| YouTube Channel

हयः (hayaH)

 
Apte
English
हयः [hayḥ], [हय्-हि-वा अच्]
A horse
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ
Bg.*
 1.14
Ms.*
 8.296
R.*
 9.1
A man of a particular class
see under अश्व.
The number 'seven'.
N.
 of Indra.
(In prosody) A foot of four short syllables.
The zodiacal sign Sagittarius.
The Yak (Bos Grunniens).
Comp.
 -अङ्गः Sagittarius (धनुराशि). -अध्यक्षः a superintendent of horses. -अरिः the fragrant oleander. -आनन्दः green grain of Phaselous Mungo (Mar. हिरवे मूग). -आयुर्वेदः veterinary science. -आरूढः a horseman, rider.
आरोहः a rider.
riding (also आरोहम् in this sense). -आलयः a horse-stable. -आसनी the gum-olibanum tree. -इष्टः barley -उत्तमः an excellent horse. -कर्मन्
n.
 knowledge of horses. -कातरा, -कातरिका
N.
 of a plant
(Mar. घोडे काथर). -कोविद
a.
 versed in the science of horses-their management, training
&c.
 -गन्धः
N.
 of a plant (Mar. आसंध).
ग्रीव
N.
 of a form of Viṣṇu.
N.
 of a demon
ज्ञात्वा तद्दानवेन्द्रस्य हयग्रीवस्य चेष्टितम्
Bhāg.*
 8.24.9. (-वा)
N.
 of Durgā. -च्छटा a troop of horses. -ज्ञः a horse-dealer, groom, jockey. -द्विषत्
m.
 the buffalo.-पः, -पतिः a groom. -पुच्छिका, -पुच्छी Glycine Debilis (Mar. रानउडीद). -प्रियः barley. -प्रिया the Kharjuri tree. -मारः, -मारकः the fragrant oleander. -मारणः the sacred fig-tree. -मुखः
N.
 of a form of Viṣṇu
Mb.
 * 1.23.16. -मेधः a horse sacrifice
सर्वान् कामानवाप्नोति हय- मेधफलं तथा
Y.*
 1.181.
वाहनः an epithet of Kubera.
Revanta, the son of the sun. -शाला a stable for horses. -शास्त्रम् the art or science of training and managing horses. -शिक्षा hippology. -संग्रहणम्, -संयानम् the restraining or curbing of horses
driving horses
पश्य मे हयसंयाने शिक्षां केशवनन्दन
Mb.
 * 3.19.5.
Apte 1890
English
हयः [हय्-हि-वा अच्] 1 A horse
Bg. 1. 14
Ms. 8. 296, R. 9. 10.
2 A man of a particular class
see under अश्व.
3 The number ‘seven’.
4 N. of Indra.
5 (In prosody) A foot of four short syllables.
Comp.
अध्यक्षः a superintendent of horses.
अरिः the fragrant oleander.
आयुर्वेदः veterinary science.
आरूढः a horseman, rider.
आरोहः {1} a rider. {2} riding.
आसनी the gum-olibanum tree.
इष्टः barley.
उत्तमः an excellent horse.
कोविद a. versed in the science of horses-their management, training &c.
ग्रीवः N. of a form of Viṣṇu. (
वा) N. of Durgā.
ज्ञः a horse-dealer, groom, jockey.
द्विषत् m. the buffalo.
प्रियः barley.
प्रिया the Kharjūrī tree.
मारः,
मारकः the fragrant oleander.
मारणः the sacred fig-tree.
मेधः a horse-sacrifice
Y. 1. 181.
वाहनः an epithet of Kubera.
शाला a stable for horses.
शास्त्रं the art or science of training and managing horses.
संग्रहणं the restraining or curbing of horses.
Apte Hindi
Hindi
हयः
पुं*
 - हय् (हि) + अच्
घोड़ा
हयः
पुं*
 - -
एक विशेष श्रेणी का मनुष्य
हयः
पुं*
 - -
‘सात’ की संख्या
हयः
पुं*
 - -
इन्द्र का नाम
हयः
पुं*
 - हयः+अच्
धनुराशि
हयः
पुं*
 - हयः+अच्
घोड़ा
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अश्वः, तुरगः, तुरङ्गः, तुरङ्गमः, वाजी, हयः, पीतिः, पीती, वीतिः, घोटः, घोटकः, वाहः, अर्वा, गन्धर्वः, सैन्धवः, सप्तिः, हरिः
noun
ग्राम्यपशुः- नरजातीयः यः वेगवान् अस्ति।
"अश्वः रथाय युज्यते।"
Synonyms:
 व्यजनिन्, वालधिप्रियः, वालमृगः, हयः
noun
वन्यपशुः।
"व्यजनिनः पुच्छात् चमरं निर्मीयते।"
Synonyms:
 अश्वः, वाजी, हयः, तुरगः, तुरङ्गः, तुरङ्गमः, सैन्धवः, पीतिः, पीती, घोटकः, घोटः, वीतिः, वाहः, अर्वा, गन्धर्वः, सप्तिः, हरिः
noun
ग्राम्यपशुविशेषः-यः विषाणहीनः चतुष्पादः।
"राणाप्रतापस्य अश्वस्य नाम चेतकः इति आसीत्।"
Tamil
Tamil
ஹய: : குதிரை.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हयः,
पुं,
 (हयति गच्छतीति । हय + अच् ।हिनोतीति । हि + अच् वा ।) घोटकः ।इत्यमरः । २ । ८ । ४४ ॥
अथ हयायुर्व्वेदः ।धन्वन्तरिरुवाच ।“हयायुर्व्वेदमाख्यास्ये हयैः सर्व्वार्थरक्षणम् ।काकुटी कृष्णजिह्वश्च कृष्णाख्यः कृष्णतालुकः ॥
कराली हीनदन्तश्च शृङ्गी चाधिकदन्तकः ।एकाण्डश्चैव जाताण्डः कञ्चुकी द्विखुरी स्तनी ॥
मार्जारपादो व्याघ्राभः कुष्ठविद्रुधिसन्निभः ।यमजो वामनश्चैव मार्जारकपिलोचनः ॥
एतद्दोषी हयस्त्याज्य उत्तमोऽश्वश्चतुष्करः ।एते दोषाश्च कथिता हयहस्त्यादिषूत्तमाः ॥
मध्योऽर्द्धहस्तहीनोऽश्वो मुष्टिहस्तविहीनकः ।कनीयांश्चार्द्धमानः स्यादर्द्धसप्तस्तु दीर्घतः ॥
षण्मुष्टिहीनः पञ्चोन उत्तमाद्यास्तु दीर्घतः ।असंहता ये च वाहा ह्रस्वकर्णास्तथैव च ॥
स्वरनेत्रप्रभावेषु न दीनाश्चिरजीविनः ।रेवन्तपूजनाद्धोमाद्रक्षा स्यात् द्विजभोजनात् ॥
लोहकं निम्बपत्राणि गुग्गुलुसर्षपा घृतम् ।तिलञ्चैव वचा हिङ्गु वघ्नीयाद्वाजिनां गले ॥
आगन्तुकं दोषजन्तु व्रणं द्विविधमीरितम् ।चिरपाकं खरं वातात् पित्तजं क्षिप्रपाकिकम् ॥
कण्डुदाहात्मकं पित्तात् सोन्मादं मन्दवेदनम् ।घनं कफात् सन्निपातात् सर्व्वरूपं द्विदोषजम् ॥
आगन्तुकन्तु शस्त्राद्यैर्दुष्टव्रणविशोधनम् ।दन्तीमूलं हरिद्रे द्धे चित्रकं विश्वभेषजम् ॥
रसोनं सैन्धवं वापि तक्रकाञ्जिकपेषितम् ।तिलशक्तुकपिण्डोका दधियुक्ता ससैन्धवा ॥
निम्बपत्रयुतं पिण्डं तिलैः शोधनरोपणम् ।करबीरकदल्यर्कस्नुहीकुटजचित्रकैः ॥
भल्लातस्य पचेत्तैलं नाडीव्रणहरं परम् ।पङ्कवल्कलकल्केन घृतेन च प्रलेपयेत् ॥
द्वे हरिद्रे विडङ्गानि तथा लवणपञ्चकम् ।पटोलं निम्बपत्रञ्च वचा चित्रक्रमेव च ॥
पिप्पली शृङ्गवेरञ्च चूर्णमेकत्र कारयेत् ।एतत्पानं कृमिश्लेष्ममदानिलविनाशनम् ॥
निम्बपत्रं पटोलञ्च त्रिफला खदिरं तथा ।क्वाथयित्वा ततो वाहं शृतरक्तं विचक्षणः ।त्र्यहमेव प्रदातव्यं पानं कुष्ठोपशान्तये ॥
व्रसणेषु च कुष्ठेषु तैलं सर्षपजं हितम् ।पञ्चवल्कलतैलं वा दशमूलञ्च शोपनुत् ॥
लशुनादीन् वदे कल्पान् मुक्तिपानान्तलेपतः ।मातुलुङ्गरसोपेतं मांसलारसकेन वा ॥
”मांसलास्याने मांसानामिति च पाठः ।“रसं दद्यादसोनस्य अन्यैर्व्वा तैलसंयुतैः ।पलद्वय प्रथमेऽह्नि एकैकपलवृद्धितः ॥
यावद्धि शान्तिपूर्णा स्यात्तन्मात्रेत्युत्तमात्मकेमध्यमे चतुर्द्दश स्युरधमेऽष्टपलानि च ॥
शरन्निदाघयोर्न्नैव देयो नैव तु दापयेत् ।तैलेन वातिके पित्ते शर्कराज्यपयोऽन्वितैः ॥
कटुतैलैः कफे व्योषैः कफे मुद्गान् कुलत्थकान् ।शालिषष्टिकदुग्धाशी हयोऽखिलजुगुप्सितः ॥
पक्वजम्बूनिभो हेमवर्णः श्रेष्ठश्च गुग्गुलुः ।ग्रर्द्धप्रहरणे सूर्य्ये गुग्गुलुं पाययेद्धयम् ॥
भोजने पायसं दुग्धं नाडीस्तिस्रस्तनोति सः ।विकाले भोजयेदश्वं शाल्यन्नं वातुले ददेत् ॥
मांसानाञ्च रसैः पित्ते मधुमुद्गरसाज्यकैः ।कफे मुद्गान् कुलत्थान् वा कटुतिक्तान् शृतान्हये ॥
व्याधिते व्याधिते श्वासे त्रिदोषादौ तु गुग्-गुलुम् ।घामैर्दूर्व्वा सर्व्वरोगे प्रथमेऽह्रि पलं ददेत् ॥
विवर्द्धयेत् ततो वर्षमेकादिपलपञ्चकम् ।उत्तमे स्याच्च चत्वारि त्रीणि मध्यजघन्ययोः ॥
पानेन भोजनेनैव अशीतिपलकं वरे ।मध्ये षष्टिश्चाधमेऽथ चत्वारिंशच्च भोगिषु ॥
व्रणे कुष्ठेषु खञ्जेषु त्रिफलाक्वाथसंयुतम् ।मन्दाग्नौ शोथरोगे च गवां मूत्रेण योजयेत् ॥
वातपित्तोल्वणे व्याधौ गोक्षीरघृतसंयुतम् ।देयं कृषाणां पुष्ट्यर्थं माषैर्यक्तञ्च भोजनम् ॥
सुपिष्टायाः प्रदातव्यं गुडूच्याः पलपञ्चकम्प्रभाते घृतसंयुक्तं शरद्ग्रीष्मेषु वाजिनाम् ॥
रोगघ्नं पुष्टिदञ्चापि बलतेजोविबर्द्धनम् ।तदेवाश्वाय दद्याद्वै क्षीरयुक्तमथापि वा ॥
गुडूचीकल्कयोगेन शतावर्य्यश्वगन्धयोः ।चत्वारि त्रोणि मध्यस्य जघनस्य पलानि हि ॥
अकस्माद्यत्र वाहानामेकरूपं यदा भवेत् ।म्रियते च तदा क्षिप्रं उपसर्गं तमादिशेत् ॥
होमाद्यैरक्षया विप्रभोजनैर्बलिकर्म्मणा ।शान्त्योपसर्गशान्तिः स्याद्धरीतक्यादिकल्पतः ॥
हरीतको सगोमूत्रा तैलेन लवणान्विता ।आदौ पञ्च ततः पञ्चवृद्ध्या पूर्णा शतावधि ।उत्तमाश्वे शतं प्रोक्तमशातिः षष्टिरुत्तरे ॥
* ॥
गजायुर्व्वेदमाख्यास्ये उक्ताः कल्पा गजे हिताः ।गजे चतुर्गुणा मात्रा ताभिर्गजरुगर्द्दनम् ॥
गंजोपसर्गव्याधौनां शमनं शान्तिकर्म्म च ।पूजयित्वा सुरान् विप्रान् ब्राह्मणे कपिलां ददेत् ॥
दन्तिदन्तद्वये मालां विवध्नीयादुपोषितः ।मन्त्रणं मन्त्रिता वेद्यो वचासिद्धार्थकामले ॥
सूर्य्याद्याः शिवदुर्शाश्रीर्विष्णुता रक्षसां गणः ।बलिं दद्याच्च भूतेभ्यः स्नापयेच्च चतुर्घटैः ॥
भोजनं मन्त्रितं दद्यात् भस्मनोद्भूनयेद्गजम् ।भूती रक्षा शुभा मेध्या वारुणी रक्षसां सदा ॥
त्रिकला पञ्चकोले च दशमूलं विडङ्गकम् ।शतावरी गुडूची च निम्बवासककिंशुकाः ॥
गजरोगविनाशाय प्रोक्तः कल्कः कषायकः ।आयुर्व्वेदो गजाश्वानामुक्तः संक्षेपसारतः ॥
”इति गारुडे हयायुर्व्वेदः २०७ अध्यायः ॥
युक्तिकल्पतरूक्तहयपरीक्षा घोटकशब्दे द्रष्ट-व्या ॥
* ॥
हये वर्णनीयानि यथा । वेगः १औन्नत्यम् २ तेजः ३ सल्लक्षणस्थितिः ४ खुरोत्-खातरजः ५ रूपम् ६ जातिः ७ गतिविचि-त्रता ८ । इति कविकल्पलता ॥
* ॥
अथहयशकुनः ।“हेषारवं मुञ्चति वामतो यःक्षुण्णक्षितिर्दक्षिणपादघातैः ।कण्डूयते दक्षिणमङ्गभागतुङ्गं तुरङ्गः स पदं ददाति ॥
”इति वसन्तराजे हयशकुनः १३ वर्गः ॥