| YouTube Channel

हल (hala)

 
शब्दसागरः
English
हल
n.
 (-लं) A plough.
f.
 (-ला)
1. Vinous liquor.
2. The earth.
3.
Water.
4. A female friend: see हला.
E.
 हल् to plough,
aff.
 अच् ।
Capeller Eng
English
हल
m.
n.
 plough (also as a weapon).
Yates
English
हल (लं) 1.
n.
 A plough. 1.
f.
 Vin-
ous liquor
the earth
water.
Spoken Sanskrit
English
हल - hala -
n.
 - plough
हलवाहा - halavAhA -
f.
 - plough
कुन्तल - kuntala -
m.
 - plough
खट - khaTa -
m.
 - plough
गोकिल - gokila -
m.
 - plough
वृक - vRka -
m.
 - plough
सीरक - sIraka -
m.
 - plough
हाल - hAla -
m.
 - plough
सीर - sIra -
m.
n.
 - plough
कृन्तत्र - kRntatra -
n.
 - plough
गोदारण - godAraNa -
n.
 - plough
लङ्गल - laGgala -
n.
 - plough
लाङ्गलक - lAGgalaka -
n.
 - plough
सील - sIla -
n.
 - plough
कर्षते { कृष् } - karSate { kRS } - verb - plough
परिकर्षते { परिकृष् } - parikarSate { parikRS } - verb - plough
परिकर्षति { परिकृष् } - parikarSati { parikRS } - verb - plough
विकर्षति { विकृष् } - vikarSati { vikRS } - verb - plough
विकृषति { विकृष् } - vikRSati { vikRS } - verb - plough
हलति { हल् } - halati { hal } - verb - plough
हल - hala -
m.
 - plow
लाङ्गल - lAGgala -
n.
 - plow
लाङ्गलं चालयति - lAGgalaM cAlayati - verb caus. - plow
कृषक - kRSaka -
m.
 - ploughman, plowman [ Br., Am. ]
Wilson
English
हल r. 1st cl. (हलति) To plough.
हल
n.
 (-लं) A plough.
f.
 (-ला)
1 Vinous liquor.
2 The earth.
3 Water.
E.
 हल to plough,
aff.
 अच्.
Apte
English
हलः [halḥ] हलम् [halam], हलम् 1 A plough.
A weapon.
A landmeasure.
हलम् [halam], [हल् घञर्थे करणे क]
A plough
वहसि वपुषि विशदे वसनं जलदाभम् । हलहतिभीतिमिलितयमुनाभम्
or हलं कलयते
Gīt.*
 1.
Deformity, ugliness
ततो मया रूपगुणैरहल्या स्त्री विनिर्मिता । हलं नामेह वैरूप्यं हल्यं तत्प्रभवं भवेत् ॥
Rām.*
 7.3. 22.
Hindrance.
Quarrel.
Comp.
 -अभः a piebald horse.
आयुधः an epithet of Balarāma.
N.
 of the author of अभिधान-रत्नमाला. -ककुद्
f.
 the projecting beam of the plough. -गोलकः a kind of insect
फलं वा मूलकं हृत्वा अपूपं वा पिपीलिकाः । चोरयित्वा च निष्पावं जायते हलगो- लकः ॥
Mb.
 * 13 111.1 (com. हलगोलकः दीर्घपुच्छो गोलरूपी कीटविशेषः). -दण्डः the shaft or pole of a plough. -धर, -भृत्
m.
a ploughman.
N.
 of Balarāma
केशव धृतहलधररूप जय जगदीश हरे
Gīt.*
 1
अंसन्यस्ते सति हलभृतो मेचके वाससीव
Me.*
 61. -भूतिः, -भृतिः
f.
 ploughing, agriculture, husbandry. -मार्गः a furrow. -मुखम् a ploughshare, -वाहा a particular landmeasure. -सीरः a ploughshare.-हति
f.
striking or drawing along with a plough.
ploughing.
Apte 1890
English
हल [हल् घञर्थे करणे क] 1 A plough
वहसि वपुषि विशदे वसनं जलदाभम् । हलहतिभीतिमिलितयमुनाभम्
or हलं कलयते Gīt. 1.
2 Deformity, ugliness.
Comp.
आयुधः an epithet of Balarāma.
धर,
भृत् m. {1} a ploughman. {2} N. of Balarāma
केशव धृतहलधररूप जय जगदीश हरे Gīt. 1
अंसन्यस्ते सति हलभृतो मेचके वाससीव Me. 59.
भूतिः,
भृतिः f. ploughing, agriculture, husbandry.
हतिः f. {1} striking or drawing along with a plough. {2} ploughing.
Monier Williams Cologne
English
हल mn. (ifc. f(आ). ) a plough (also as a weapon, and as a land measure),
MBh.
Kāv.
&c.
हल
m.
N.
 of an author,
Cat.
हल
m.
pl.
N.
 of a country and people in the north,
VarBṛS.
हल (अम्),
n.
 a plough,
L.
a partic. constellation (reckoned among the Ākṛti-yogas),
VarBṛS.
ugliness, deformity (= वैराग्य), hindrance, obstruction (= प्रति-षेध),
L.
quarrel (= विवाद)
Monier Williams 1872
English
हल, अम्, n. a plough
ugliness, deformity, =
वैरूप्य
(आ), f. the earth
water
spirituous
liquor, wine.
—हल-धर, अस्, आ or ई, अम्, plough-
holding, having a plough
(अस्), m. a ploughman
epithet of Bala-rāma (as bearing a peculiar weapon
shaped like a ploughshare
cf. सीर-पाणि).
—हल-
भूति, इस्, f. agriculture, husbandry.
—हल-भृत्,
त्, त्, त्, plough-holding, possessing a plough
(त्), m.
a ploughman
Bala-rāma
[cf. सीर-भृत्।]
—हल-
भृति, इस्, f. ploughing, agriculture, husbandry
(इस्), m., N. of a Muni (= उप-वर्ष, कृत-कोटि,
अ-याचित).
—हल-मुखी, f. a kind of metre.
—हल-राक्ष, अम्, n. a kind of shrub (=
आहुल्य).
—हल-हति, इस्, f. ‘plough-striking, ’
ploughing, furrowing.
—हलायुध (°ल-आय्°), अस्,
m. ‘plough-weaponed, ’ Bala-rāma, (see above)
N.
of a poet (son of Dhanañ-jaya)
of the author of
the Brāhmaṇa-sarvasva
of the author of the Purāṇa-
sarvasva
of the author of the Abhidhāna-ratnamālā
lexicon.
Macdonell
English
हल hala,
m.
n.
 plough (also as a weapon): 🞄-dhara,
a.
 holding a plough
m.
 ploughman
🞄(armed with a plough) ep. of Balarāma, elder 🞄brother of Kṛṣṇa
N. of a various men
-bhṛt, 🞄m. ep. of Balarāma
-mārga,
m.
 furrow.
Benfey
English
हल हल,
I.
m.
 A plough, Gīt. 1,
12.
II.
f.
 ला।
1. The earth.
2. Vinous
liquor.
3. Water. See हला, s. v.
Hindi
Hindi
हल
Apte Hindi
Hindi
हलम्
नपुं*
 - हल् घञर्थे करणे क
"लांगल, खेत जोतने का एक प्रधान उपकरण"
हलम्
नपुं*
 - हल्+क
हल
हलम्
नपुं*
 - हल्+क
कुरुपता
हलम्
नपुं*
 - हल्+क
बाधा
हलम्
नपुं*
 - हल्+क
कलह
L R Vaidya
English
hala {% n. %} A plough, वहसि वपुषि विशदे वसन जलदाभम् । हलहतिभीतिमिलितयमुनाभम् केशवधृतहलधररूप Git.G.i.
Bopp
Latin
हल n. (r. हल् s. अ) aratrum. AM.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
लाङ्गल
क्ली
लाङ्गल, हल, इन्धन
बर्हिर्दर्भो जलं बर्हिर्लाङ्गलं हलमिन्धनम् ।
verse 3.1.1.18
page 0014
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
हल brother of Āstara, son of Sūryadatta, son of La-
kṣmīdhara, son of Muñja:
Vājasaneyisarvānukramaṇikābhāṣya and Paddhati
to the same. W. p. 41.
Indian Epigraphical Glossary
English
hala (IE 8-6), literally ‘a plough’
a free-holding (cf.
bhikṣu-hala)
an area of land, which was not exactly the
same in different ages and localities (EI 7, 24, 29, 30, 31
CII 4).
(IA 18), a land measure equal to one-fourth of a sīrā
(cf. halavāhā)
half of a kula
one plough-measure.
(EI 3), probably, ‘arable land’
cf. sītā.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 हल्
मूलधातुः:
 हल
धात्वर्थः:
 विलेखने (आकर्षणम्)
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 हलति
धातुप्रदीपः
Sanskrit
हलँ हल विलेखने
- हलति । हलं । हालम् ।।839 ।।
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
हल n. Knochen und Pflug, Vakroktipañcāśikā 39 nach Aufrecht.
हल m. °Freund, S I, 13, 4
484, 5
486, 6
488, 4. — f. (हला) Freundin, S I, 601, 5 (Vok. हले)
II, 223, 3 (desgl).
Śuk. t. s. 34, 7 (desgl.)
Pūrṇabh. 148, 8 (desgl.). — n. (nach dem Ko.) °Sporn des Hahnes, S I, 296, 1 v.u. (Ko.)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
कुटुम्बी कर्षकः क्षेत्री हली कृषिककार्षिकौ ।
कृषीवलोऽपि जित्या तु हलिः सीरस्तु लाङ्गलम् ॥ ८९० ॥
गोदारणं हलमीषासीते तद्दण्डपद्धती ।
-wordlist-
कुटुम्बिन् (पुं), कर्षक (पुं), क्षेत्रिन् (पुं), हलिन् (पुं), कृषिक (पुं), कार्षिक (पुं), कृषीवल (पुं), जित्या (स्त्री), हलि (पुंस्त्री), सीर (पुं), लाङ्गल (क्ली), गोदारण (क्ली), हल (क्ली), ईषा (स्त्री), हलदण्ड (पुं), सीता (स्त्री), हलपद्धति (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
हल
हल, लाङ्गल, सीर
हलं स्याल्लाङ्गलं सीरः फालः कुशिक उच्यते ।
verse 2.1.1.575
page 0065
नाममाला
Sanskrit
जित्या, हलि, हल, सीर, लाङ्गल
जित्या हलिर्हलं सीरं लाङ्गलं तत्करो बलः ।
रेवतीदयितो नीलवसनः केशवाग्रजः ॥ १४२ ॥
verse 0.1.1.142
page 0070
अमरकोशः
Sanskrit
Word: हलम्
Root: हल
Gender: नपुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ plough
⇒ quarrel
⇒ ugliness
⇒ hindrance
⇒ deformity
⇒ obstruction
⇒ particular constellation
Shloka(s):
2|9|13|2 ► निरीशं कुटकं फालः कृषको लाङ्गलं हलम्॥ (वैश्यवर्गः)
2|9|14|1 ► गोदारणं च शीरोऽथ शम्या स्त्री युगकीलकः। (वैश्यवर्गः)
3|3|181|1 ► मुखाग्रे क्रोडहलयोः पोत्रं गोत्रं तु नाम्नि च। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|9|13|2 ⇢ लाङगलम् (लाङ्गल) (नपुं) ⇒ plow, penis, plough, palm tree, kind of flower, plough-shaped beam or timber, particular appearance presented by the moon, kind of pole used in gathering fruit from a tree
➠ 2|9|13|2 ⇢ हलम् (हल) (नपुं) ⇒ plough, quarrel, ugliness, hindrance, deformity, obstruction, particular constellation
➠ 2|9|14|1 ⇢ गोदारणम् (गोदारण) (नपुं)
➠ 2|9|14|1 ⇢ सीरः (सीर) (पुं) ⇒ sun, draught-ox, ox for ploughing, Crown flower plant [Calotropis Gigantea - Bot.]
➠ 3|3|181|1 ⇢ पोत्रम् (पोत्र) (नपुं) ⇒ snout, ploughshare, ship or boat, snout of a hog, office of the potR, garment or a thunderbolt
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ हलयुगयोर्मध्यकाष्ठम्
परा_अपरासंबन्धः ➡ आयुधम्
उपाधि ➡ आयुधम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हल, झ विलेखे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-सक०-सेट् ।) झ, हालः हलः । हलतिभूमिं कृषकः । इति दुर्गादासः ॥
हलं,
क्ली,
 (हलति भूमिमिति । हल + अच् ।)लाङ्गलम् । इत्यमरः । २ । ९ । १३ ॥
तत्पर्य्यायः ।“हलन्तु लाङ्गलं गोदारणञ्च सीरकुन्तलौ ।”इति जटाधरः ॥
तत्र गोयोजने दोषादोषौ । हारीतः ।“अष्टौगवं धर्म्महलं षड्गवं जीवितार्थिनाम् ।चतुर्गवं नृशंसानां द्विगवं ब्रह्मघातिनाम् ॥
”इति तृतीययामार्द्धकृत्ये आह्निकतत्त्वम् ॥
* ॥
हलप्रवाहदिनादि यथा । दीपिकायाम् ।“पूर्व्वाग्नियाम्यफणिपित्र्यशिवान्यभेषुरिक्ताष्टमीविगतचन्द्रतिथिं विहाय ।द्व्यङ्गालिगोसमुदये विकुजार्किवारेशस्तेन्दुयोगकरणेषु हलप्रवाहः ॥
* ॥
हलप्रवाहवद्बीजवपनस्य विधिः स्मृतः ।चित्रायाञ्च शुभे केन्द्रे स्थिरर्क्षमनजोदये ॥
”भीमपराक्रमे ।“वामे कृष्णं बलीवर्द्दं दक्षिणे लोहितं न्यसेत् ।उत्तराभिमुखो भूत्वा कर्षकः कृषिमारभेत् ॥
हले तु योजिते यत्र क्षेत्रे ग्रासं करोति गौः ।तत्र स्याद्द्विगुणं श्यस्यमवश्यं गर्गभापितम् ॥
” * ॥
कृत्यचिन्तामणौ बलभद्रः ।“सुखदा प्रतिपच्चैव द्वितीया कार्य्यसाधिनी ।आरोग्यदा तृतीया च चतुर्थी कीटकृत् सदा ॥
पञ्चमी श्रीप्रदा नूनं षष्ठी च कलहप्रिया ॥
सप्तमी स्थानदा भीग्या वृषं हन्ति तथाष्टमी ॥
नवमी शस्यनाशाय दशमी भूतिदा सदा ।एकादशी तथा कुर्य्याद्धनं धान्यं मनोरथम् ॥
द्वादशी प्राणसन्देहा सर्व्वसिद्धा त्रयोदशी ।चतुर्द्दशी पतिं हन्ति पञ्चदश्येव निष्फला ॥
अमावस्याष्टमीषष्ठीरिक्ताश्च परिवर्ज्जयेत् ।सौरिभीमदिने चैव कृष्यारम्भे धनक्षयः ॥
प्राजेशविष्णुतिष्येयु पितृकरोत्तरेषु च ।अश्विनीवातपौष्णेषु मूलादितीन्दुभे तथा ॥
वारे भानुजशुक्रे च जीवे शीतकरे तथा ।लग्ने स्त्रीगोमीनयुग्मे कृष्यारम्भं शुभं विदुः ॥
ऐशान्यां पुष्पनैवेद्यैः क्षेत्रपालञ्च पूजयेत् ।सालङ्कारो हलधरः स्रग्भिश्च पूजितं हलम् ।दध्याज्यमधुभिः श्रेष्ठं फलाग्रञ्च प्रलेपितम् ।कर्षं प्रावर्त्तयेत् पाज्ञो नूतनेन हलेन च ॥
* ॥
हस्ताश्वतिष्यचन्देषु ब्रह्मन्द्रविष्णुवारुणे ।वायव्येन्द्राग्निभे चैव रोहिण्यामुत्तरासु च ॥
वारे जीवज्ञशुक्रे च सोमे दिनकरे तथा ।युग्मे युवतिगोमीने शस्तं स्याद्बीजवापनम् ॥
”राजमार्त्तण्डे ।“प्राजेशश्रवणोत्तरादितिमघामार्त्तण्डतिष्या-श्विनी-पौष्णानुष्णमरीचयः शतभिषा स्वाती विशाखातथा ।जीवार्केन्दुसितेन्दुनन्दनदिने वारे स्थिरस्योदयेशस्यानां वपने भवन्ति लवने शस्ते तिथौरोपणे ॥
”देवलः ।“गुरुसोमसूर्य्यशुक्राः क्षेम्याः सम्पत्कराःशुभाः ।बुधार्किभूमिपुत्त्राश्च न भवन्ति फलप्रदाः ॥
हन्ति मेषः पशून् सर्व्वान् स्वभावेनाथ वृश्चिकः ।कर्क्कटेन भवेत् सौख्यं तुलायां न प्ररोहति ॥
केशरी शस्यघाती स्यात् पार्थिवोपद्रवं धनुः ।मकरे चैव कुम्भे च भयमेव विनिद्दिशेत् ।गोस्त्रीमन्मथमीनेषु शस्यं सम्पद्यते महत् ॥
* ॥
प्रशस्ते चन्द्रतारे च शुचिः शुकेन वाससा ।स्नात्वा गन्धैश्च पुष्पैश्च पूजयित्वा विधानतः ॥
पृथ्वीञ्च ग्रहसंयुक्तां पूजयित्वा प्रजापतिम् ।अग्निं प्रदक्षिणीकृत्य दीयते भूरिदक्षिणा ॥
कृष्णौ वृषौ नियोक्तव्यौ नवनीतैर्घृतेन वा ।मुखपार्श्वं तयोर्लिप्यात् फालाग्रं कनकैः स्पृशेत् ।उत्तराभिमुखो भूत्या क्षीरेणार्घ्यं प्रदापयेत् ।ततः शुभकरः श्रीमान् कृषिकर्म्म समाचरेत् ॥
*वर्ज्जयेत् भग्नशृङ्गञ्च क्षुरभङ्गञ्च वर्ज्जयेत् ।विकलं छिन्नलाङ्गूलं कपिलं वृषभं तथा ॥
हलप्रवाहणं कार्य्यं नीरुग्भिः कृषिकर्म्मकैः ।हलादिभिर्दृढैः क्षेममदृढैर्न शुभं भवेत् ॥
वृषभा यदि मुह्यन्ति तस्य विघ्नप्रदा भवेत् ॥
”कृषिरिति शेषः ।“तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन निर्व्विघ्नं क्रारयेत् सदा ॥
एका जयकरी रेखा तृतीया चार्थदायिका ।पञ्चमी या भवेद्रेखा बहुशस्यफला हि सा ॥
अत ऊर्द्ध्वं न कर्त्तव्यं महादोषस्ततो भवेत् ॥
संपूज्याग्निं द्विजं देवं कुर्य्याद्धलप्रवर्त्तनम् ।हेमनि घृष्टफालाग्रं छिन्नरेखां न कारयेत् ॥
स्मर्त्तव्या वसवश्चेन्द्रः पृथू रामः सचन्द्रमाः ।पराशरो बलभद्रः सर्व्वविध्नोपशान्तये ॥
* ॥
हले प्रवाह्यमाणे तु कूर्म्म उत्पद्यते यदि ।गृहिणी म्रियते तस्य ततोऽग्नेश्च भयं भवेत् ॥
लाङ्गलं भिद्यते चापि प्रभुस्तत्र विनश्यति ।ईशाभङ्गो यदा कर्त्तुः संशयो जीवितस्य च ॥
सुतनाशो युगभङ्गे समीने म्रियते सुतः ।”समीने योक्त्रबन्धनकाष्ठद्वये ।“योक्त्रच्छेदे तु व्यासङ्गः शस्यहानिश्च जायते ॥
हले प्रवाह्यमाणे तु गौरेकः प्रपतेद्यदि ।प्रपतेद्युक्तमात्रस्तु बन्धनं स प्रपद्यते ।ज्वरातिसाररोगेण कृषिभङ्गं विनिर्द्दिशेत् ॥
प्रवहेत् युक्तमात्रस्तु ततो गौः प्लवते यदि ।वत्सालीढेन नर्द्दन्ति ततः शस्यं चतुर्गुणम् ॥
* ॥
हेमवारिविलिप्तस्य बीजस्योन्नयतः शुचिः ।इन्द्रं चित्ते विधायाथ स्वयं मुष्टित्रयं वपेत् ॥
कृत्वा चान्योन्यप्रोत्साहं कर्षको हृष्टमानसः ।प्राङ्मुखः कलसं गृह्य इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥
त्वं वै वसुन्धरे सीते बहुपुष्पफलप्रदे ।नमस्ते मे शुभं नित्यं कृषिं मेधां शुभे कुरु ॥
रोहन्तु सर्व्वशस्यानि काले देवः प्रवर्षतु ।कर्षकास्तु भवन्त्यग्रा धान्येन च धनेन चस्वाहा ॥
” * ॥
कृत्यरत्नाकरे ब्रह्मपुराणम् ।“चैत्रे च कृष्णपञ्चम्यां काश्मीरा च रजस्वला ।नित्यं भवति तस्मात्तां कृत्वा शैलमयीं स्त्रियम् ॥
अभ्यङ्गवस्त्रनैविद्यैः पूजयेच्च दिनत्रयम् ।पुष्पालङ्कारधूपैश्च गोरसं वर्ज्जयन्ति च ॥
”काश्मीरा पृथ्वा ।“अष्टम्याञ्च ततः स्नाप्य ताभिरेव गृहे गृहे ।सुस्नाताभिः प्रहृष्टाभिर्जीवपत्नीभिरेव च ।अनन्तरं द्विजैः स्नाप्या सर्व्वौषधियुतैर्ज्जलैः ।गन्धैर्बीजैस्तथा रत्नैः फलैः सिद्धार्थकैस्तथा ॥
स्नापयित्वा च तां देवीं गन्धैर्म्माल्यश्च पूजयेत् ।तन्निवेदितशिष्टञ्च प्राशितव्यं गृहे गृहे ॥
अतः परमृतुस्नाता गर्भं गृह्णाति मेदिनी ॥
” * ॥
तथा ।“ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च काश्यपः सुरभो तथा ।इन्द्रः प्रचेताः पर्ज्जन्यः शेषश्चन्द्रार्क्क्यवह्नयः ॥
बलदेवो हलं भूमिर्वृषभो रामलक्ष्मणौ ।रक्षोघ्नौ जानकी सीता युगं गगनमेव च ॥
सीता लाङ्गलपद्धतिः । युगं युगकाष्ठम् ।“एते द्वाविंशतिः प्रोक्ताः प्रजानां पतयः शुमाः ।गोमङ्गले तु संपूज्याः कृष्यारम्भे महोत्सवे ॥
अर्घैः पुप्पैश्च धूपैश्च माल्यै रत्नैः पृथक् पृथक् ।हलेन वाहयेद्भूमिं स्वयं स्नातः स्वलङ्कृतः ॥
”तथा ।“उप्त्वा बीजन्तु तत्रैव भोक्तव्यं बान्धवैः सह ॥
”बीजवपनं प्राजापत्यतीर्थेन । यथा, हारीतः ॥
कनिष्ठायाः पश्चात् प्राजापत्यमावपनं होम-तर्पणे प्राजापत्येन कुर्य्यात् । इति । होमतर्पणेलाजहोमसनकादितर्पणे । राजमार्त्तण्डे ।“नित्यं दशहले लक्ष्मीर्नित्यं पञ्चहले धनम् ।नित्यञ्च त्रिहले भक्तं नित्यमेकहले ऋणम् ॥
” * ॥
कृषिपराशरः ।“वैशाखे वपनं श्रेष्ठं मध्यमं रोहिणीरवौ ।अतः परिस्मिन्नधमं न जातु श्रावणे शुभम् ॥
”ज्योतिषे ।“पूर्व्वभाद्रपदा मूलं रोहिण्युत्तरफल्गुनी ।विशाखा शतभिषा वाथ धान्यानां रोपणेवराः ॥
सदोप्त्वा रजनीं नीलीं पुत्त्रवित्तैर्वियुज्यते ।स्वयं जाते पुनस्ते द्वे पालयन्नैव दुष्यति ॥
आरामे गृहमध्ये वा मोहात् सर्षपमावपन् ।पराभवं रिपोर्याति ससाधनधनक्षयम् ॥
निशा नीली पलाशश्च चिञ्चा श्वेतापराजिता ।कोविदारश्च सर्व्वत्र सर्व्वं निघ्नन्ति मङ्गलम् ॥
”निशा हरिद्रा । कोविदारको रक्तकाञ्चनः ॥
*“हेमाम्भसा वृक्षबीजं स्नातो मन्त्रेण रोपयेत् ॥
वसुधेति सुशीलेति पुण्यदेति धरेति च ।नमस्ते सुभगे न्तियं द्रुमोऽयं वर्द्धतामिति ॥
* ॥
लिखित्वालक्तकेनापि मन्त्रं शस्येषु बन्धयेत् ।न व्याधिकीटहिंस्राणां भयं तत्र भवेत् क्वचित् ॥
”सिद्धिः प्रबलतरतरङ्गतरलितमृदुतरसमीरण-वनोद्देशे श्रीमद्रामभद्रपादाः कुशलिनः समुद्र-तटे नानाशतसहस्रवानराणां मध्ये खरनखर-पञ्चोर्द्धलाङ्गूलं पवनसुतं वायुवेगं परचक्रप्रमथनंश्रीमद्धनूमन्तमाज्ञापयन्ति अमुकस्याखण्डक्षेत्रेवाताभोम्भो गान्धीरुती पाण्डरमुण्डी धूली-शृङ्गारतल्पा कृषराङ्गता फडिङ्गा एला वानरागरुडा इमडूका महिषादिरोगं खण्डयत क्षण-मपि विलम्बं मा चरत यदि विलम्बं कारयततदा युप्मान् शतखण्डं कारयामीति । ओँ घ्राँव्रीँ घ्रौँ श्रीरामाय नमः । इति शस्येषु बन्ध-येत् ॥
* ॥
धान्यच्छेदनम् । दीपिकायाम् ।“याम्याजपादहिधनानलतोयशक्र-चित्रोत्तरोडुषु कुजार्कजवारवर्जम् ।शस्तेन्दुयोगकरणषु तिथौ विरिक्तेधान्यच्छिदिः स्थिरनरस्वमृगोदयेषु ॥
”बलभद्रः ।“रेवतीहस्तमूसेषु श्रवणे नागयाम्ययोः ।पितृदेवे तथा सौम्ये धान्यच्छेदं मृगोदये ।”अथ धान्यच्छेदप्रकारः ।“सपत्रौ माषमुद्गौ च यवधान्ये सकाण्डके !छिन्द्यात्तिलञ्च निष्पत्रमेतत् पाराशरं मतम् ॥
”ग्रराशरः ।“न मुष्टिग्रहणं कुर्य्यात् कदाचिद्घटपौषयोः ।ईशाने लवनं कुर्य्यात् सार्द्धमुष्टिद्वयं शुचिः ॥
पौष्णे पुष्ये शुभाहे वा पूजयित्वेष्टदेवताम् ।शस्यविघ्नप्रशान्त्यर्थं क्षेत्रे वाहकभोजनम् ॥
”बौधायनः ।“रथाश्वगजधान्यानां गवां चैव रजः शुभम् ।अथाशस्तं समूहिन्याः श्वाजाविखरवाय-साम् ॥
”समूहिनी संमार्ज्जनी ॥
* ॥
कृत्यचिन्तामणौमेधिरोपणम् ।वटश्च सप्तपर्णश्च गम्भारी शाल्मली तथा ।औडुम्बरी तथा धात्री या चान्या क्षीर-धारिणी ।स्त्रीनाम्नी कर्षकैर्नित्यं मेधिः कार्य्या फलप्रदा ॥
”बीजसञ्चयदिनादि तच्छब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
* ॥
अथ प्रयोगः ।पौर्णमास्यन्तचैत्रीयकृष्णपञ्चम्यां पृथ्वी रजस्वलातां दिनत्रयमेकस्मिन् पर्व्वताकारे उच्चपदेशेसधवाः स्त्रियः प्रपूजयेयुरष्टम्यां तां स्नापयित्वाताः पूजयेयुः । ततः शुभदिने बीजवपनदिनेवा सर्व्वौषधिगन्धबीजरत्नफलश्वेतसर्षपैः पृथ्वींस्नापयित्वा गन्धादिभिः पूजयेत् । नैवेद्यशेषञ्चपश्चाद्भोक्तव्यम् ॥
* ॥
अथ हलप्रवाहदिने बीज-षपनदिने च कृतस्नानादिराचान्तो गर्त्तं क्षेवेकृत्वा जलेनापूर्य्य तत्र प्रजापतिं सूर्य्यादिनव-ग्रहान् पृथ्वीञ्च पूजयेत् ।“हिरण्यगर्भे वसुधे शेषस्योपरिशायिनि ।वसाम्यहं तव पृष्ठे गृहाणार्घ्यं धरित्रि मे ॥
”इति मन्त्रेण क्षीरेणार्घ्यं दद्यात् । ऐशान्यांपुष्पनैवेद्यैः प्रणवादिनमोऽन्तेन ब्रह्मणे विष्णवे ।नमस्ते बहुरूपाय विष्णवे परामात्मने स्वाहा ॥
इत्यनेन त्रिः पूजयेत् । रुद्राय कश्यपाय सुरभ्यैइन्द्राय । तदर्घ्यमन्त्रस्तु ।“शक्रः सुरपतिः श्रेष्ठो वज्रहस्तो महाबलः ।शतयज्ञाधिपो देव तुभ्यमिन्द्राय वै नमः ॥
”प्रचेतमे पर्ज्जन्याय शेषाय चन्द्राय अर्काय वह्रयेबलदेवाय हलाय भूमये वृषभाय रमाय लक्ष्म-णाय जानक्यै सीतायै युगाय गगनाय इतिद्वाविंशतिं पूजयेत् क्षेत्रपालमग्निं द्विजञ्च पूज-येत् । अग्निं प्रदक्षिणीकृत्य ब्राह्मणाय दक्षिणांदद्यात् । आम्रपल्लवौदनदधीनि गर्त्ते निःक्षिप्यमृत्तिकाभिः पूरयेत् । कृष्णी वृषौ नवनीतै-र्घृतेन वा मुखषार्श्वयोर्निलिम्पेत् । हलप्रवाह-कान् गन्धादिना भूषयित्वा हलं माल्यादिभिःपूजयित्वा दधिघृतमधुभिः फालाग्रं प्रलिप्यहेम्ना फालाग्रं घर्षयित्वा कर्षयेत् । वस्विन्द्र-प्रथरामेन्दुपराशरबलभद्रान् स्मरेत् । एकातिस्रः पञ्च वा रेखा हलेन कार्य्याः । भग्नशृङ्ग-खुरलाङ्गूलाः कपिलाश्च वृषा न योक्तव्याः ।हलप्रवाहकाश्च समर्थाः कर्त्तव्याः । हलानिनवानि दृढानि कर्त्तव्यानि । वृषभयुद्धादिकं नशुभदं वृषभाणां नर्द्दनेन चतुर्गुणं शस्य मूत्र-पुरीषोत्सर्गे तथा ॥
* ॥
वीजवपने त्विदमधि-कम् । सुवर्णजलसंयुक्तं बीजमुष्टित्रयं इन्द्रंध्यायन् स्वयं प्राजापत्येन तीर्थेन वपेत् । उभय-त्रैव प्राङ्मुखः जलपूर्णं कलसं गृहीत्वा ।“त्वं वै वसुन्धरे सीते बहुपुष्पफलप्रदे ।नमस्ते मे शुभं नित्यं कृषिं मेधां शुभे कुरु ॥
रोहन्तु सर्व्वशस्यानि काले देवः प्रवर्षतु ।कर्षकास्तु भवन्त्वग्य्रा धान्येन च धनेन चस्नाहेति प्रार्थयेदिति ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
* ॥
अपि च ।“अमावस्यां पितृश्राद्धे अम्बुवाचीदिने तथा ।लाङ्गलेन क्षतं क्षेत्रं पृथिवी कम्पते सदा ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
* ॥
स्मृतिसागरसारे गोभिलः ।“हलैर्व्वा शकटैर्व्वापि वाहयेत् यो वृषं स्वयम् ।प्राजापत्यद्वयं कुर्य्यात् द्विगुणं योषितां गवाम् ॥
वृषभन्तु समुत्सृष्टं कपिलां वापि कामतः ॥
योजयित्वा हले कुर्य्यात् व्रतं चान्द्रायणद्वयम् ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
हल विलेखे
भ्वा०
पर०
सक०
 सेट् । हलति अहालीत् ज्वलादि० हलः हालः
हल
न०
 हल्यते कृष्यतेऽनेन हल--घञर्थे करणे क । लाङ्गलेअमरः । कृषिशब्दे २१९८ पृ० दृश्यम् ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
हलँ हल विलेखने
- (अर्थविवरणम्) विलेखनं कर्षणम्
हलति हाला सुरा हालम्, हलम्, इन् (दश0 उ0 146) हलिः, हडिः 807
धातुवृत्तिः
Sanskrit
हलँ हल (अर्थः) विलेखने
(अर्थविवरणम्) विलेखनं हलि गृह्णाति
( हलति जहाल हलिता अहालीदित्यादि हलः हालः हर्लिः) हन् हलि गृह्णाति (हलयति अजहलत् ) "मुण्डमिश्र''इत्यादिना गृणातीत्यर्थे णिचि हलिकल्योरदन्तत्वनिपातनं सन्वद्भावप्रतिषेर्धमितीकारस्यात्वे वृद्धौ कृतायामकृतायां वा लोपेऽप्यङ्गमित्यभ्यासस्य सन्वदितृवं न भवति हलनां समूहो (हल्या ) "पाशादिभ्यो यः''इति पाशादिपाठात् समूहे यः हलस्येदं (हालिकम्), ( सूत्रम्) हलसमीराष्ठक् (इति सूत्रम्) इति षष्ठ्यन्तात् इदमर्थे टक् हलं वहति (हालिकः) बलहीवर्दः "हलसीराठ्क्'' इतिद्वितीयान्ताद्वहतीत्यर्थे टक् हलस् कर्षः ( हल्यः), कर्षः कर्षणं कृष्यमाणं वा, "मतजनहलात्करणजल्पर्षेषु'' इति षष्ठ्यन्तात् कर्षेर्थे वत् ( द्विहल्या भूः) "रथसीताहलेभ्यो यद्विधौ''इति तदन्तविधः न विद्यते हलिर्यस्य असौ ( अहलः) "नञ्ऽदुःसुभ्यो हलिसक्थोरन्तरस्याम्'' इति पक्षे समासान्ता एवं दुःसुपूर्वादपि अत्र हलिहलशद्वभाभ्यां बहुव्रीहिणा रूपद्वये सिद्धे पक्षे समान्तविधानं ( सूत्रम्) शेषाद्विभापा (इति सूत्रम्) इति हल्यन्तात् कमभूदिति यस्माद्वहुव्रीहेः समासान्तो नोक्तः स शेषः न चात्र हलिग्रहणं मतभेदनिबन्धनं मन्तव्यं, महत हलं (हलिः, ) हलमात्रं तृवन्यदिति नायमर्थभेदः किंचित्करः, यस्मादकारान्येनापि समासो न दण्डवारित इति प्रकरणादिवशेनैवार्थविशेषावगतिः 822
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“हल विलेखने”@} 2 ज्वलादिः।
विलेखन् = कर्षणम्।
हालः-ज्वलित्यादित्वात् कर्तरि णप्रत्ययः।
सम्यक् लिखन् यस्स उच्यते।
संज्ञायां घप्रत्यये हलः = सीरः।
हालिकः-हलं वहति यः सः।
हलिः-औणादिक इन्प्रत्यये सिद्धम्।
हलानां समूहः-हल्या।
सर्वाणीतराणि रूपाणि भौवादिकचलतिवत् 3 बोध्यानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१९९६)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८३७। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (५१०)
Capeller
German
हल
m.
n.
 Pflug
m.
 Pl. Volksname.
Burnouf
French
हल हल
n.
 charrue. -- F. terre.
Eau
liqueur vineuse
cf. सल।
हलभृत्
m.
 (भृ) Balarāma.
हलभृति
m.
 (भृ) agriculture.
हलयामि (c. de हल्) faire labourer
labourer.
Stchoupak
French
हल-
m.
 nt. charrue
nt. laideur (dans une interprétation étymol.).
°ककुद्-
f.
 train de charrue.
°गोलक-
m.
 sorte d'insecte.
°धर- °भृत्-
m.
 Balarāma.
°मुख- nt. soc.
°रद- a. aux dents acérées comme une charrue.
हलायुध-
m.
 Balarāma
n.
 d'auteurs, dont un lexicographe.