| YouTube Channel

हलीमक (halImaka)

 
Yates
English
हलीमक (कं) 1.
n.
 Jaundice.
Spoken Sanskrit
English
हलीमक - halImaka -
m.
 - particular form of jaundice
Wilson
English
हलीमक
n.
 (-कं) A sort of jaundice.
Monier Williams Cologne
English
हलीमक
m.
 id.,
L.
a partic. form of jaundice (in this sense prob. connected with हरिमन्),
Suśr.
N.
 of a serpent-demon,
MBh.
Monier Williams 1872
English
हलीमक 1. हलीमक, अम्, n. (probably con-
nected with 1. हरिमन् at p. 1167, col. 2), a sort
of jaundice, paleness or yellowness of skin.
Benfey
English
हलीमक हलीमक, i. e. हरिमन् +
क, with ल् for र्, and इ lengthened,
n.
A sort of jaundice.
Mahabharata
English
Halīmaka, a serpent. § 63 (Sarpasattra): I, 57, 2146 (of Vāsuki's race).
पुराणम्
English
हलीमक / HALĪMAKA. A nāga born in the family of vāsuki. He was burnt to death in the serpent yajña of janamejaya. (Ādi Parva, Chapter 57, Verse 5).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हलीमकः,
पुं,
 रोगविशेषः । यथा पाण्डुरोगस्यैवभेदं हलीमकञ्चाह ।“यदा तु पाण्डोर्व्वर्णः स्याद्धरितश्यावपीतकः ।बलोत्साहः क्षयस्तन्द्रामन्दाग्नित्वं मृदुज्वरः ॥
स्त्रीष्वहर्षोऽङ्गमर्द्दश्च श्वासतृष्णारुचिभ्रमाः ।हलीमकं तदा तस्य विद्यादनिलपित्ततः ॥
”पाण्डोः पाण्डुरोगिणः ॥
तस्य चिकित्सा यथा, “मारितस्यायसश्चूर्णं मुस्ताचूर्णेन संयुतम् ।खदिरस्य कषायेण पिबेद्धन्तुं हलीमकम् ॥
सिता तिक्ता बला यष्टी त्रिफला रजनीयुगैः ।लेहं लिह्यात् समध्वाज्यं हलीमकनिवृत्तये ॥
अमृतलतारमकल्कपसाधितं तुरगविद्विषः सर्पिः ।क्षीरचतुर्गुणमेतद्वितरेच्च हलीमकार्त्तेभ्यः ॥
”इति अमृताघृतम् ॥
* ॥
“मधुरैरन्नपानेस्तं वातपित्तहरैर्हरेत् ।कामलापाण्डुरोगोक्तक्रियाञ्चात्रोपयोजयेत् ॥
”अथ सामान्यतः पाण्डुरोगकामलाहलीमक-चिकित्सा ।“फलत्रिकामृतावासातिक्तामूनिम्बनिम्बजः ।क्वाथः क्षौद्रयुतो हन्यात् पाण्डुरोगं सकामलम् ॥
१त्र्यूषणं त्रिफला मुस्तं विडङ्गं चव्यचित्रके ।दार्व्वी त्वङ्माक्षिको धातुर्ग्रन्थिको देवदारु च ॥
एपां द्विपलिकान् भागवान् कृत्वा चूर्णं पृथक्पृथक् ।मण्डूरं द्विगुणं चूर्णाच्छुद्धमञ्जनसन्निभम् ॥
मूत्रे चाष्टगुणे पक्त्वा तस्मिंस्तत् प्रक्षिपेत्ततः ।औडम्बरसमान् कृत्वा वटकांस्तान् यथाग्नि च ।उपयुञ्जीत तक्रेण जीर्णे सात्म्यञ्च भोजनम् ।मण्डूरवटका ह्येते प्राणदाः पाण्डुरोगिणाम् ॥
कुष्टानि जठरं शोथमूरुस्तम्भं कफामयान् ।अर्शांसि कामलां मेहं प्लीहानं शमयन्ति च ॥
”इति त्र्यूषणादिमण्डूरवटकः ॥
२ ॥
“किराततिक्तं सुरदारु दार्व्वीमुस्ता गुडूची कटुका पटोलम् ।दुरालभा पर्पटकं सनिम्बंकटुत्रिकं वह्निफलत्रिकञ्च ॥
फलं विडङ्गस्य समांशकानिसर्व्वैः समं चूर्णमथायसश्च ।सर्पिर्मधुभ्यां वटिका विधेयातक्रानुपानात् भिषजा प्रयोज्या ॥
निहन्ति पाण्डुञ्च हलीमकञ्चशोथं प्रमेहं ग्रहणारुजञ्च ।श्वासञ्च कासञ्च सरक्तपित्त-मर्शांस्यथोरुग्रहमामवातम् ॥
व्रणांश्च गुल्मान् कफविद्रधिञ्चश्वित्रञ्च कुष्ठञ्च ततः प्रयोगात् ॥
”इति अष्टादशाङ्गलोहम् ॥
३ ॥
“यवगोधूमशाल्यन्नै रसैर्जाङ्गलजैर्हितैः ।मुद्गाढकीमसूराद्यैरेषु भोजनमिष्यते ॥
”एषु पाण्डुरोगकामलाहलीमकेषु ॥
४ ॥
इति भावप्रकाशः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
हली(म)सक
पु०
 पाण्डुरोगभेदे “यदा तु पाण्डोर्वर्णः स्याद्ध-रित श्यावपीतकः । बलोत्साहः क्षयस्तन्त्रामन्दाग्नित्वंमृदुज्वरः । स्त्रीष्वहर्षोऽङ्गमर्दश्च श्वासतृष्णारुचिभ्रमाः ।हली(म)सकं तदा तस्य विद्यादनिलपित्ततः” भावप्र० ।