| YouTube Channel

हंसः (haMsaH)

 
Apte
English
हंसः [haṃsḥ], [हस्-अच्-पृषो˚ वर्णागमः] (said to be derived from हस्
cf.
 भवेद्वर्णागमाद् हंसः Sk.)
A swan, goose, duck
हंसाः संप्रति पाण्डवा इव वनादज्ञातचर्यां गताः
Mk.*
 5.6
न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा Subhāṣ
R.*
 17. 25. (The description of this bird, as given by Sanskrit writers, is more poetical than real
he is described as forming the vehicle of the god Brahman, and as ready to fly towards the Mānasa lake at the approach of rains
cf.
 मानस. According to a very general poetical convention he is represented as being gifted with the peculiar power of separating milk from watere. g. सारं ततो ग्राह्यमपास्य फल्गु हंसो यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात्
Pt.*
 1
हंसोहि क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा वर्जयत्यपः
Ś.*
 6.28
नीरक्षीरविवेके हंसालस्यं त्वमेव तनुषे चेत् । विश्वस्मिन्नधुनान्यः कुलव्रतं पालयिष्यति कः
Bv.*
 1.13
see
Bh.*
 2.18 also).
The Supreme Soul, Brahman.
The individual soul (जीवात्मन्)
प्रीणीहि हंसशरणं विरम- क्रमेण
Bhāg.*
 4.29.56.
One of the vital airs.
The sun
हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषत् Ka&tod
h.2.5.2
उषसि हंसमुदीक्ष्य हिमानिकाविपुलवागुरया परियन्त्रितम् Rām. ch.4.91.
Śiva.
Viṣṇu.
Kāmadeva.
An unambitious monorch.
An ascetic of a particular order
Bhāg.*
 3.12.43.
A spiritual preceptor
Bhāg.*
 7. 9.18.
One free from malice, a pure person.
A mountain.
Envy, malice.
A buffalo.
A horse.
A particular incantation
L.
 D. B.
The best of its kind (at the end of a compound
cf.
 कविहंस)
L.
 D. B.
A temple of a particular form.
Silver.
a.
moving, going (गतिमान्)
नव- द्वारं पुरं गत्वा हंसो हि नियतो वशी
Mb.
 * 12.239.31 (see com. ).
Pure
हंसाय संयतगिरे निगमेश्वराय
Bhāg.*
 12.8.47
6.4. 26. -साः (m.
pl.
 )
N.
 of a tribe said to live in the Plakṣa-Dvīpa.
Comp.
 -अंशुः
a.
 white. -अङ्घ्रिः vermilion. -अधिरूढा an epithet of Sarasvatī. -अभिख्यम् silver.-आरूढः
N.
 of Brahman. -उदकम् a kind of cordial liquor (prepared from infusion of cardamoms). -कान्ता a female goose. -कालीतनयः a buffalo. -कीलकः, -नीलकः a particular mode of sexual enjoyment.
कूटः
N.
 of one of the peaks of the Himālaya.
the hump on the shoulder of an ox (for अंसकूट). -गति
a.
 having a swan's gait, stalking in a stately manner. -गद्गदा a sweetly speaking woman.
गामिनी a woman having graceful gait like that of a swan
अव्यङ्गाङ्गीं सौम्यनाम्नीं हंसवारणगा- मिनीम् (उद्वहेत् स्त्रियम्)
Ms.*
 3.1.
N.
 of Brahmāṇi.-गुह्यम्
N.
 of a particular hymn
अस्तौषीद्धंसगुह्येन भगवन्त- मधोक्षजम्
Bhāg.*
 6.4.22. -च्छत्रम् dry ginger. -तूलः, -लम् the soft feathers of down of a goose
रत्नखचितहेमपर्यङ्के हंसतूलगर्भशयनमानीय
Dk.*
 1.4
2.2. -दाहनम् aloewood. -नादः the cackling of a goose. -नादिनी a woman of a particular class (described as having a slender waist, large hips, the gait of an elephant and the voice of a cuckoo
गजेन्द्रगमना तन्वी कोकिलालापसंयुता । नितम्बे गुर्विणी या स्यात् सा स्मृता हंसनादिनी). -पक्षः a particular position o the hand. -पदः a particular weight (कर्ष).
पादम् vermilion.
quick-silver. -बीजम् a goose's egg. -माला a flight of swans
तां हंसमालाः शरदीव गङ्गाम्
Ku.*
 1.3. -यानम् a car drawn by swans. -युवन्
m.
 a young goose or swan. -रथः, -वाहनः epithets of Brahman. -राजः a king of geese, a large gander.-लिपिः a particular mode of writing (with Jainas).-लोमशम् green sulphate of iron. -लोहकम् brass.-श्रेणी a line of geese.
Apte 1890
English
हंसः [हस्-अच्-पृषो° वर्णागमः] (said to be derived from हस्
cf. भवेद्वर्णागमाद् हंसः Sk.) 1 A swan, goose, duck, flamingo
हंसाः संप्रति पांडवा इव वनादज्ञातचर्यां गताः Mk. 5. 6
न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा Subhāṣ., R. 17. 25. (the description of this bird, as given by Sanskrit writers, is more poetical than real
he is described as forming the vehicle of the god Brahman, and as ready to fly towards the Mānasa lake at the approach of rains
cf. मानस. According to a very general poetical convention he is represented as being gifted with the peculiar power of separating milk from water
e. g. सारं ततो ग्राह्यमपास्य फल्गु हंसो यथा क्षीरमिवांबुमध्यात् Pt. 1
हंसो हि क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा वर्जयत्यपः Ś. 6. 27
नीरक्षीरविवेके हंसालस्यं त्वमेव तनुषे चेत् । विश्वस्मिन्नधुनान्यः कुलव्रतं पालयिष्यति कः Bv. 1. 13
see Bh. 2. 18 also).
2 The Supreme Soul, Brahman.
3 The individual soul, (जीवात्मन्).
4 One of the vital airs.
5 The sun.
6 Śiva.
7 Viṣṇu.
8 Kāmadeva.
9 An unambitious monarch.
10 An ascetic of a particular order.
11 A spiritual preceptor.
12 One free from malice, a pure person.
13 A mountain.
14 Envy, malice.
15 A buffalo.
सौ (m. pl.). N. of a tribe said to live in the Plakṣa-Dvīpa.
Comp.
अंशु a. white.
अंघ्रिः vermilion.
अधिरूढा an epithet of Sarasvatī.
अभिख्यं silver.
आरूढः N. of Brahman.
कांता a female goose.
कीलकः a particular mode of sexual enjoyment.
कूटः {1} N. of the peaks of the Himālaya. {2} the hump on the shoulder of an ox
(for अंसकूट).
गति a. having a swan's gait, stalking in a stately manner.
गद्गदा a sweetly speaking woman.
गामिनी {1} a woman having graceful gait like that of a swan
Ms. 3. 10. {2} N. of Brahmāṇī.
तूलः
लं the soft feathers or down of a goose.
दाहनं aloe-wood.
नादः the cackling of a goose.
नादिनी a woman of a particular class (described as having a slender waist, large hips, the gait of an elephant and the voice of a cuckoo
गजेंद्रगमना तन्वी कोकिलालापसंयुता । नितंबे गुर्विणी या स्यात् सा स्मृता हंसनादिनी).
पादं vermilion.
माला a flight of swans
Ku. 1. 30.
युवन् m. a young goose or swan.
रथः,
वाहनः epithets of Brahman.
राजः a king of geese.
लोमशं green sulphate of iron.
लोहकं brass.
श्रेणी a line of geese.
Hindi
Hindi
(मीटर) हंस
Apte Hindi
Hindi
हंसः
पुं*
 - "हस्+अच्, पृषो*वर्णागमः"
घोड़ा
हंसः
पुं*
 - "हस्+अच्, पृषो*वर्णागमः"
"उतम, श्रेष्ठ"
हंसः
पुं*
 - "हस्+अच्, पृषो*वर्णागमः"
चाँदी
हंसः
पुं*
 - "हस्+अच्, पृषो*वर्णागमः"
बड़ी बड़ी झीलों में रहने वाला एक जलपक्षी
हंसः
पुं*
 - "हस्+अच्, पृषो*वर्णागमः"
"आत्मा, जीवात्मा"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 हंसः
noun
वर्णवृत्तविशेषः।
"हंसस्य प्रत्येकस्मिन् चरणे भगणः द्वौ गुरू च भवतः।"
Synonyms:
 सूर्यः, सूरः, अर्यमा, आदित्यः, द्वादशात्मा, दिवाकरः, भास्करः, अहस्करः, व्रध्रः, प्रभाकरः, विभाकरः, भास्वान्, विवस्वान्, सप्ताश्वः, हरिदश्वः, उष्णरश्मिः, विवर्त्तनः, अर्कः, मार्त्तण्डः, मिहिरः, अरुणः, वृषा, द्युमणिः, तरणिः, मित्रः, चित्रभानुः, विरोचन्, विभावसुः, ग्रहपतिः, त्विषाम्पतिः, अहःपतिः, भानुः, हंसः, सहस्त्रांशुः, तपनः, सविता, रविः, शूरः, भगः, वृध्नः, पद्मिनीवल्लभः, हरिः, दिनमणिः, चण्डांशुः, सप्तसप्तिः, अंशुमाली, काश्यपेयः, खगः, भानुमान्, लोकलोचनः, पद्मबन्धुः, ज्योतिष्मान्, अव्यथः, तापनः, चित्ररथः, खमणिः, दिवामणिः, गभस्तिहस्तः, हेलिः, पतंगः, अर्च्चिः, दिनप्रणीः, वेदोदयः, कालकृतः, ग्रहराजः, तमोनुदः, रसाधारः, प्रतिदिवा, ज्योतिःपीथः, इनः, कर्म्मसाक्षी, जगच्चक्षुः, त्रयीतपः, प्रद्योतनः, खद्योतः, लोकबान्धवः, पद्मिनीकान्तः, अंशुहस्तः, पद्मपाणिः, हिरण्यरेताः, पीतः, अद्रिः, अगः, हरिवाहनः, अम्बरीषः, धामनिधिः, हिमारातिः, गोपतिः, कुञ्जारः, प्लवगः, सूनुः, तमोपहः, गभस्तिः, सवित्रः, पूषा, विश्वपा, दिवसकरः, दिनकृत्, दिनपतिः, द्युपतिः, दिवामणिः, नभोमणिः, खमणिः, वियन्मणिः, तिमिररिपुः, ध्वान्तारातिः, तमोनुदः, तमोपहः, भाकोषः, तेजःपुञ्जः, भानेमिः, खखोल्कः, खद्योतनः, विरोचनः, नभश्चक्षूः, लोकचक्षूः, जगत्साक्षी, ग्रहराजः, तपताम्पतिः, सहस्त्रकिरणः, किरणमाली, मरीचिमाली, अंशुधरः, किरणः, अंशुभर्त्ता, अंशुवाणः, चण्डकिरणः, धर्मांशुः, तीक्ष्णांशुः, खरांशुः, चण्डरश्मिः, चण्डमरीचिः, चण्डदीधितिः, अशीतमरीचिः, अशीतकरः, शुभरश्मिः, प्रतिभावान्, विभावान्, विभावसुः, पचतः, पचेलिमः, शुष्णः, गगनाध्वगः, गणध्वजः, खचरः, गगनविहारी, पद्मगर्भः, पद्मासनः, सदागतिः, हरिदश्वः, मणिमान्, जीवितेशः, मुरोत्तमः, काश्यपी, मृताण्डः, द्वादशात्मकः, कामः, कालचक्रः, कौशिकः, चित्ररथः, शीघ्रगः, सप्तसप्तिः
noun
हिन्दूनां धर्मग्रन्थेषु वर्णिता एका देवता।
"वेदेषु सूर्यस्य पूजायाः वारंवारं विधानम् अस्ति"।"
Synonyms:
 हंसः
noun
योगिभेदः।
"हंसात् परमहंसः श्रेष्ठः।"
Synonyms:
 हंसः, श्वेतगरुत्, चक्राङ्गः, मानसौकाः, कलकण्ठः, सितच्छदः, सितपक्षः, पुरुदंशकः, धवलपक्षः, मानसालयः, हरिः
noun
जलपक्षिविशेषः यः कादम्बसदृशः अस्ति।
"हंसः देव्याः सरस्वत्याः वाहनम् अस्ति।"
Synonyms:
 वरटः, कलहंसः, सुग्रीवः, चक्रपक्षः, जालपद्, धवलपक्षः, नीलाक्षः, पारिप्लाव्यः, पुरुदंशकः, बन्धुरः, वक्राङ्गः, वार्चः, शकवः, शितिच्छदः, शितिपक्षः, श्वेतच्छदः, श्वेतगरुतः, श्वेतपत्रः, सितच्छदः, सितपक्षः, हंसः, हंसकः, हरिणः, सूतिः, चक्रः
noun
हंसजातीयः जलखगप्रकारविशेषः।
"वरटः जले विहरति।"
Synonyms:
 हंसः
noun
वृत्तविशेषः ।
"हंसः इति द्वौ वृत्तौ स्तः"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: हंसः
Root: हंस
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
Meaning(s):
⇒ Goose
Shloka(s):
2|3|5|2 ► हंसो मरालो नीलाक्षश्चक्रपक्षः सितच्छदः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|6|1 ► मानसौकाः परिप्लावी वक्राङ्गो जालपादकः। (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|6|2 ► सूतिः सङ्कुचितः शङ्कुर्ज्येष्ठः प्रास्थितधोरणौ॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|7|1 ► क्षीराशश्चाप्यसौ राजहंसो रक्तैः पदाननैः। (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|3|5|2 ⇢ हंसः (हंस) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|5|2 ⇢ मरालः (मराल) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|5|2 ⇢ नीलाक्षः (नीलाक्ष) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|5|2 ⇢ चक्रपक्षः (चक्रपक्ष) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|5|2 ⇢ सितच्छदः (सितच्छद) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|6|1 ⇢ मानसौकः (मानसौकस्) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|6|1 ⇢ परिप्लावी (परिप्लाविन्) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|6|1 ⇢ वक्राङ्गः (वक्राङ्ग) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|6|1 ⇢ जालपादकः (जालपादक) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|6|2 ⇢ सूतिः (सूति) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|6|2 ⇢ सङ्कुचितः (सङ्कुचित) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|6|2 ⇢ शङ्कुः (शङ्कु) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|6|2 ⇢ ज्येष्ठः (ज्येष्ठ) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|6|2 ⇢ प्रास्थितः (प्रास्थित) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|6|2 ⇢ धोरणः (धोरण) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|7|1 ⇢ क्षीराशः (क्षीराश) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ हंससाचिः
जातिः ➡ पक्षी
अमरकोशः
Sanskrit
Word: हंसः
Root: हंस
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ envy
⇒ swan
⇒ goose
⇒ horse
⇒ silver
⇒ malice
⇒ gander
⇒ flamingo
⇒ mountain
⇒ soul or spirit
⇒ kind of measure
⇒ kind of ascetic
⇒ unambitious monarch
⇒ spiritual preceptor
⇒ excellent draught-ox
⇒ one of the vital airs
⇒ goose, swan, flamingo
⇒ temple of a particular form
⇒ to act or behave like a swan
⇒ mystical name of the letter h
⇒ kind of mantra or mystical text
⇒ man of supernatural qualities born under a particular constellation
Shloka(s):
2|5|23|2 ► हंसास्तु श्वेतगरुतश्चक्राङ्गा मानसौकसः॥ (सिंहादिवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|5|23|2 ⇢ हंसः (हंस) (पुं) ⇒ envy, swan, goose, horse, silver, malice, gander, flamingo, mountain, soul or spirit, kind of measure, kind of ascetic, unambitious monarch, spiritual preceptor, excellent draught-ox, one of the vital airs, goose, swan, flamingo, temple of a particular form, to act or behave like a swan, mystical name of the letter h, kind of mantra or mystical text, man of supernatural qualities born under a particular constellation
➠ 2|5|23|2 ⇢ श्वेतगरुत् (श्वेतगरुत्) (पुं)
➠ 2|5|23|2 ⇢ चक्राङगः (चक्राङ्ग) (पुं) ⇒ carriage, cakra bird, curved-neck, wheel-limbed, gander [curved neck]
➠ 2|5|23|2 ⇢ मानसौकः (मानसौकस्) (पुं) ⇒ wild goose or swan, dwelling on lake manasa
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ हंसस्त्री
जातिः ➡ पक्षी
पति_पत्नीसंबन्धः ➡ हंसस्त्री
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हंसः,
पुं,
 (हन्ति सुन्दरं गच्छतीति । हनहिंसागत्योः + “वृतॄवदिहनीति ।” उणा ०३ ।६२ । इति सः ।) पक्षिविशेषः । हाँस इतिभाषा । तत्पर्य्यायः । श्वेतगरुत् २ चक्राङ्गः ३मानसौकाः ४ । इत्यमरः । २ । ५ । २३ ॥
कल-कण्ठः ५ सितच्छदः ६ । इति जटाधरः ॥
सितपक्षः ७ सरःकाकः ८ पुरुदंशकः ९ ।इति शब्दरत्नावली ॥
धवलपक्षः १० मान-सालयः ११ । इति राजनिर्घण्टः ॥
अस्यमांसगुणाः । वातहरत्वम् । वृष्यत्वम् । स्वर्य्य-त्वम् । मांसबलप्रदंत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
* ॥
अपि च ।“स्निग्धं हिमं गुरु वृष्यं मांसं जलपक्षिणान्तुवातघ्नम् ।तेष्वपि च हंसमांसं वृष्यतभं तिमिरहरञ्च ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
अपि च ।“हंससारसकाचाक्षवकक्रौञ्चसरारिकाः ।नन्दीमुखी सकादम्बा बलाकाद्यः प्लवाः स्मृताः ।प्लवन्ते सलिले यस्मात् एते तस्मात् प्लवाःस्मृताः ॥
”काचाक्षः कपर्दिकाक्षो बृहद्बकः । क्रौञ्चःशरद्विहङ्गः स्यात् । टेक इति लोके । शरारिकासिन्धु इति लोके ।“स्थूला कठोरा वृत्ता च यस्याश्चञ्चुर्व्यवस्थिता ।गुटिकाचञ्चुसदृशी ज्ञेया नन्दीमुखीति सा ॥
”कादम्बः करावा इति लोके । वला बगुली इतिलोके ।“प्लवाः पित्तहराः स्निग्धा मधुरा गुरवो हिमाः ।वातश्लेष्मप्रदाश्चापि बलशुक्रकराः सराः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
(यथा च ।“गुरूष्णस्निग्धमधुराः स्वरवर्णबलप्रदाः ।बृहणाः शुक्रलाश्चोक्ता हंसा मारुतनाशनाः ॥
”इति चरके सूत्रस्थाने २७ अध्याये ॥
)अस्या डिम्बगुणाः हंसबीजशब्दे द्रष्टव्याः ॥
* ॥
तस्य शकुनं यथा, --“काष्ठासु सर्व्वास्वपि दर्शनेनहंसस्य शब्देन तु सर्व्वसिद्धिः ।नामानि हंसस्य शृणीति यस्तुप्रयान्ति नाशं दुरितानि तस्य ॥
चौरैः समं दर्शनमाद्यशब्देनिधिर्द्वितीयेऽथ भयं तृतीये ।युद्धं चतुर्थे नृपतिप्रसादःस्यात् पञ्चमे हंसरवे नराणाम् ॥
”इति वसन्तराजशाकुने ८ वर्गः ॥
निर्लोभनृपः । विष्णुः । (यथा महाभारते । १२ ।४३ । ७ ।“शुचिश्रवा हृषोकेशो घृतार्च्चिर्हंस उच्यसे ॥
”)सूर्य्यः । (यथा, महाभारते । ३ । ३ । ६१ ।“त्वं हंसः सविता भानुरंशुमाली वृषाकपिः ॥
”)परमात्मा । मत्सरः । योगिभेदः । मन्त्रभेदः ।शरीरस्थवायुविशेषः । तुरङ्गमप्रभेदः । इतिमेदिनी ॥
(गोविशेषः । यथा, बृहत्संहिता-याम् । ६१ । १७ ।“सितवर्णः पिङ्गाक्ष-स्ताम्रविषाणेक्षणो महावक्त्रः ।हंसो नाम शुभफलोयूथस्य विवर्द्धनः प्रोक्तः ॥
”)गुरुः । पर्व्वतः । इति शब्दरत्नावली ॥
शिवः । इत्यनेकार्थकोषः ॥
अग्रतः स्थितः ।श्रेष्ठः । इति हेमचन्द्रः ॥
विशुद्धः । इत्यजयः ॥
*अथ हंसमन्त्रविवरणम् । अस्याजपागायत्त्री-मन्त्रस्य शिरसि हंसऋषये नमः । मखे अव्यक्त-गायत्त्रीच्छन्दसे नमः । हृदि परमहंसदेवतायैनमः । लिङ्गे हं बीजाय नमः । आधारे सःशक्तये नमः । परमात्मप्रोतये उच्छासनिश्वा-साभ्यां षट्शताधिकैकविंशतिसहस्रजपेन पूर्व्व-भूतेभ्यो निवेदयामि । मूलाधारमण्डपे स्वर्णवर्णंचतुर्द्दलपद्मे वादिसान्तचतुर्व्वर्णान्विते गायत्त्री-सहिताय गणनाथाय षट्शतसंख्यजपमहर्निशंसमर्पयामि नमः । स्वाधिष्ठानमण्डपे अनेक-विद्युन्निभे वादिलान्तषड्वर्णान्विते षड्दलपद्मेसावित्रीसहिताय ब्रह्मणे अजपामन्त्रषट्सहस्रंनिवेदयामि नमः । मणिपूरमण्डपे नीलोत्पल-मेघनिभे डादिफान्तदशवर्णान्विते दशदलपद्मेलक्ष्मीसहिताय विष्णवे षट्सहस्रजपं समर्पयामिनमः । अनाहतमण्डपे तरुणरविनिभे द्वादश-वर्णयुते द्बादशदलपद्मे गौरीसहिताय शिवायअजपाषट्सहस्रजपं समर्पयामि नमः । विशुद्ध-मण्डपे षोडशदलकर्णिकामध्ये जीवात्मनेअकारादि-अःकारान्ते अजपासहस्रसंख्यजपंनिवेदयामि नमः । आज्ञामण्डपे श्रीचन्द्रप्रभेद्विदलपद्मेह-क्ष-वर्णान्विते मायासहितगुरुमूर्त्तयेएकसहस्रजपं निवेदयामि नमः । ब्रह्मरन्ध्रमण्डपेनानावर्णोज्ज्वले सहस्रपद्मस्थिताय परमात्मनेअकारादिक्षकारान्तसहिताय एकसहस्रजपंनिवेदयामि नमः । सहस्रशब्दोऽसंख्यपर इतिबोध्यम् । उक्तञ्च पद्मं कोटिसमन्वितमिति ।इति जपं समर्प्य अष्टोत्तरशतसंख्यमजपाजपंकुर्य्यात् । अकारादिक्षकारान्ता वर्णा हंस इतिशिवशक्तिबिन्दूना ब्रह्म अ इति विसर्गरूप-बिन्दूभ्यां हरिहरयोरभेदः । सोऽहमित्याभेद-भावनया ब्रह्मरूपतां स्वं स्वं परिभाव्य उक्तः ।षट्शताधिकैकविंशतिसहस्रजपेन परदेवतारूपःश्रीपरमेश्वरः प्रीयतामित्येकवारं सङ्कल्प्यध्यायेत् ॥
* ॥
हंसस्य ध्यानं यथा, --“आराधयामि मणिसन्निभमात्मलिङ्गंमायापुरीहृदयपङ्कजसन्निविष्टम् ।श्रद्धानदीविमलचित्तजलावगाहंनित्यं समाधिकुसुमैरपुनर्भवाय ॥
” * ॥
प्रसङ्गाज्जपरहस्यं लिख्यते । पञ्चाशद्वर्ण-संपूटत्वेनानुलोम्यप्रातिलौम्येन ब्रह्मरूपं मेरुंक्षकारं परिकल्प्य तया सह जपं कुर्य्यादितिदोषलेशैर्न वाध्यते । एतेन विश्वमेव हंसमातृ-कयोरेकाकारेण कालात्मना लोके चिदात्मउच्यते । अजपाविधानं विना श्रीविद्यादिसकल-विद्याया अनधिकारी भवेत् । तदुक्तम् ।“हंसज्ञानविमुग्धेन कृतमप्यकृतं भवेत् ।” इति ।“अजपाधारणं देवि ! कथयामि तवानघे ! ।यस्य विज्ञानमात्रेण परं ब्रह्मैव देशिकः ॥
हसः पदं परेशानि प्रत्यहं प्रजपेन्नरः ।मोहरन्ध्रं न जानाति मोक्षस्तस्य न विद्यते ॥
श्रीगुरोः कृपया देवि ! ज्ञायते जप्यते यदा ।उच्छासनिश्वासतया तदा बन्धक्षयो भवेत् ॥
उच्छासे चैव निश्वासे हंस इत्यक्षरद्वयम् ।तस्मात् प्राणस्तु हंसात्मा आत्माकारेण संस्थितः ।नाभेरुच्छासनिश्वासात् हृदयाग्नेर्व्यवस्थितिः ॥
”इति राघवभट्टधृतदक्षिणामूर्त्तिसंहितायां ७पटलः ॥
* ॥
अहोरात्रमध्येऽजपाजपसंख्यायथा, --“षष्टिश्वासैर्भवेत् प्राणः षट्प्राणा नाडिकामता ।षष्टिनाड्या अहोरात्रं जपसंख्याक्रमो मतः ॥
एकविशतिसाहस्रं षट्शताधिकमीश्वरि ।जपते प्रत्यहं प्राणी सान्द्रानन्दमयीं पराम् ।उत्पत्तिश्च जपारम्भो मृत्युस्तस्य निवेदनम् ॥
”इति तत्रैव ७ पटलः ॥
* ॥
अजपानामकारणमपि तत्रैव ।“विना जपेन देवेशि ! जपो भवति मन्त्रिणः ।अजपेयं ततः प्रोक्ता भवपाशनिकृन्तनी ॥
एवं जपं महेशानि प्रत्यहं विनिवेदयेत् ।गणेशब्रह्मविष्णुभ्यो हराय परमेश्वरि ! ॥
जीवात्मने क्रमेणैव तथैव परमात्मने ।षट्शतानि सहस्राणि सहस्रञ्च तदेव हि ।पुनः सहस्रं गुरवे क्रमेण च निवेदयेत् ” * ॥
एवं यथास्थानावस्थितेभ्यो गणेशादिभ्यस्त-ज्जपसमर्पणमुक्त्वा तत्तत्स्थानानां तत्तदवस्थित-मातृकार्णानाञ्च रूपमाह तत्रैव ।“आधारे स्वर्णवर्णेऽस्मिन् वादिसान्तानिसंस्मरेत् ।द्रुतसौवर्णवर्णानि वर्णानि परमेश्वरि ! ॥
स्वाधिष्ठाने विद्रुमाभे वादिलान्तानि च स्मरेत् ।विद्युत्पुञ्जप्रभाभानि सुनीले मणिपूरके ॥
डफान्त्यनि महानीलप्रभाणि च विचिन्तयेत् ।पिङ्गवर्णे महावह्निकलिकाभानि चिन्तयेत् ॥
कादिठान्तानि वर्णानि चतुर्थेऽनाहते प्रिये ।विशुद्धौ धूम्रवर्णे च रक्तवर्णान् स्वरान् यजेत् ॥
आज्ञायां विद्युदाभायां शुभ्रौ हक्षौ विचि-न्तयेत् ॥
कर्पूरद्युतिसंराजत्सहस्रदलनीरजे ।नादात्मकं ब्रह्मरन्ध्रं जानीहि परमेश्वरि ।एतेषु प्तप्तचक्रेषु स्थितेभ्यः परमेश्वरि ! ॥
जपं निवेदयित्वा तं अहोरात्रभवं प्रिये ।सहजं परमेशानि न्यासं कुर्य्याद्विचक्षणः ॥
ऋषिर्हंसोऽव्यक्तरूपगायत्त्री च्छन्द उच्यते ।देवता परमादिस्तु हंसोऽहं बीजमुच्यते ॥
सः शक्तिः कीलकं सोऽहं प्राणवस्तु त्वमेव हि ।नेत्रस्थलं भवेत् श्वेतं वर्णञ्च परमेश्वरि ! ॥
तदा तत्सह इत्येवं मनोरस्य प्रकीर्त्तितः ।मोक्षार्थे विनियोगः स्यादेवं जानीहि पार्व्वति ॥
ततः षडङ्गविन्यासं कुर्य्याद्देहस्य सिद्धये ।सूर्य्यं सोमं महेशानि निरञ्जनमतः परम् ॥
निराभासं चतुर्थ्यन्तं स्वाहान्ते क्रमतो न्यसेत् ।कवचान्तं प्रविन्यस्य ततोऽनन्तपदं स्मरेत् ॥
”इति च तत्रैव ७ पटलः ॥
* ॥
अजपाया द्वैविध्यमुक्तं यथा, --“हंसेति प्रकृतिर्ज्ञेया ओँकारः प्रकृतेर्गुणः ।हंकारेण बहिर्याति सकारेण विशेत् पुनः ॥
हंसेति परमं मन्त्रं जीवा जपति सर्व्वदा ।षट्शतानि दिवारात्री सहस्राण्येकविंशतिः ॥
अजपा नाम गायत्री योगिनां मोक्षदायिनी ।अजपा द्विविधा देवि ! व्यक्ता गुप्ता क्रमेण च ।व्यक्ता च द्विविधा प्रोक्ता शब्दज्योतिःस्वरू-पिणी ।ज्योतीरूपा च सा देवी हृदिस्थाने प्रतिष्ठिता ।ठकाररूपा गुप्ता च शिवशक्तिः प्रकीर्त्तिता ।चन्द्रबीजं ठकारस्तु वीप्सितः स्वर उच्यते ॥
अजपार्थमयी गुप्ता वह्निजाया प्रकीर्त्तिता ।अस्याः सङ्कल्पमात्रेण पुरश्चरणमुच्यते ॥
”इति निरुत्तरतन्त्रे ४ पटलः ॥
(जरामन्धनृपतेः सेनापतिविशेषः । यथा, महा-भारते । २ । २२ । ३१ -- ३२ ।“सु तु सेनापतिं राजा सस्मार भरतर्पभ ! ।कौशिकं चित्रसेनञ्च तस्मिन् युद्ध उपस्थिते ॥
ययोस्ते नामनी राजन् ! हंसेति डिभकेति च ।पूर्व्वं संकथिते पुंभिर्नृलोके लोकसत्कृते ॥
” * ॥
मेरोरुत्तरस्थपर्व्वतविशेषः । यथा, विष्णुपुराणे ।२ । २ । २८ ।“शङ्खकूटोऽथ ऋषभो हंसो नागस्तथा परः ।कालञ्जराद्याश्च तथा उत्तरे केशराचलाः ॥
”)