हय (haya)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 हय m.
  (-यः)
	 1. A horse.
	 2. A man of a particular class.
	 3. The
number “seven. ” 4. INDRA'S horse.
	 5. The Yak.
	 6. (In prosody, )
A foot of four short syllables,  a proceleusmaticus.
	 f.
  (-यी) A mare.
f.
  (-या) A plant: see अश्वगन्धा ।
 E.
  हय् to go,  or हि to go,  aff.
   अच् ।

Capeller Eng

English

 ह॑य m.
  horse
 f.
  हया & हयी mare.

Yates

English

 हय (यः) 1.
m.
  A horse
 number
seven
Indra
 man of a particu-
lar tribe.
f.
  (ई) A mare.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

हय 	-	 haya 	-	 adj.
  	-	  driving
हय 	-	 haya 	-	 adj.
  	-	  urging on
हय 	-	 haya 	-	 f.
  	-	  female horse
हय 	-	 haya 	-	 f.
  	-	  Indian ginseng  [ Physalis Flexuosa - Bot. ]
हय 	-	 haya 	-	 m.
  	-	  proceleusmaticus - metrical foot of four short syllables
हय 	-	 haya 	-	 m.
  	-	  horse
हय 	-	 haya 	-	 m.
  	-	  mare
हय 	-	 haya 	-	 m.
  	-	  zodiacal sign Sagittarius
हय 	-	 haya 	-	 m.
  	-	  man of a particular class
हय 	-	 haya 	-	 m.
  	-	  domesticated yak   [ Bos grunniens - Bot. ]
हय 	-	 haya 	-	 m.
  	-	  foot of four short syllables
हय 	-	 haya 	-	 m.
  	-	  symbolical expression for the number seven
हय 	-	 haya 	-	 m.
  	-	  family of haya
हय 	-	 haya 	-	 m.
  	-	  palfrey

 
   हय  haya m.
   proceleusmaticus - metrical foot of four short syllables    

 
   हय  haya m.
   palfrey    
   वाजिन्  vAjin m.
   palfrey     

Wilson

English

 हय r. 1st cl. (हयति)
To move.
To worship.
To sound.
To be weary.

 हय
m.
  (-यः)
1 A horse.
2 A man of a particular class.
3 The number seven. 
4 INDRA.
5 The Yak.
6 (In prosody, ) A foot of four short syllables,  a proceleusmaticus.
f.
 
(-यी) A mare.
E.
  हय to go,  or हि to go,  aff.
   अच्.

Apte

English

हयः [hayḥ],  [हय्-हि-वा अच्]

A horse
 ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ Bg.*
  1.14
 Ms.*
  8.296
 R.*
  9.1

A man of a particular class
 see under अश्व.

The number 'seven'.

N.
  of Indra. 

(In prosody) A foot of four short syllables.

The zodiacal sign Sagittarius.

The Yak (Bos Grunniens). Comp.
   -अङ्गः Sagittarius (धनुराशि). -अध्यक्षः a superintendent of horses. -अरिः the fragrant oleander. -आनन्दः green grain of Phaselous Mungo (Mar.  हिरवे मूग). -आयुर्वेदः veterinary science. -आरूढः a horseman,  rider.

आरोहः a rider.

riding (also आरोहम् in this sense). -आलयः a horse-stable. -आसनी the gum-olibanum tree. -इष्टः barley -उत्तमः an excellent horse. -कर्मन् n.
  knowledge of horses. -कातरा,  -कातरिका N.
  of a plant
 (Mar.  घोडे काथर). -कोविद a.
  versed in the science of horses-their management,  training &c.
  -गन्धः N.
  of a plant (Mar.  आसंध).

ग्रीव N.
  of a form of Viṣṇu.

N.
  of a demon
 ज्ञात्वा तद्दानवेन्द्रस्य हयग्रीवस्य चेष्टितम् Bhāg.*
  8.24.9. (-वा) N.
  of Durgā. -च्छटा a troop of horses. -ज्ञः a horse-dealer,  groom,  jockey. -द्विषत् m.
  the buffalo.-पः,  -पतिः a groom.  -पुच्छिका,  -पुच्छी Glycine Debilis (Mar.  रानउडीद). -प्रियः barley. -प्रिया the Kharjuri tree. -मारः,  -मारकः the fragrant oleander. -मारणः the sacred fig-tree. -मुखः N.
  of a form of Viṣṇu
 Mb.
 *  1.23.16. -मेधः a horse sacrifice
 सर्वान् कामानवाप्नोति हय- मेधफलं तथा Y.*
  1.181.

वाहनः an epithet of Kubera. 

Revanta,  the son of the sun.  -शाला a stable for horses. -शास्त्रम् the art or science of training and managing horses. -शिक्षा hippology. -संग्रहणम्,  -संयानम् the restraining or curbing of horses
 driving horses
 पश्य मे हयसंयाने शिक्षां केशवनन्दन Mb.
 *  3.19.5.

Apte 1890

English

 हयः [हय्-हि-वा अच्] 1 A horse
 Bg. 1. 14
 Ms. 8. 296,  R. 9. 10. 
2 A man of a particular class
 see under अश्व. 
3 The number ‘seven’. 
4 N. of Indra. 
5 (In prosody) A foot of four short syllables. 
Comp. 
अध्यक्षः a superintendent of horses. 
अरिः the fragrant oleander. 
आयुर्वेदः veterinary science. 
आरूढः a horseman,  rider. 
आरोहः {1} a rider. {2} riding. 
आसनी the gum-olibanum tree. 
इष्टः barley. 
उत्तमः an excellent horse. 
कोविद a. versed in the science of horses-their management,  training &c. 
ग्रीवः N. of a form of Viṣṇu. (
वा) N. of Durgā. 
ज्ञः a horse-dealer,  groom,  jockey. 
द्विषत् m. the buffalo. 
प्रियः barley. 
प्रिया the Kharjūrī tree. 
मारः,  
मारकः the fragrant oleander. 
मारणः the sacred fig-tree. 
मेधः a horse-sacrifice
 Y. 1. 181. 
वाहनः an epithet of Kubera. 
शाला a stable for horses. 
शास्त्रं the art or science of training and managing horses. 
संग्रहणं the restraining or curbing of horses. 

Monier Williams Cologne

English

 ह॑य a m.
  (ifc.  f(आ). 
 fr.
  √ 1. हि) a horse,  RV.
   &c.
   &c.
  

 a symbolical expression for the number ‘seven’ (on account of the 7 horses of the Sun),  Śrutab.
 

 the zodiacal sign Sagittarius,  VarBṛS.
 

 (in prosody) a foot of four short syllables,  proceleusmaticus,  Col.
 

 a man of a partic.  class,  L.
 

 the Yak or Bos Grunniens,  L.
 

 N.
  of Indra,  L.
 

 of one of the horses of the Moon,  L.
 

 of a son of Sahasra-da,  Hariv.
 

 of a son of Śatā-jit,  VP.
  

 pl.
  the family of Haya,  MBh.
  

 ह॑य f(आ or ई) a female horse,  mare,  Hariv.
 
 Kathās.

 Physalis Flexuosa,  L.
 

 ह॑य mfn.
   urging on,  driving (See अश्व-हय॑).

 हय b &c.
   See p.
  1288,  cols. 2,  3.

Monier Williams 1872

English

 हय हय,  अस्,  m. (fr. rt. 1. हि,  but connected
with rt. हय् above),  a horse
 a symbolical expression
for the number seven (that being the number of the
horses of the Sun,  see सप्ताश्व)
 a man of a par-
ticular class
 N. of Indra
 of a Yādava king
 the
Yak or Bos Grunniens
 (in prosody) a foot of four
short syllables,  proceleusmaticus
 (आ),  f. = हय-गन्-
धा below
 (ई),  f. a female horse,  mare.
—हय-
कातरा or हय-कातरिका,  f. a kind of plant or tree.
—हय-कोविद,  अस्,  आ,  अम्,  skilled in horses.
—हय-गन्ध,  अम्,  n. a kind of medicinal salt, 
= काच-लवण
 (आ),  f. the plant Physalis Flexuosa
another plant (= अज-मोदा).
—हय-गर्दभि,  इस्, 
m. epithet of Śiva.
—हय-ग्रीव,  अस्,  m. ‘horse-
necked, ’ N. of a form of Viṣṇu (manifested,  accord-
ing to one legend,  in order to recover the Veda
carried off by two Daityas called Madhu and Kaiṭa-
bha)
 N. of a Daitya (called ब्रह्म-वेद-प्र-
हर्तृ,  as having seized and carried off the Vedas at
the dissolution of the universe caused by Brahmā's
sleep at the end of the past Kalpa
 in order to re-
cover them Viṣṇu became incarnate as the Matsya
or fish,  and slew Haya-grīva)
 N. of a poet
 (आ),  f., 
N. of Durgā.
—हयग्रीव-हन्,  आ,  m. ‘slayer of
Haya-grīva, ’ Viṣṇu.
—हयङ्-कष,  अस्,  m. ‘im-
pelling horses, ’ a driver,  charioteer
 epithet of Mātali
(charioteer of Indra).
—हय-ज्ञ,  अस्,  m. one who
understands the points of a horse,  a horse-dealer,  groom, 
jockey.
—हयज्ञ-ता,  f. knowledge of horses and
their management,  horsemanship.
—हय-ज्ञान, 
अम्,  n. knowledge of horses.
—हय-तत्त्व-ज्ञ, 
अस्,  आ,  अम्,  acquainted with the nature of horses.
—हय-द्विषत्,  अन्,  m. ‘hating horses, ’ the buffalo.
—हय-निर्घोष,  अस्,  m. the noise or clatter of a
horse.
—हय-पुच्छ,  अस्,  अम्,  m. n. a horse's tail
(ई),  f. the plant Māṣa-parṇī,  q. v.
—हय-प्रिय, 
अस्,  m. ‘dear to horses, ’ barley
 (आ),  f. = हय-गन्-
धा above
 the Kharjūrī tree.
—हय-मार or
हय-मारक,  अस्,  m. ‘horse-killer, ’ the fragrant
oleander (= कर-वीर).
—हय-मारण,  अस्,  m.
‘horse-killing, ’ the sacred fig-tree,  Ficus Religiosa.
—हय-मेध,  अस्,  m. the horse-sacrifice,  (see
अश्व-मेध).
—हयमेध-याज्,  ट्,  m. one who
performs the horse-sacrifice.
—हय-रूपिन्,  ई,  इणी, 
इ,  Ved. having the shape of a horse.
—हय-लीला-
वती,  f.,  N. of a work (mentioned by Malli-nātha).
—हय-वाहन,  अस्,  m. epithet of Revanta (son
of the Sun)
 of Kuvera.
—हय-वाहन-शङ्कर, 
अस्,  m. red mountain-ebony or a particular tree (=
रक्त-काञ्चन).
—हय-शाला,  f. a stable for horses.
—हय-शास्त्र,  अम्,  n. any treatise on horses,  the
art or science of training and managing horses.
—हय-शिरस्,  अस्,  n. a horse's head
 a mythical
monster (described as vomiting forth the fire of
Aurva's wrath,  which was cast into the sea)
 (आस्),  f.
‘having a horse's head, ’ N. of a daughter of Vṛṣa-
parvan
 of a wife of Kratu.
—हय-शीर्ष,  अस्,  m.
‘having a horse's head, ’ a form of Viṣṇu.
—हय-
शीर्ष-पञ्चरात्र,  N. of a work.
—हय-सङ्ग्र-
हण,  अम्,  n. the restraining or curbing of horses, 
checking horses.
—हयाध्यक्ष (°य-अध्°),  अस्, 
m. a superintendent of horses,  head-groom.
—हया-
नन्द (°य-आन्°),  अस्,  m. ‘horse's-joy, ’ a kind of
bean,  Phaseolus Mungo.
—हयायुर्-वेद (°य-
आय्°),  अस्,  m. the science of medicine applied to
horses,  veterinary science.
—हयारि (°य-अरि),  इस्, 
m. ‘horse-foe, ’ the fragrant oleander,  Nerium Odorum.
—हयारूढ (°य-आर्°),  अस्,  आ,  अम्,  mounted on a
horse
 (अस्),  m. a horseman,  rider.
—हयारोह (°य-
आर्°),  अस्,  आ,  अम्,  mounted on horseback,  a rider
 (अस्), 
m. horsemanship,  riding.
—हयाशना (°य-अश्°), 
f. ‘horse-food, ’ the gum olibanum tree.
—हयेष्ट
(°य-इष्°),  अस्,  m. ‘loved by horses, ’ barley.
—ह-
योत्तम (°य-उत्°),  अस्,  m. ‘best of horses, ’ a well-
bred or excellent horse (= आजानेय).

 हय,  हयन। See p. 1165,  cols. 2,  3.

Macdonell

English

 हय háy-a,  m.
  [speeder: √ hi] steed,  horse
 🞄a.  urging on (in aśva-hayá)
 -kovida,  a.
  🞄skilled in horses
 -grīva,  a.
  having the mane 🞄of a horse
 m.
  a form of Viṣṇu
 N. of an 🞄Asura and of various men
 -jña,  a.
  skilled 🞄in horses: -tā,  f.
  knowledge of horses
 -jñāna,  n.
  id.
 -tattva-jña,  a.
  knowing the true 🞄nature of horses
 -pa,  m.
  groom
 N. of a 🞄king
 -pati,  m.
  N. of a king
 -medha,  m.
  🞄horse sacrifice
 -līlāvatī,  f.
  T. of a treatise 🞄on horses
 -vidyā,  f.
  art of managing horses
 🞄-śāstra,  n.
  id.
 -śiras,  n.
  horseʼs head
 -śiśu 🞄m.  foal
 -saṃgrahaṇa,  a.
  curbing of horses.

Benfey

English

 हय हय,  i. e. हि + अ, 
 I. m.
 
 1. A
horse,  Vikr. d. 4.
 2. A man of a par-
ticular class.
 3. Indra.
 II. f.
  यी,  A
mare.
 -- Comp.
 
हरि-,  m.
  1. Indra, 
Johns. Sel. 19,  88.
 2. the sun. 
 3.
Skanda,  the god of war.
 4. Ganeśa.

Hindi

घोड़ा

Apte Hindi

Hindi

हयः
पुं*
  - हय् (हि) + अच्
घोड़ा

हयः
पुं*
  - -
एक विशेष श्रेणी का मनुष्य

हयः
पुं*
  - -
‘सात’ की संख्या

हयः
पुं*
  - -
इन्द्र का नाम

हयः
पुं*
  - हयः+अच्
धनुराशि

हयः
पुं*
  - हयः+अच्
घोड़ा

L R Vaidya

English

 haya {% m. %} 1. A horse,  Bg.i.14,  R.ix.10
 2. a man of a particular class
 (See under अश्व)
 3. the number ‘seven.’

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

७,  अग,  अचल,  अद्रि,  अनिल,  अश्व,  ऋषि,  कलत्र,  कुलाचल,  क्षितिभृत् क्ष्माधर,  क्ष्माभूत्,  गन्धन्वह,  गन्धवह,  गिरि,  घोटा,  छन्द,  छन्दस्,  तत्त्व,  तापस,  तुरग,  तुरङ्ग,  दिविचर,  द्वीप,  धरणिधर,  धराधर,  धरित्रीधर,  धातु,  धी,  नग,  पन्नग,  पर्वत,  पवन,  भय,  भूधर,  भूध,  भूभृत्,  मरुत्,  महीधर,  महीघ्र,  मातृका,  मारुत,  मुनि,  यति,  लोक,  वक्री,  वाजि,  वात,  वायु,  वार,  वासर,  व्यसन,  शिला,  शिलोच्चय,  शैल,  सप्त,  समीर,  समीरण,  स्थिर,  स्वर,  हय

Bopp

Latin

 हय m. (fortasse a r. हय्,  nisi a हि,  suff. अ) equus. N.
19. 2.

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  हय्
मूलधातुः:
   हय
धात्वर्थः:
  गतौ
गणः:
  भ्वादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  हयति

धातुप्रदीपः

Sanskrit

हयँ हय गतौ 
- हयति  हयः  513

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 हय m. *eine Art नायक,  E 164 (S). 171 (Rm). 345 (R). 346 (A). 347,  348 (P).

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
घोटकस्तुरगस्तार्क्ष्यस्तुरंगोऽश्वस्तुरंगमः ॥ १२३२ ॥
गन्धर्वोऽर्वा सप्तिवीती वाहो वाजी हयो हरिः ।
-wordlist-
 
घोटक (पुं),  तुरग (पुं),  तार्क्ष्य (पुं),  तुरङ्ग (पुं),  अश्व (पुं),  तुरङ्गम (पुं),  गन्धर्व (पुं),  अर्वन् (पुं),  सप्ति (पुं),  वीति (पुं),  वाह (पुं),  वाजिन् (पुं),  हय (पुं),  हरि (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

अर्वन्
अर्वन्,  गन्धर्व,  अश्व,  सप्ति,  वाजिन्,  तुरङ्गम,  तुरग,  तार्क्ष्य,  हरि,  तुरङ्ग,  युयु,  घोटक,  हय,  वाह
अर्वा गन्धर्वोऽश्वः सप्तिर्वाजी तुरङ्गमस्तुरगः ।
तार्क्ष्यो हरिस्तुरङ्गो युयुरुक्तो घोटको हयो वाहः ॥ ४३६ ॥
verse 2.1.1.436
page 0050

नाममाला

Sanskrit

वाह,  अश्व,  तुरग,  वाजिन्,  हय,  धुर्य,  तुरङ्गम,  सप्ति,  अर्वन्,  हरि,  रथ्य
वाहोऽश्वस्तुरगो वाजी हयो धुर्यस्तुरङ्गमः
सप्तिरर्वा हरी रथ्यः सप्ताद्यश्वो मयूखवान् ॥ ५२ ॥
verse 0.1.1.52
page 0028

Mahabharata

English

Haya,  pl. (ºāḥ),  a family(?). § 267 (Yamasabhāv.): II,  8,  333,  335 (in the palace of Yama).

Vedic Reference

English

 Haya denotes ‘horse’ in the Rigveda^1 and later.^2
1) v. 46,  1
 vii. 74,  4
 ix. 107,  25.
2) Vājasaneyi Saṃhitā,  vii. 47
 xxii. 19,  etc.
Cf. Zimmer,  Altindisches Leben,  231.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 हय,  क्लमे । गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (भ्वा०-पर०-क्लमे अक०-गतौ सक०-सेट् ।) हयति ।क्लमो ग्लानिः । इति दुर्गादासः ॥

 हयः,  पुं,
   (हयति गच्छतीति । हय + अच् ।हिनोतीति । हि + अच् वा ।) घोटकः ।इत्यमरः । २ । ८ । ४४ ॥
 अथ हयायुर्व्वेदः ।धन्वन्तरिरुवाच ।“हयायुर्व्वेदमाख्यास्ये हयैः सर्व्वार्थरक्षणम् ।काकुटी कृष्णजिह्वश्च कृष्णाख्यः कृष्णतालुकः ॥
कराली हीनदन्तश्च शृङ्गी चाधिकदन्तकः ।एकाण्डश्चैव जाताण्डः कञ्चुकी द्विखुरी स्तनी ॥
मार्जारपादो व्याघ्राभः कुष्ठविद्रुधिसन्निभः ।यमजो वामनश्चैव मार्जारकपिलोचनः ॥
एतद्दोषी हयस्त्याज्य उत्तमोऽश्वश्चतुष्करः ।एते दोषाश्च कथिता हयहस्त्यादिषूत्तमाः ॥
मध्योऽर्द्धहस्तहीनोऽश्वो मुष्टिहस्तविहीनकः ।कनीयांश्चार्द्धमानः स्यादर्द्धसप्तस्तु दीर्घतः ॥
षण्मुष्टिहीनः पञ्चोन उत्तमाद्यास्तु दीर्घतः ।असंहता ये च वाहा ह्रस्वकर्णास्तथैव च ॥
स्वरनेत्रप्रभावेषु न दीनाश्चिरजीविनः ।रेवन्तपूजनाद्धोमाद्रक्षा स्यात् द्विजभोजनात् ॥
लोहकं निम्बपत्राणि गुग्गुलुसर्षपा घृतम् ।तिलञ्चैव वचा हिङ्गु वघ्नीयाद्वाजिनां गले ॥
आगन्तुकं दोषजन्तु व्रणं द्विविधमीरितम् ।चिरपाकं खरं वातात् पित्तजं क्षिप्रपाकिकम् ॥
कण्डुदाहात्मकं पित्तात् सोन्मादं मन्दवेदनम् ।घनं कफात् सन्निपातात् सर्व्वरूपं द्विदोषजम् ॥
आगन्तुकन्तु शस्त्राद्यैर्दुष्टव्रणविशोधनम् ।दन्तीमूलं हरिद्रे द्धे चित्रकं विश्वभेषजम् ॥
रसोनं सैन्धवं वापि तक्रकाञ्जिकपेषितम् ।तिलशक्तुकपिण्डोका दधियुक्ता ससैन्धवा ॥
निम्बपत्रयुतं पिण्डं तिलैः शोधनरोपणम् ।करबीरकदल्यर्कस्नुहीकुटजचित्रकैः ॥
भल्लातस्य पचेत्तैलं नाडीव्रणहरं परम् ।पङ्कवल्कलकल्केन घृतेन च प्रलेपयेत् ॥
द्वे हरिद्रे विडङ्गानि तथा लवणपञ्चकम् ।पटोलं निम्बपत्रञ्च वचा चित्रक्रमेव च ॥
पिप्पली शृङ्गवेरञ्च चूर्णमेकत्र कारयेत् ।एतत्पानं कृमिश्लेष्ममदानिलविनाशनम् ॥
निम्बपत्रं पटोलञ्च त्रिफला खदिरं तथा ।क्वाथयित्वा ततो वाहं शृतरक्तं विचक्षणः ।त्र्यहमेव प्रदातव्यं पानं कुष्ठोपशान्तये ॥
व्रसणेषु च कुष्ठेषु तैलं सर्षपजं हितम् ।पञ्चवल्कलतैलं वा दशमूलञ्च शोपनुत् ॥
लशुनादीन् वदे कल्पान् मुक्तिपानान्तलेपतः ।मातुलुङ्गरसोपेतं मांसलारसकेन वा ॥
”मांसलास्याने मांसानामिति च पाठः ।“रसं दद्यादसोनस्य अन्यैर्व्वा तैलसंयुतैः ।पलद्वय प्रथमेऽह्नि एकैकपलवृद्धितः ॥
यावद्धि शान्तिपूर्णा स्यात्तन्मात्रेत्युत्तमात्मकेमध्यमे चतुर्द्दश स्युरधमेऽष्टपलानि च ॥
शरन्निदाघयोर्न्नैव देयो नैव तु दापयेत् ।तैलेन वातिके पित्ते शर्कराज्यपयोऽन्वितैः ॥
कटुतैलैः कफे व्योषैः कफे मुद्गान् कुलत्थकान् ।शालिषष्टिकदुग्धाशी हयोऽखिलजुगुप्सितः ॥
पक्वजम्बूनिभो हेमवर्णः श्रेष्ठश्च गुग्गुलुः ।ग्रर्द्धप्रहरणे सूर्य्ये गुग्गुलुं पाययेद्धयम् ॥
भोजने पायसं दुग्धं नाडीस्तिस्रस्तनोति सः ।विकाले भोजयेदश्वं शाल्यन्नं वातुले ददेत् ॥
मांसानाञ्च रसैः पित्ते मधुमुद्गरसाज्यकैः ।कफे मुद्गान् कुलत्थान् वा कटुतिक्तान् शृतान्हये ॥
व्याधिते व्याधिते श्वासे त्रिदोषादौ तु गुग्-गुलुम् ।घामैर्दूर्व्वा सर्व्वरोगे प्रथमेऽह्रि पलं ददेत् ॥
विवर्द्धयेत् ततो वर्षमेकादिपलपञ्चकम् ।उत्तमे स्याच्च चत्वारि त्रीणि मध्यजघन्ययोः ॥
पानेन भोजनेनैव अशीतिपलकं वरे ।मध्ये षष्टिश्चाधमेऽथ चत्वारिंशच्च भोगिषु ॥
व्रणे कुष्ठेषु खञ्जेषु त्रिफलाक्वाथसंयुतम् ।मन्दाग्नौ शोथरोगे च गवां मूत्रेण योजयेत् ॥
वातपित्तोल्वणे व्याधौ गोक्षीरघृतसंयुतम् ।देयं कृषाणां पुष्ट्यर्थं माषैर्यक्तञ्च भोजनम् ॥
सुपिष्टायाः प्रदातव्यं गुडूच्याः पलपञ्चकम्प्रभाते घृतसंयुक्तं शरद्ग्रीष्मेषु वाजिनाम् ॥
रोगघ्नं पुष्टिदञ्चापि बलतेजोविबर्द्धनम् ।तदेवाश्वाय दद्याद्वै क्षीरयुक्तमथापि वा ॥
गुडूचीकल्कयोगेन शतावर्य्यश्वगन्धयोः ।चत्वारि त्रोणि मध्यस्य जघनस्य पलानि हि ॥
अकस्माद्यत्र वाहानामेकरूपं यदा भवेत् ।म्रियते च तदा क्षिप्रं उपसर्गं तमादिशेत् ॥
होमाद्यैरक्षया विप्रभोजनैर्बलिकर्म्मणा ।शान्त्योपसर्गशान्तिः स्याद्धरीतक्यादिकल्पतः ॥
हरीतको सगोमूत्रा तैलेन लवणान्विता ।आदौ पञ्च ततः पञ्चवृद्ध्या पूर्णा शतावधि ।उत्तमाश्वे शतं प्रोक्तमशातिः षष्टिरुत्तरे ॥
 * ॥
गजायुर्व्वेदमाख्यास्ये उक्ताः कल्पा गजे हिताः ।गजे चतुर्गुणा मात्रा ताभिर्गजरुगर्द्दनम् ॥
गंजोपसर्गव्याधौनां शमनं शान्तिकर्म्म च ।पूजयित्वा सुरान् विप्रान् ब्राह्मणे कपिलां ददेत् ॥
दन्तिदन्तद्वये मालां विवध्नीयादुपोषितः ।मन्त्रणं मन्त्रिता वेद्यो वचासिद्धार्थकामले ॥
सूर्य्याद्याः शिवदुर्शाश्रीर्विष्णुता रक्षसां गणः ।बलिं दद्याच्च भूतेभ्यः स्नापयेच्च चतुर्घटैः ॥
भोजनं मन्त्रितं दद्यात् भस्मनोद्भूनयेद्गजम् ।भूती रक्षा शुभा मेध्या वारुणी रक्षसां सदा ॥
त्रिकला पञ्चकोले च दशमूलं विडङ्गकम् ।शतावरी गुडूची च निम्बवासककिंशुकाः ॥
गजरोगविनाशाय प्रोक्तः कल्कः कषायकः ।आयुर्व्वेदो गजाश्वानामुक्तः संक्षेपसारतः ॥
”इति गारुडे हयायुर्व्वेदः २०७ अध्यायः ॥
युक्तिकल्पतरूक्तहयपरीक्षा घोटकशब्दे द्रष्ट-व्या ॥
 * ॥
 हये वर्णनीयानि यथा । वेगः १औन्नत्यम् २ तेजः ३ सल्लक्षणस्थितिः ४ खुरोत्-खातरजः ५ रूपम् ६ जातिः ७ गतिविचि-त्रता ८ । इति कविकल्पलता ॥
 * ॥
 अथहयशकुनः ।“हेषारवं मुञ्चति वामतो यःक्षुण्णक्षितिर्दक्षिणपादघातैः ।कण्डूयते दक्षिणमङ्गभागतुङ्गं तुरङ्गः स पदं ददाति ॥
”इति वसन्तराजे हयशकुनः १३ वर्गः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 हय गतौ सक०
  क्लान्तो अक० भ्वा०
  प० सेट । हयतिअहयीत् ।

 हय पुंस्त्री० हय--हि--वा अच् । १ थोटके अमरः स्त्रियांयोपधत्वेऽपि हयगवयेत्यादिना ङीष् । अश्वशब्देदृश्यम् । तत्र वर्ण्यपदार्थाः कविस० उक्ता यथा “औ-नन्यं वेगस्तेजश्च तथा सल्लक्षणस्थितिः । खुरोत्खातरजोरूपं जातिर्गतिविचित्रता” । तस्य शकुनाद्युक्तं वसन्त-राजशाकुने यथा “हेषारवं मुञ्चति वामतायः क्षणक्ष-तिर्दक्षिर्णपादघातै । कण्डूयते दक्षिणमङ्गभागं तुङ्गंतुरङ्गः स पद ददाति”

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

हयँ हय गति, कान्त्योः
-हयति हयः  504

धातुवृत्तिः

Sanskrit

हयँ हय  (अर्थः)  गतौ
भक्तिशब्दयोरपीति केचित् हयति जहाय जहयिथ हयिता अहयीत् ) "ह्मन्त'' इति न वृद्धिः (जिहयिषति जाहय्यते जाहयीति जाहति जाहतः जाहयति) [अदादेशो वलि लोपान्न्त्यिः ] हत्युक्तम् ( जाहसि जाहामि) यलोपे यञौ दीर्घः ( हाययति अजीहयत् हयित्वा ) हयतेः क्वौ वलि लोपे तुकि ( हत् ) अतो लोपो नेत्ययतावुक्तम् (हयः हयी वडवा ) गौरादित्वान् ङीच् 507

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“हय गतौ”@} 2 ‘भक्तिशब्दयोः इत्येके’ इति धातुकाव्यव्याख्या 3। 
 हयति = विशेषेण त्वरया गच्छतीति हयः = अश्वः। 
 पचाद्यच्। 
 गौरादित्वात् 4 ङीषि हयी बडवा। 
 क्विपि-वलिलोपे तुकि हत्। 
 सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककायतिवत् 5 बोध्यानि।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१९९४)
 02 =>
  (१-भ्वादिः…सक। सेट्। पर।)
 03 =>
  (१-६६)
 04 =>
  (४-१-४)
 05 =>
  (२६३)

Capeller

German

 ह॑य m.
  Ross
 f.
  आ Stute.

Grassman

German

 háya,  m.,  Ross [von hi].
-as {400, 1}.
-ās indriyā́s {819, 25} (sómās).
-ebhis makṣūyúbhis {590, 4} (aśvinā ā́ yātam).

 hayá,  a.,  antreibend (Rosse) [von hi],  enthalten in aśva-hayá.

Burnouf

French

 हय हय m.
  cheval
		 yak,  esp. de bœuf. 
		 Homme d'une
certaine caste.
		 Le nombre 7.
		 Indra. -- F. हयी jument.
हयगन्धा f.
  physalis flexuosa,  bot.
हयग्रीव m.
  le daitya qui,  pendant le sommeil de Brahmā, 
avait dérobé le Veda,  et qui fut tué par Viṣṇu incarné en
poisson [मत्स्य].
हयङ्कष m.
  le cocher d'Indra.
हयपुष्पी f.
  glycine,  bot.
हयप्रिय m.
  orge.
हयमारक m.
  (c. de मृ) nerium odorum. 
हयमारण m.
  ficus religiosa,  bot.
हयवाहन m.
  le fils de Sūrya
		 Kuvera.
हयानन्द m.
  (आ
 नन्द्) phaseolus mungo,  esp. de haricot, 
bot.
हयारि m.
  (अरि) nerium odorum,  bot.
हयाशणा f.
  (अशन) boswellia thurifera,  arbre qui
produit l'oliban. 

Stchoupak

French

 हय-
 m.
  cheval,  not. cheval de course 
 -आ- f.
  jument.
°कर्मन्- nt. art hippique.
°ग्रीव- m.
  n.
  d'un Asura tué par Viṣṇu 
 d'un Rākṣasa,  etc.
°चर्या- f.
  mise en liberté (provisoire) du cheval destiné au
sacrifice.
°ज्ञ- ag. qui s'entend aux chevaux,  jockey 
 -आन- nt. pratique des
chevaux 
 -ता- f.
  connaissance des chevaux.
°तत्त्व- nt. connaissance des chevaux.
°प- °पति- m.
  n.
  d'un prince.
°मुख- nt. tête de cheval 
 -ई- f.
  n.
  d'une Rākṣasī.
°मेध- m.
  sacrifice du cheval.
°शास्त्र- nt. hippologie.
°शिरस्- a. qui a une tête de cheval (not. ép. de Viṣṇu) 
 nt.
tête de cheval 
 n.
  d'une arme mythique 
 -°शिरा- f.
  femme de Kratu.
°शीर्ष- -अन्- a. qui a une tête de cheval (not. ép. de Viṣṇu).
°संग्रहण- nt. fait de refréner un cheval.
हयारोह- m.
  cavalier.
हयास्य- -क- m.
  ép. de Viṣṇu.
हयोत्तम- m.
  excellent cheval.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.