -अभ्यासः contact with the hand. -अवलम्बः,  आलम्बनम् support of the hand
 दत्तहस्तावलम्बे प्रारम्भे Ratn.*
  1.8 'being aided or helped on'. -आमलकम् 'the fruit of the myrobalan held in the hand',  a phrase used to denote that which can be clearly and easily seen or understood
 cf.
   करतलामलकफलवदखिलं जगदालोकयताम् K.*
  43.

आवापः a finger-guard (ज्याघातवारणम्)
 V.*
  5
 Ś.*
  6.

a hand-fetter
 व्यालकुञ्जरदुर्गेषु सर्पचोरभयेषु च । हस्तावापेन गच्छन्ति नास्तिकाः किमतः परम् ॥ Mb.
 *  12.181.5.

कमलम् a lotus carried in the hand.

a lotus-like hand. -कौशलम् manual dexterity. -क्रिया manual work or performance,  handicraft. -गत,  -गामिन् a.
  come to hand,  fallen into one's possession,  obtained,  secured
 त्वं प्रार्थ्यसे हस्तगता ममैभिः R.*
  7.67
8.1. -ग्राहः taking by the hand. -चापल्यम् =
  हस्तकौशलम् q. v. 

तलम् the palm of the hand.

the tip of an elephant's trunk. -तालः striking the palms together,  clapping the hands. -तुला 'hand-balance',  weighing in the hand
 हस्ततुलयापि निपुणाः पलप्रमाणं विजानन्ति Pt.*
  2.83. -दक्षिणa. 

situated on the right hand.

Right,  correct.-दोषः a slip of the hand. -धारणम्,  -वारणम् warding off a blow (with the hand). -पादम् the hands and feet
 न मे हस्तपादं प्रसरति Ś.*
  4. -पुच्छम् the hand below the wrist. -पृष्ठम् the back of the hand. -प्रद a.
  supporting,  helping. -प्राप्त,  -वर्तिन्,  -स्थ,  -स्थित a.
 

held in the hand.

gained,  secured. -प्राप्य a.
  easily accessible to the hand
 that can be reached with the hand
 हस्तप्राप्यस्तबकनमितो बालमन्दारवृक्षः Me.*
  77. -बिम्बम् perfuming the body with unguents. -भ्रष्ट a.
  escaped.-मणिः a jewel worn on the wrist. -रोधम् ind.
  in the hands
 हस्तरोधं दधद् धनुः Bk.*
  5.32.

लाघवम् manual readiness or skill.

a sleight of the hand,  legerdemain. -लेखः Sketching practice before producing an object of art,  hand-drawing
 अस्यैव सर्गाय भवत्करस्य सरोजसृष्टिर्मम हस्तलेखः N.*
  7.72
 हस्तलेखमसृजत् खलु जन्मस्थानरेणुकमसौ भवदर्थम् ibid.
 21.69. -वापः =
  हस्तक्षेपः shooting (arrows) with the hand
 यस्यैकषष्टिर्निशितास्तीक्ष्णधाराः सुवाससः संमतो हस्तवापः Mb.
 *  5.23.22. -वाम a.
  situated on the left (or wrong) hand. -विन्यासः position of the hands. -संवाहनम् rubbing or shampooing with the hands
 संभोगान्ते मम समुचितो हस्तसंवाहनानां यास्यत्युरुः सरसकदलीगर्भगौरश्चलत्वम् Me.*
  98.-सिद्धिः f.
 

manual labour,  doing with the hands.

hire,  wages. -सूत्रम् a bracelet or thread-string worn on the wrist
 धात्र्यङ्गुलीभिः प्रतिसार्यमाणमूर्णामयं कौतुकहस्त- सूत्रम् Ku.*
  7.25. -स्वस्तिकः crossing the hands
 स्तनविनि- हितहस्तस्वस्तिकाभिर्वधूभिः Māl.
 4.1. -हार्य a.
  manifest.

Apte 1890

English

 हस्तः [हस्-तन् न इट् Uṇ. 3. 86] 1 The hand
 हस्तं गत ‘fallen in the hand or possession of’,  गौतमीहस्ते विसर्जयिष्यामि Ś. 3 ‘I shall send it by Gautamī’
 so हस्ते पतिता
 हस्तसंनिहितां कुरु &c.
 शंभुना दत्तहस्ता Me. 60 ‘leaning on Śambhu's hand’
 हस्ते-कृ {1} (हस्तेकृत्य-कृत्वा) ‘to take or seize by the hand,  take hold of the hand,  take in hand,  take possession of’
 Prov.: 
हस्तकंकणं किं दर्पणे प्रेक्ष्यते Karpūr. ‘sight requires no mirror’. 
2 The trunk of an elephant
 Ku. 1. 36. 
3 N. of the 13th lunar mansion consisting of five stars. 
4 The fore-arm,  cubit,  a measure of length (equal to 24 angulas or about 18 inches,  being the distance between the elbow and the tip of the middle finger). 
5 Hand-writing,  signature
 धनी वोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितं Y. 1. 319
 स्वहस्तकालसंपन्नं शासनं 1. 320 ‘bearing date and signature’
 धार्यतामयं प्रियायाः स्वहस्तः V. 2. ‘the autograph of my beloved’
 2. 20. 
6 (Hence fig.) Proof,  indication
 Mu. 3. 
7 Help,  assistance,  support
 वात्या खेदं कृशांग्याः सुचिरमवयवैर्दत्तहस्ता करोति Ve. 2. 21. 
8 A mass,  quantity,  abundance (of hair),  in comp. with केश,  कच &c.
 पाशः पक्षश्च हस्तश्च कलापार्थाः कचात्परे Ak.
 रतिविगलितबंधे केशहस्ते सुकेश्याः सति कुसुमसनाथे कं हरेदेष बर्हः V. 4. 10. 
स्तं A pair of leather-bellows. 
Comp. 
अक्षरं one's own hand or signature,  one's own sign-manual. 
अग्रं the finger (being the extremity of the hand). 
अंगुलि f. any finger of the hand. 
अभ्यासः contact with the hand. 
अवलंबः,  
आलंबनं support of the hand
 दत्तहस्तावलंबे प्रारंभे Ratn. 1. 8 ‘being aided or helped on’. 
आमलकं ‘the fruit of the myrobalan held in the hand’,  a phrase used to denote that which can be clearly and easily seen or understood
 cf. करतलामलकफलवदखिलं जगदालोकयतां K. 43. 
आवापः a finger-guard (ज्याघातवारणं)
 V. 5,  Ś. 6. 
कमलं {1} a lotus carried in the hand. {2} a lotus-like hand. 
कौशलं manual dexterity. 
क्रिया manual work or performance,  handicraft. 
गत,  
गामिन् a. come to hand,  fallen into one's possession,  obtained,  secured
 त्वं प्रार्थ्यसे हस्तगता ममौभिः R. 7. 67,  8. 1. 
ग्राहः taking by the hand. 
चापल्यं = हस्तकौशल q. v. 
तलं {1} the palm of the hand. {2} the tip of an elephant's trunk. 
तालः striking the palms together,  clapping the hands. 
तुला ‘hand-balance’,  weighing in the hand
 Pt. 2. 79. 
दोषः a slip of the hand. 
धारणं 
वारणं warding off a blow (with the hand). 
पादं the hands and feet
 न मे हस्तपादं प्रसरति Ś. 4. 
पुच्छं the hand below the wrist. 
पृष्ठं the back of the hand. 
प्राप्त,  
वर्तिन्,  
स्थ,  
स्थित a. {1} held in the hand. {2} gained,  secured. 
प्राप्य a. easily accessible to the hand
 that can be reached with the hand,  हस्तप्राप्यस्तबकन मितो बालमंदारवृक्षः Me. 75. 
बिंबं perfuming the body with unguents. 
मोणः a jewel worn on the wrist. 
लाघवं {1} manual readiness or skill. {2} a sleight of the hand,  legerdemain. 
संवाहनं rubbing or shampooing with the hands
 Me. 96. 
सिद्धिः f. {1} manual labour,  doing with the hands. {2} hire,  wages. 
सूत्रं a bracelet or thread-string worn on the wrist
 Ku. 7. 25. 

Monier Williams Cologne

English

 ह॑स्त m.
  (ifc.  f(आ). ,  of unknown derivation) the hand (ifc.  =
  ‘holding in or by the hand’
 हस्ते √ कृ [as two words],  ‘to take into the hand’,  ‘get possession of’
 हस्ते-√ कृ [as a comp. ],  ‘to take by the hand,  marry’
 शत्रु-हस्तं √ गम्,  ‘to fall into the hand of the enemy’),  RV.
   &c.
   &c.
  

 an elephant's trunk (ifc.  =
  ‘holding with the trunk’),  AitBr.
  
 MBh.
   &c.
  

 the fore-arm (a measure of length from the elbow to the tip of the middle finger,  =
  24 Aṅgulas or about 18 inches),  VarBṛS.
 
 Rājat.
  &c.
  

 the position of the hand (=  हस्त-विन्यास),  VPrāt.
  

 hand-writing,  Yājñ.
 
 Vikr.

 the 11th (13th) lunar asterism (represented by a hand and containing five stars,  identified by some with part of the constellation Corvus),  AV.
   &c.
   &c.
  

 a species of tree,  L.
 

 (in prosody) an anapest,  Col.
 

 quantity,  abundance,  mass (ifc.  after words signifying ‘hair’
 cf.
   केश-ह्°)

 N.
  of a guardian of the Soma,  Sāy.
 

 of a son of Vasudeva,  BhP.
  

 of another man,  Rājat.
 

 ह॑स्त (अम्),  n.
  a pair of leather bellows,  L.
 

 ह॑स्त mfn.
   born under the Nakṣatra Hasta,  Pāṇ.
  iv,  3,  34 [cf.  ,  accord.
  to some Gk. ἀγοστός]

Monier Williams 1872

English

 हस्त हस्त,  अस्,  m. (according to Uṇādi-s.
III. 86. fr. rt. 1. हस्),  the hand
 the thirteenth as-
terism,  (see below)
 the fore-arm,  cubit
 a measure
of length from the elbow to the tip of the middle
finger (= twenty-four Aṅgulas or about eighteen
inches)
 an elephant's trunk
 (in prosody) an ana-
pest
 quantity,  abundance,  mass,  (in this sense only
at end of comps. and when compounded with words
signifying ‘hair
’ cf. केश-हस्त)
 (आ),  f. the thir-
teenth lunar asterism (represented by a hand and
containing five stars,  identified by some with part of
the constellation Corvus)
 (अम्),  n. a pair of leather
bellows
 (ए),  ind. in hand,  in one's possession
 [cf.
Gr. χανδ-άν-ω (ἔ-χαδ-ον,  κέ-χανδ-α,  χείσομαι)
Lat. pre-hend-o,  hed-era (?) 
 Goth. bi-git-an, 
handu
 Angl. Sax. gitan (= Eng. get),  hand.]
—हस्त-कमल,  अम्,  n. a lotus carried in the
hand (thus when Lakṣmī was churned out of the
ocean,  she appeared holding a lotus).
—हस्त-कौ-
शल,  अम्,  n. skilfulness of hand,  manual dexterity.
—हस्त-क्रिया,  f. any manual performance.
—हस्त-
गत,  अस्,  आ,  अम्,  come to hand,  fallen into one's
possession,  procured,  gained,  obtained,  secured.
—हस्त-गिरि,  इस्,  m.,  N. of a mountain.
—हस्त-
गृह्य,  ind.,  Ved. having taken the hand.
—हस्त-
घ्न,  अस्,  m.,  Ved. a kind of arm-guard or shield
(defending the fore-arm from the blows of the bow-
string).
—हस्त-चापल्य,  अम्,  n. = हस्त-कौशल।
—हस्त-च्छेदन,  अम्,  n. the amputation of a
hand.
—हस्त-च्युत,  अस्,  आ,  अम्,  Ved. shaken or
moved with the hand,  moved or thrown violently
by means of the hand.
—हस्त-च्युति,  इस्,  f.,  Ved.
moving or shaking about with the hand,  (according to
Sāy. हस्त-च्युती = हस्त-प्रच्युत्या,  हस्त-गत्या, 
Ṛg-veda VII. 1,  1.)
—हस्त-ज्योडि,  इस्,  m. a kind of
tree or plant (= कर-ज्योडि).
—हस्त-तल,  अम्,  n.
the palm of the hand
 the tip of an elephant's
trunk.
—हस्त-ताल,  अस्,  m. clapping the hands
together.
—हस्त-त्रय-सम्मिते,  ind. at a distance
of three Hastas.
—हस्त-दोष,  अस्,  m. a slip of
the hand,  mistake committed by the hand.
—हस्त-
धात्री = हस्तामलक.
—हस्त-धारण,  अम्,  n.
warding off a blow
 stopping a blow with the hand.
—हस्त-पादादि (°द-आदि),  the hands and feet
&c.,  the extremities,  the limbs of the body.
—हस्त-
पुच्छ,  अम्,  n. the lower part of the fore-arm,  the
hand below the wrist.
—हस्त-पृष्ठ,  अम्,  n.
the back of the hand (also called अप-पृष्ठ).
—हस्त-प्राप्त,  अस्,  आ,  अम्,  reached with the hand, 
held in the hand
 obtained,  secured (= कर-प्राप्त)।
—हस्त-मणि,  इस्,  m. a jewel worn on the wrist.
—हस्त-मात्र,  a cubit in length,  (see मात्र।)
—हस्त-युगल,  अम्,  n. the two hands.
—हस्त-
रत्नावली (°न-आव्°),  f.,  N. of a work by Rāghava
(treating of the various movements of the hands
&c.).
—हस्त-रेखा,  f. a line on the hand.
—हस्त-
लाघव,  अम्,  n. lightness of hand,  manual readiness, 
smartness,  cleverness,  legerdemain.
—हस्त-वत्, 
आन्,  अती,  अत्,  having hands,  handy,  dexterous,  clever, 
skilful.
—हस्त-वर्तिन्,  ई,  इनी,  इ,  being or remain-
ing in the hand,  seized,  held,  caught hold of.
—हस्त-वारण,  अम्,  n. restraining the hand (of
another)
 warding off a blow.
—हस्त-विम्ब,  अम्, 
n. perfuming or smearing the body with unguents
&c.
—हस्त-संवाहन,  अम्,  n. rubbing or sham-
pooing with the hands.
—हस्त-सिद्धि,  इस्,  f. per-
forming or effecting anything with the hand,  manual
labour
 hire,  wages,  salary.
—हस्त-सूत्र or हस्त-
सूत्रक,  ‘hand-ribbon
’ (अम्),  n. a bracelet worn
on the wrist.
—हस्त-स्थ,  अस्,  आ,  अम्,  staying in the
hand,  being in hand,  held,  grasped.
—हस्त-स्थित, 
अस्,  आ,  अम्,  being in hand,  held.
—हस्ताक्षर (°त-
अक्°),  अम्,  n. one's own sign manual,  autograph, 
signature,  handwriting.
—हस्ताग्र (°त-अग्°),  अम्, 
n. the extremity of the hand,  the fingers.
—हस्ता-
ग्र-लग्न (°त-अग्°),  अस्,  आ,  अम्,  ‘joined hand in
hand, ’ married
 [cf. पाणि-ग्रह।]
—हस्ताङ्गुलि
(°त-अङ्°),  इस्,  f. ‘hand-finger, ’ any finger of the
hand.
—हस्तामलक (°त-आम्°),  अस्,  m.,  N. of one
of the four principal disciples of Śaṅkarācārya
 (अम्), 
n. the fruit of Emblic Myrobalan held in the hand
N. of a short work by Hastāmalaka (containing the
elements of the Vedānta).
—हस्तामलक-भा-
ष्य,  अम्,  n. a commentary on the above by Śaṅ-
karācārya.
—हस्तावलम्ब (°त-अव्°),  अस्,  आ,  अम्, 
supported by the hand of another.
—हस्तावाप
(°त-आव्°),  अस्,  m. ‘hand-bracelet, ’ a finger-guard, 
arm-guard (used by archers,  = ज्याघात-वारण).
—हस्ता-हस्ति,  ind. hand to hand.
—हस्ते-करण, 
अम्,  n. ‘taking by the hand, ’ marriage (= पाणौ-
करण).
—हस्ते-कृ,  cl. 8. P. -करोति,  &c.,  to
take in hand,  take possession of,  make one's own.
—हस्ते-कृत्य,  ind. having taken possession of.

Macdonell

English

 हस्त hásta,  m.
  hand (ord. mg.)
 C.: elephantʼs 🞄trunk
 as a measure = fore-arm or 🞄cubit (about ¤18¤ inches)
 handwriting (rare)
 🞄abundance (—° after words meaning hair)
 🞄N.
 V.,  C.: eleventh (or thirteenth) lunar asterism: 🞄—° a.
  holding in (sts. by) the hand: -ṃ 🞄gam,  fall into the hand of (—°)
 e kṛ,  take 🞄into oneʼs hand
 also = gain possession of,  get 🞄into oneʼs power
 marry (a girl)
 e nyasta,  🞄resting on her hand (face)
 tasya haste 🞄loka-dvayaṃ sthitam,  the two worlds are 🞄in his hand = are assured to him. 

Benfey

English

 हस्त हस्त, 
 I. m.
 
 1. The hand,  Vikr.
27,  3.
 2. An elephant's trunk,  Megh.
14
 Hiḍ. 3,  9.
 3. A multitude,  after
words signifying ‘hair.’
 4. A cubit, 
or measure extending from the elbow
to the little finger,  Böhtl. Ind. Spr.
3348.
 II. m.
 ,  f.
  ता,  The thirteenth
lunar asterism. 
 III. n.
  A bellows.
 --
 Comp.
 
अ-,  adj.
  without hands,  Man.  5, 
29.
अग्र-,  m.
  1. the tip of the ex-
tended hand,  Rām.  2,  23,  4. 2. the
tip of an elephant's trunk,  Vikr. d. 107.
अप-,  n.
  It taking away. 2. stealing.
कपोत-,  m.
  a mode of joining the
hands,  as token of reverence,  Śāk. 78, 
9.
कृत-,  adj.
  1. skilled in archery, 
MBh. 4,  1843. 2. dexterous,  clever.
केश-,  m.
  a tuft of hair,  MBh. 3,  1822.
खड्ग-,  adj.
  bearing a sword,  Lass.
26,  17.
गल-,  m.
  throttling,  Kathās.
4,  68.
जाल-,  adj.
  with a net or nets
in (his or their) hands,  Pañc. 104,  14
246,  14.
दण्ड-, 
 I. adj.
  bearing a
staff,  MBh. 6,  4959.
 II. m.
  1. a staff-
bearer. 2. a door-keeper. धनुस्
-व्यग्र-,  adj.
 ,  f.
  ता,  holding a bow in
one's hand,  Vikr. 77,  4.
पाश-,  adj.
 
bearing a noose in his hand,  Rām.  3, 
54,  9. मुक्त- (vb. मुच्),  adj.
  liberal, 
Hit. iii. d. 121. अ-मुक्त^२,  adj.
 ,  f.
  ता, 
economical,  Man.  5,  150.
लघु-, 
I. adj.
  ready,  or light-handed.
 II. m.
 
a good archer.
वि-,  adj.
  confounded, 
bewildered,  Ragh. 5,  49.
शूल-,  adj.
 
armed with a lance,  Sund. 1,  14. शूल
-मुद्गर-,  adj.
  armed with clubs and
lances,  Sund. 2,  3.
स्थूल-,  m.
  the fore
part of an elephant's trunk,  Megh. 14.
स्रस्त- (vb. स्रंस्),  adj.
  relaxing one's
hold.
स्व-,  m.
  own hand,  hand-
writing,  letter,  Vikr. d. 38 (दयिता
-स्नेह-,  a love-letter of one's mis-
tress). -- Cf.  Goth. handu
 A.S. hand
Lat. pre-hendere
 χανδάνω.

Hindi

हाथ

Apte Hindi

Hindi

हस्तः
पुं*
  - "हस् + तन्,  न इट्"
हाथ

हस्तः
पुं*
  - -
हाथी की सूँड़

हस्तः
पुं*
  - -
तेरहवां नक्षत्र जिसमें पाँच तारे सम्मिलित हैं

हस्तः
पुं*
  - -
"हाथ भर,  एक हस्तपरिमाण"

हस्तः
पुं*
  - -
"हाथ की लिखाई,  हस्ताक्षर "

हस्तः
पुं*
  - -
"प्रमाण,  संकेत "

हस्तः
पुं*
  - -
"सहायता,  मदद,  सहारा"

हस्तः
पुं*
  - -
"राशि,  परिमाण (बालों का) गुच्छा,  रचना में `केश' `कच' के साथ "

हस्तम्
नपुं*
   - -
धौंकनी

हस्तः
पुं*
  - हस्+तन्
हाथ

हस्तः
पुं*
  - हस्+तन्
हाथी का सूँड

हस्तः
पुं*
  - हस्+तन्
हस्त नक्षत्र

हस्तः
पुं*
  - हस्+तन्
भुजा

L R Vaidya

English

 hasta {% m. %} 1. The hand,  M.iii.214,  216,  Megh.ii.12,  33
 2. possession (fig.),  M.viii.340
 3. signature,  handwriting,  स्वहस्तकालसंपन्नं शासनं कारयेत् स्थिरः Yaj.i.320,  or धार्यतामयं प्रियायाः स्वहस्तः Vikr.ii.
 4. a measure of length from the elbow to the tip of the middle finger (equal to about 18 inches)
 5. an elephant’s trunk,  नागेंद्रहस्तास्त्वचि कर्कशत्वात् K.S.i.36
 6. the thirteenth lunar asterism consisting of five stars
 7. abundance,  mass
 (in this sense it is used only at the end of compounds and implies excellence),  e.g. रतिविगलितबंधे केशवहस्ते सुकेश्याः सतिकुसुमसनाथे किं करात्येषे बर्हः Vikr.iv.(हस्तेकृ ‘to take in hand,  to take possession of,  to make one’s own,  to take by the hand’
 in this phrase,  हस्ते is considered as a prefix or not
 hence हस्तेकृत्य or हस्ते कृत्वा.)

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

२,  अंस,  अक्षि,  अन्तक,  अम्बक,  अयन,  अश्वि,  अश्विनी,  ईक्षण,  ओष्ठ,  कर,  कर्ण,  कुच,  कुटुम्ब,  गरुत्,  गुल्फ,  चक्षु,  जङ्घा,  जानु,  दस्र,  दृश् ,  दृष्टि,  दोः,  द्वन्द्व,  द्वय,  द्वि,  ध्रुव,  नय,  नयन,  नासत्य,  नेत्र,  पक्ष,  पाणि,  बाहु,  भुज,  भुजा,  यम,  यमल,  युग,  युगल,  युग्म,  रविचन्द्रौ,  रविपुत्र,  लोचन,  श्रोत्र,  स्तन,  हस्त

Bopp

Latin

 हस्त m. manus,  et elephanti proboscis. DR. 5. 17. H. 3. 9.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

कर
पु
कर,  हस्त,  रश्मि,  कर्षकवेतन
करो हस्तः करो रश्मिः करः कर्षकवेतनम् ।
verse 2.1.1.58
page 0011

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 hasta, 
(1) nt. (= Skt. m.),  hand: hastāni Mv 〔i.18.2〕
 haste (dual) 〔22.11〕 (both prose)
(2) (m.
 = Skt. hastaka,  pw s.v. 〔1 f.〕
 Pali hattha),  handful: sotpalahastena (read with v.l. utpala°
 cf. 10 above,  utpalahastakena) … vāhyamānau LV 〔381.18〕 (prose),  with a handful of lotuses being urged to drag (the carts)
(3) (m.
 = Pali hattha
 cf. hastaka) fan,  see s.v. mayūra-hasta(ka).

Indian Epigraphical Glossary

English

 hasta (IE 8-6),  a cubit (24 aṅgulas)
 sometimes regarded
as 36 aṅgulas (27 inches),  20(3/4) inches,  34 inches,  etc.,  in length
cf. Śivacandra-hasta,  ‘the cubit measured according to the length
of the forearm of Śivacandra’ (cf. ghaḻe).
(EI 23
 SII 2),  a square cubit
 a land measure.
(Ep. Ind.,  Vol XIV,  p. 366 and note),  probably the same
as pakṣa,  ‘a fortnight’.

Lanman

English

 hásta,  m. hand
 (of an elephant) trunk
(of a tiger) paw
 at end of cpds [1303^2
end],  having…in the hand.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  हस्त
noun
 
चतुर्विंशत्यङ्गुलपरिमाणम्।
 "एतद् वस्त्रं द्वे हस्ते।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

khu gshu
हस्त

khru
१) किष्कु २) शम ३) हस्त

khru gang
१) शम २) हस्त

khru ma
हस्त

khru gzhu
हस्त

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
सा तूत्तरार्यमदेवा हस्तः सवितृदैवतः ।
-wordlist-
 
उत्तरफल्गुनी (स्त्री),  अर्यमदेवा (स्त्री),  हस्त (पुं),  सवितृदेवत (पुं)

--source--
 
प्रगण्डः कूर्परांसान्तः पञ्चशाखः शयः शमः ।
हस्तः पाणिः करस्यादौ मणिबन्धो मणिश्च सः ॥ ५९१ ॥
-wordlist-
 
प्रगण्ड (पुं),  पञ्चशाख (पुं),  शय (पुं),  शम (पुं),  हस्त (पुं),  पाणि (पुं),  कर (पुं),  मणिबन्ध (पुं),  मणि (पुंस्त्री)

--source--
 
हस्तः प्रामाणिको मध्येमध्यमाङ्गुलिकूर्परम् ।
-wordlist-
 
हस्त (पुं)

--source--
 
चतुर्विंशत्यङ्गुलानां हस्तो दण्डश्चतुष्करः ।
तत्सहस्रं तु गव्यूतं क्रोशस्तौ द्वौ तु गोरुतम् ॥ ८८७ ॥
गव्या गव्यूतगव्यूती चतुष्कोशं तु योजनम् ।
-wordlist-
 
अङ्गुल (पुं),  हस्त (पुं),  दण्ड (पुं),  गव्यूत (क्ली),  क्रोश (पुं),  गोरुत (क्ली),  गव्या (स्त्री),  गव्यूत (क्ली),  गव्यूति (पुंस्त्री),  योजन (क्ली)

--source--
 
हस्तिनासा करः शुण्डा हस्तोऽस्याग्रं तु पुष्करम् ।
-wordlist-
 
हस्तिनासा (स्त्री),  कर (पुं),  शुण्डा (स्त्री),  हस्त (पुं),  पुष्कर (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

पाणि
पाणि,  शय,  पञ्चशाख,  कर,  हस्त
अंह्रिः पादश्चरणः पाणिः शयपञ्चशाखकरहस्ताः ।
verse 2.1.1.511
page 0058

हस्त
हस्त,  पक्ष,  पाश
हस्तः पक्षः पाशः केशेषु बहुत्ववाचकाः शब्दाः ।
verse 2.1.1.531
page 0061

नाममाला

Sanskrit

पाणि,  हस्त,  कर
दोर्दोषा च भुजो बाहुः पाणिर्हस्तः करस्तथा ।
verse 0.1.1.101
page 0050

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: हस्तः
Root: हस्त
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ हस्त-नक्षत्रम्
Meaning(s):
⇒ One of the 27 nakṣatras
Shloka(s):
2|1|43|2 ► फल्गुन्यौ तु द्वित्वभूम्नोर्हस्तः शतभिषक् च सा॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|43|2 ⇢ हस्तः (हस्त) (पुं) ⇒ One of the 27 nakṣatras ⇒ हस्त-नक्षत्रम्
Related word(s):
isa_k ➡ २७ नक्षत्राः
परा_अपरासंबन्धः ➡ नक्षत्रम्
जातिः ➡ नक्षत्रम्
    

Mahabharata

English

Hasta,  a nakshatra (v. Sū. Si.). § 749 (Ānuśāsanik.): XIII,  89,  4260 (performing of śrāddhas under the nakshatra H.).--§ 759 (do.): XIII,  110,  5392 (description of the candravrata). Cf. Sāvitra.

Vedic Reference

English

 11. Hasta,  ‘hand, ’ is made up of the five conspicuous stars
(δ,  γ,  ε,  α,  β) in Corvus,  a number which the word itself
suggests. According to Geldner, ^80 the ‘five bulls’ of the
Rigveda are this constellation.
80) Vedische Studien,  3,  177
 Rv. i. 105, 
10. Cf. below,  p. 427,  n. 156.

 Hasta. See Nakṣatra.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  हस्तः
Root:  हस्त
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ mass
⇒ hand
⇒ anapest
⇒ fore-arm
⇒ quantity
⇒ abundance
⇒ hand-writing
⇒ species of tree
⇒ elephant's trunk
⇒ 11th lunar asterism
⇒ position of the hand
⇒ born under the nakSatra hasta
Shloka(s): 
2|6|81|2 ► पञ्चशाखः शयः पाणिस्तर्जनी स्यात्प्रदेशिनी॥ (मनुष्यवर्गः)
3|3|59|1 ► हस्तौ तु पाणिनक्षत्रे मरुतौ पवनामरौ। (नानार्थवर्गः)
3|3|164|2 ► ध्वान्तारिदानवा वृत्रा बलिहस्तांशवः कराः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|6|81|2 ⇢ पञ्चशाखः (पञ्चशाख) (पुं)
➠ 2|6|81|2 ⇢ शयः (शय) (पुं) ⇒ bed, hand, sleep, couch, abuse, lying, snake, lizard, resting, abiding, sleeping, chameleon, imprecation
➠ 2|6|81|2 ⇢ पाणिः (पाणि) (पुं)
➠ 3|3|59|1 ⇢ हस्तः (हस्त) (पुं) ⇒ mass, hand, anapest, fore-arm, quantity, abundance, hand-writing, species of tree, elephant's trunk, 11th lunar asterism, position of the hand, born under the nakSatra hasta
➠ 3|3|164|2 ⇢ करः (कर) (पुं)
Related word(s): 
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ विस्तृतकरः
परा_अपरासंबन्धः ➡ विस्तृताङ्गुलपाणिः
उपाधि ➡ अवयवः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 हस्तं,  क्ली,
   (हस + तन् ।) चर्म्मप्रसेविका । इतिकेचित् ॥

 हस्तः,  पुं,
   (हसति विकशतीति । हस + “हसि-मृग्रिण्वामीति ।” उणा० ३ । ८६ । इतितन् ।) शरीरावयवविशेषः । स च कर्म्मे-न्द्रियः । हात इति भाषा । ततपर्य्यायः ।पाणिः २ समः ३ शयः ४ । इत्यमरमाला ॥
पञ्चशाखः ५ । इत्यमरः ॥
 करः ६ भुजः ७ ।इति जटाधर ॥
 कुलिः ८ भुजादलः ९ । इतिशब्दरत्नावली ॥
“हस्तावध्यात्ममित्याहुरध्यात्मविदुषो जनाः ।अधिभूतञ्च कर्म्माणि शुक्रस्तत्राधिदैवतम् ॥
”इति महाभारते आश्वमेधिकपर्व्व ॥
हस्तस्य शुभाशुभलक्षणं बाहुशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
 * ॥
विस्तृतकरप्रकोष्ठः । इत्यमरः । २ । ६ । ६८ ॥
स च चतुर्व्विंशत्यङ्गुलपरिमाणम् । इति भरतः ॥
यथा,  --“यवानां तण्डुलैरेकमङ्गलं चाष्टभिर्भवेत् ।अदीर्घयोजितैर्हस्तश्चतुर्विंशतिभिरङ्गुलैः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वधृतकालिकापुराणम् ॥
अपि च ।“यवोदरैरङ्गुलमष्टसंख्यै-र्हस्तोऽङ्गुलैः षड्गुणितैश्चतुर्भिः ।हस्तैश्चतुर्भिर्भवतीह दण्डःक्रोशः सहस्रद्वितयेन तेषाम् ॥
”इति लीलावती ॥
 * ॥
हस्तमात्रदत्तस्नेहादिद्रव्यभक्षणनिषेधो यथा, “हस्तदत्ताश्च ये स्नेहा लवणं व्यञ्जनानि च ।दातारं नोपतिष्ठन्ते भोक्ता भुङ्क्ते तु किल्वि-षम् ॥
तस्मादन्तरितं कृत्वा पर्णेनाथ तृणेन वा ।प्रदद्यात् न तु हस्तेन नायसेन कदाचन ॥
”इति श्राद्धतत्त्वधृतवशिष्ठवचनम् ॥
 * ॥
एकहस्तदत्तद्रव्यभोजननिषेधो यथा,  --“एकेन पाणिना दत्तं शूद्रदत्तं न भक्षयेत् ।”इति तद्धृतादिपुराणवचनम् ॥
 * ॥
हस्तिशुण्डः । यथा,  रामायणे । २ । २३ । ४ ।“अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः ॥
”)हस्तानक्षत्रम् । (यथा,  मार्कण्डेये । ३३ । ११ ।“प्रयाति श्रेष्ठतां सत्यं हस्ते श्राद्धप्रदो नरः ॥
”)केशात् परे तत्समूहवाचकः । इति मेदिनी ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 हस्त पु०
  हस--तन् न इट् । १ देहावयवभेदे (हात) अमरः ।२ चतुर्विंशत्यङ्गुलपरिमाणे “यबोदरैरङ्गुलमष्टसंख्यैर्हस्तो-ऽङ्गुलैः षड्गुणितैश्चतुर्भिः” लीला० । ३ हस्तिशुण्डे च ।४ अश्विन्यादिषु त्रयोदशे नक्षत्रे पुंस्त्री० मेदि० अश्लेषा-शब्दे पृ० दृश्यम् । “जाह्नवी हस्तयोगे” इतिपुराणम् । “पुष्या हस्ता तथा स्रातिः” ज्यो० । केश-वाचकात् परः । ५ समूहे । केशहस्तः ।“हस्तदत्ताश्च ये स्नेहा लवर्णव्यञ्जनानि च । दातारंनोपतिष्ठन्ते भोक्ता भुङ्क्ते तु किल्विषम् । तस्मादन्तरितंकृत्वा पर्णेनाथ तृणेन वा । प्रदद्यात् न तु हस्तेननायसेन कदाचन” श्र० त० ।

Capeller

German

 ह॑स्त m.
  Hand (auch als Längenmaß),  Rüssel
(des Elefanten)
 adj. —° in der Hand
haltend.

Grassman

German

 hásta,  m.,  Hand
 vgl. a-hastá u. s. w.,  und die Adject. dákṣiṇa,  savyá.
-as {224, 7}
 {886, 12}.
-am {495, 10}
 {644, 5}
 {873, 1}
 {911, 36}.
-ena {935, 3} (〰 grāhías).
-āya {679, 2} (〰 vájras práti dhāyi).
-āt {269, 10}
 {844, 9}.
-e {67, 3}
 {72, 1}
 {114, 5}
 [Page1658] {128, 6} {207, 2}
 {273, 6}
 {457, 40}
 {459, 9}
 {463, 9}
 {470, 2}
 {544, 2}
 {561, 1}
 {649, 3}—_{649, 5}
 {679, 12}
 {687, 10}
 {801, 6}
 {923, 11},  meist mit dhā,  bhṛ verbunden.
-au {943, 9}
 {230, 5}.
-ā {230, 7}
 {317, 9}
 {677, 3}.
-ābhyām [I.] {963, 7}.
-ayos [L.] {24, 4}
 {38, 1}
 {55, 8}
 {81, 4}
 {135, 9}
 {162, 9}
 {176, 3}
 {472, 1}
 {486, 8}
 {730, 4}
 {802, 1}
 s. dhā,  bhṛ.
-āsas {354, 3} (saptá 〰 asya).
-ebhis {298, 14} (neben padbhís).
-ais {791, 4}.
-eṣu {37, 3}
 {168, 3}.

Burnouf

French

 हस्त हस्त m.
  main
		 coudée [du coude au bout du doigt du
milieu].
		 Trompe d'éléphant.
		 Le 13ᵉ astérisme lunaire, 
contenant γ et
δ du Corbeau.
		 Abondance de cheveux. -- N. soufflet à
souffler le feu.
हस्तधारण n.
  (धृ) action de parer un coup,  de
résister à une attaque.
हस्तपुच्छ n.
  la main au-dessous du poignet.
हस्तविम्ब n.
  action de parfumer qqn. 
हस्तसूत्र n.
  bracelet de poignet.

Stchoupak

French

 हस्त-
 m.
  main (-ए कृ- prendre en mains,  mettre la main sur 
épouser 
 -अम् गम्- tomber aux mains de) 
 trompe (d'éléphant) 
avant-bras 
 écriture à la main,  signature 
 fig. preuve 
 aide 
 main comme
unité de longueur 
 n.
  du 11{^me^} astérisme lunaire 
 poignée,  masse (de
cheveux) 
 fils de Vasudeva 
 -ई-कृ- livrer 
 -वन्त्- a. adroit de ses
mains (ép. d'un archer).
°कमल- nt. lotus (qu'on tient) à la main,  signe de bonheur.
°ग- a. ifc. qui est entre les mains de 
 qui est sien,  dont on est
sûr.
°गत- a. v. tombé dans les mains de,  acquis,  en (sa) possession ou
propriété.
°गामिन्- a. = °ग-।
°ग्रह- m.
  prise en mains 
 (cérémonie du) mariage.
°ग्राह- a. qui (est assez près de qq'un en sorte qu'il) peut (le)
prendre par la main 
 m.
  époux.
°चरण- m.
  du. mains et pieds.
°च्छेदन- m.
  amputation d'une main. 
°तल-गत- a. qui est (déjà) aux mains de.
°तुला- f.
  main servant de balance.
°दक्षिण- a. correct,  droit.
°दीप- m.
  lanterne à main. 
°धारणा- f.
  fait de soutenir,  d'épouser.
°पाद- m.
  du. ou nt. sg. mains et pieds.
°प्रद- a. qui donne la main,  qui aide.
°प्राप्त- a. v. = °गत-।
°प्राप्य- a. v. qu'on peut atteindre avec la main. 
°भ्रंशिन्- a. °भ्रष्ट- a. v. tombé des mains,  enfui.
°योग- m.
  habileté manuelle.
°लाघव- nt. voie de fait.
°वर्तिन्- m.
  n.
  d'un prince.
°वाप- m.
  pluie de flèches lancées à l'aide des mains.
°वाम- a. à main gauche 
 fautif. 
°सूत्र- nt. bracelet attaché à la jeune mariée.
°स्थ- a. tenu en mains.
°स्वस्तिक- m.
  croisement des mains 
 a. qui croise les mains (sur, 
ifc.).
हस्ताग्र- nt. pointe des mains,  doigt 
 bout de la trompe.
हस्ताञ्जलि- m.
  mains jointes en añjali.
हस्ताभरण- nt. ornement pour la main,  bague.
हस्तामलक- nt. fruit de myrobalane dans la main (signe d'une chose
évidente).
हस्तालम्ब- m.
  -न- nt. refuge matériel.
हस्तावलम्ब- m.
  appui de la main,  moyen de salut.
हस्तावाप- m.
  gantelet (utilisé par les archers) 
 -इन्- a. muni
de ce gantelet.
हस्तोदक- nt. eau qu'on tient dans sa main. 
हस्ता-हस्ति adv. (en combat) corps à corps.
हस्ते-गृह्य abs. en (le) tenant par la main. 

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.