| YouTube Channel

स्वेद (sveda)

 
शब्दसागरः
English
स्वेद
mfn.
 (-दः-दा-दं) Warm, perspiring.
m.
 (-दः)
1. Warmth, heat.
2.
Perspiration, sweat.
3. Vapour, steam.
E.
 ष्विद् to perspire, &c.,
aff.
 घञ्, or causal verb, अच्
aff.
Capeller Eng
English
स्वे॑द
m.
 sweat
pl.
 drops of sweat.
Yates
English
स्वेद (दः) 1.
m.
 Warmth, perspira-
tion
steam.
a. Warm, perspir-
ing.
Spoken Sanskrit
English
स्वेद sveda
m.
 perspiration
निदाघ nidAgha
m.
 perspiration
संस्वेद saMsveda
m.
 perspiration
सिप्र sipra
m.
 perspiration
स्वेदन svedana
n.
 perspiration
घर्मजल gharmajala
n.
 perspiration
प्रस्रवण prasravaNa
n.
 perspiration
श्रमजल zramajala
n.
 perspiration
स्रवण sravaNa
n.
 perspiration
स्वेदजल svedajala
n.
 perspiration
शिलास्वेद zilAsveda
m.
 rock-perspiration
सप्रस्वेद saprasveda
adj.
 having perspiration
स्वेदचूषक svedacUSaka
m.
 perspiration sucker
प्रस्वेदित prasvedita
adj.
 causing perspiration
स्वेदलव svedalava
m.
 drop of perspiration
प्रस्वेदबिन्दु prasvedabindu
m.
 bead of perspiration
घर्मबिन्दु gharmabindu
m.
 drop of perspiration
पीन pIna
m.
 profuse perspiration
श्रमवारिबिन्दु zramavAribindu
m.
 drop of perspiration
श्रमवारिलेश zramavArileza
m.
 drop of perspiration
स्वेद sveda
adj.
 toiling
स्वेद sveda
m.
 sweating
स्वेद sveda
m.
 perspiration
स्वेद sveda
m.
 sudorific
स्वेद sveda
m.
 warmth
स्वेद sveda
m.
 steam
स्वेद sveda
m.
 warm vapour
स्वेद sveda
m.
 perspiring
स्वेद sveda
m.
 heat
स्वेद sveda
m.
 sweat
स्वेद sveda
m.
 sudorific
स्वेदन svedana
n.
 sudorific
संस्वेदयति { संस्विद् } saMsvedayati { saMsvid } verb caus. treat with sudorifics
स्वेदयति { स्विद् } svedayati { svid } verb caus. treat with sudorifics
स्विन्न svinna
adj.
 treated with sudorifics
अस्विन्न asvinna
n.
 non-application of sudorifics
सङ्करस्वेद saGkarasveda
m.
 particular sudorific treatment
स्वेद्य svedya
adj.
 to be sweated or treated by sudorific means
अस्वेद्य asvedya
adj.
 where the application of sudorifics is prohibited
Wilson
English
स्वेद
mfn.
 (-दः-दा-दं) Warm, perspiring.
m.
 (-दः)
1 Warmth, heat.
2 Perspiration, sweat.
3 Warm vapour, steam.
E.
 ष्विद to perspire, &c,
aff.
 घञ्.
Apte
English
स्वेदः [svēdḥ], [स्विद्-भावे घञ्]
Sweat, perspiration
अङ्गुलिस्वे- देन दूष्येरन्नक्षराणि
V.*
 2.
Heat, warmth.
Vapour.Comp. -उदम्, -उदकम्, -जलम् perspiration. -चूषकः a cooling breeze (sucking up sweat). -च्छिद
a.
 cooling. -ज
a.
 generated by warm vapour or sweat (said of insects). -मातृ
f.
 Chyle.
Apte 1890
English
स्वेदः [स्विद्-भावे घञ्] 1 Sweat, perspiration
अंगुलिस्वेदेन दूष्येरन्नक्षराणि V. 2.
2 Heat, warmth.
3 Vapour.
Comp.
उदं,
उदकं,
जलं perspiration.
चूषकः a cooling breeze (sucking up sweat).
ज a. generated by warm vapour or sweat (said of insects).
Monier Williams Cologne
English
स्वे॑द a
m.
 (ifc. f(आ). ) sweating, perspiring, sweat, perspiration (pl. ‘drops of p°’),
RV.
&c.
&c.
a sudorific,
Car.
Suśr.
warmth, heat,
L.
warm vapour, steam (See comp. )
स्वे॑द
mfn.
 sweating, perspiring, toiling,
W.
स्वेद b
&c.
 See col. 1.
Monier Williams 1872
English
स्वेद, अस्, आ, अम्, sweating, perspiring
toiling
(अस्), m. perspiration, sweat
warmth, heat
vapour.
—स्वेद-चूषक, अस्, m. ‘perspiration-sucker, ’ a
cooling breeze.
—स्वेद-च्छिद्, त्, त्, त्, ‘cutting per-
spiration, ’ absorbing or allaying perspiration, cooling.
—स्वेद-ज, अस्, आ, अम्, sweat-produced, engendered
by heat and moisture, generated by warm vapour or
steam (said of insects and vermin).
—स्वेद-जल, अस्,
m. ‘sweat-water, ’ perspiration.
—स्वेद-मलोज्झित-
देह (°ल-उज्°), अस्, आ, अम्, one whose body is freed
from perspiration and impurity
(अस्), m. a Jaina of
the highest order, a holy or sainted teacher of the
Jainas.
—स्वेद-लेश, अस्, m. a little perspiration.
—स्वेद-विन्दु, उस्, m. or स्वेद-विप्लुष्, ट्, f. a drop
of perspiration.
—स्वेदाञ्जि (°द-अञ्°), इस्, इस्, इ, Ved.
having streaming ornaments (said of the Maruts
Sāy.
= क्षरद्-आभरण, Ṛg-veda X. 67, 6).
—स्वे-
दानुविद्ध (°द-अन्°), अस्, आ, अम्, covered or
streaked with perspiration.
—स्वेदोद (°द-उद) or
स्वेदोदक (°द-उद्°), अम्, n. ‘sweat-water, ’ per-
spiration.
स्वेद स्वेद, स्वेदन, &c. See p. 1162.
Macdonell
English
स्वेद svéd-a,
m.
 [√ svid] sweat (pl. drop of 🞄perspiration)
sudorific (in medicine): -ja, 🞄a. produced from sweat or damp heat (vermin)
🞄ɴ. vermin
-jala,
n.
 perspiration: 🞄-kaṇa,
m.
 , -kaṇikā,
f.
 drop of perspiration.
Benfey
English
स्वेद स्वेद, i. e. स्विद् + अ,
m.
1. Per-
spiration, sweat, Vikr. 27, 2.
2. Hot
moisture, Vedāntas. in Chr. 209, 5.
3.
Warmth.
4. Hot work, labour, Chr.
292, 8 = Rigv. i. 86, 8.
5. Vapour.
--
Comp.
स-,
I.
adj.
 perspiring, exuding,
Rājat. 5, 343.
II.
f.
 दा, a virgin de-
flowered. -- Cf. O.H.G. sueiz
A.S.
swát.
Apte Hindi
Hindi
स्वेदः
पुं*
 - स्विद् भावे घञ्
"पसीना, पसेउ, श्रमबिंदु"
L R Vaidya
English
sveda {% m. %} Perspiration, sweat, गंडस्वेदापनयनरुजा क्लांतकर्णोत्पलानाम् Megh.i.26.
Bopp
Latin
स्वेद m. (r. स्विद् s. अ) sudor (v. r. स्विद्).
Lanman
English
svéda, m. sweat. [√svid.]
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
स्वेद °Brunst (?), Kuṭṭ. 396.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
rngul
१) विपाक २) स्वेद
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
स्तम्भो जाड्यं स्वेदो घर्मनिदाघौ पुलकः पुनः ।
रोमाञ्चः कण्टको रोमविकारो रोमहर्षणम् ॥ ३०५ ॥
रोमोद्गम उद्धुषणमुल्लुकसनमित्यपि ।
-wordlist-
स्तम्भ (पुं), जाड्य (क्ली), स्वेद (पुं), घर्म (पुं), निदाघ (पुं), पुलक (पुं), रोमाञ्च (पुं), कण्टक (पुं), रोमविकार (पुं), रोमहर्षण (क्ली), रोमोद्गम (पुं), उद्घुषण (पुं), उल्लुकसन (क्ली)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्वेदः,
पुं,
 (स्विद् + घज् ।) घर्म्मः इत्यमरः ॥
१ । ७ । ३३ ॥
स्वेदनम् । इति मेदिनी ॥
भावराइति भाषा ॥
* ॥
उष्मा । तापः । अथातःस्वेदाव्यायं व्याख्यास्यामः । इति ह स्माहभगवानात्रेयः ।“अथ स्वेदान् प्रवक्ष्यामि यैर्यथावत् प्रयोजितैःस्वेदसाध्याः प्रशाम्यन्ति गदा वातकफात्मकाः ॥
स्नेहपूर्व्वप्रयुक्तेन स्वेदेनावजितेऽनिले ।पुरीषमूत्ररेतांसि न सज्जन्ति कदाचन ॥
शुष्काण्यपि च काष्ठानि स्नेहस्वेदोपपादनैः ।नमयन्ति यथान्यायं किं पुनर्ज्जीवतो नरान् ॥
योगर्त्तुव्याधितापेक्षो नात्युष्णोऽतिमृदुर्न च ।द्रव्यवान् कल्पितो देशे स्वेदः कार्य्यकरो मतः ॥
व्याधौ शीते शरीरे च महान् स्वेदो महाबले ॥
दुर्व्वले दुर्ब्बलः स्वेदो मध्यमे मध्यमो हितः ॥
* ॥
वातश्लेष्मणि वाते वा कफे वा स्वेद इष्यते ।स्निग्धरूक्षस्तथास्निग्धोऽरूक्षश्चाप्युपकल्पितः ॥
आमाशयपते वाते कफे पक्काशयाश्रिते ।रूक्षपूर्व्वो हितः स्वेदः स्नेहपूर्व्वस्तथैव च ॥
वृषणौ हृदयं दृष्टी स्वेदयेन्मृदु वा न वा ।मध्यमं वंक्षणौ शेषमङ्गावयवमिष्टतः ॥
सुशुद्धैलक्तकैः पिण्ड्या गोधूमानामथापि वा ।पद्मोत्पलपलाशैर्व्वा स्वेदः सम्बृत्य चक्षुषी ॥
मुक्तावलीभिः शीताभिः शीतलैर्भाजनैरपि ।जलार्द्रैर्जलजैर्हस्तैः खिद्यतो हृदयं स्पृशेत् ॥
शीतशूलव्युपरमे स्तम्भगौरषनिग्रहे ।संजाते मार्द्दवे स्वेदे स्वेदनाद्विरतिर्म्मता ॥
पिपासा गात्रसदनं मूर्च्छापित्तप्रकोपणम् ।दाहः स्वेदोऽङ्गदौर्ब्बल्यमतिस्विन्नस्य लक्षणम् ॥
उक्तस्तस्याशितीये यो ग्रैष्मिकः सर्व्वशो विधिः ।सोऽतिस्विन्नस्य कर्त्तव्यो मधुरस्निग्धशीतलः ॥
”अशितीये अशनाध्याये ॥
* ॥
“कषायमद्यनित्यानां गर्भिण्या रक्तपित्तिनाम् ।पित्तिनां सातिसाराणां रूक्षाणां मधुमेहि-नाम् ॥
विदग्धभृष्टव्रध्नानां विषमद्यविकारिणाम् ।तान्तानां नष्टसंज्ञानां स्थूलानां पित्तमेहि-नाम् ॥
”तान्तानां क्लान्तानाम् ।“तृषतां क्षुत्परीतानां क्रुद्धानां शोचतामपि ।कामल्युदरिणाञ्चैव क्षतानामाढ्यरोगिणाम् ॥
दुर्ब्बलातिविशुष्काणामुपक्षीणौजसान्तथा ।भिषक् तैमिरिकाणाञ्च न स्वेदमवतारयेत् ॥
* ॥
प्रतिश्याये च कासे च हिक्काश्वासेष्वलाघवे ।कर्णमण्यां शिरःशूले स्वरभेदे गलग्रहे ॥
अर्द्दितैकाङ्गसर्व्वाङ्गपक्षाघाते विनामके ।कोष्टानाहविबन्धेषु मूत्राघाते विजृम्भके ॥
पार्श्वपृष्ठकटीकुक्षिसंग्रहे गृध्रसीषु च ।मूत्रकृच्छ्रे महत्त्वे च मुष्कयोरङ्गमर्द्दके ॥
पादोरुजानुजङ्क्षार्त्तिसंग्रहे श्वयथावपि ।खल्वौष्वामे च शीते च वेपथौ वातकण्टके ॥
सङ्कोचायामशूलेषु स्तम्भगौरवसुप्तिषु ।सर्व्वेष्वेषु विकारेषु स्वेदनं हितमुच्यते ॥
* ॥
तिलमाषकुलत्थान्नघृततैलामिषौदनैः ।पायसैः कृशरैर्म्मांसैः पिण्डस्वेदान् प्रयोजयेत् ॥
गोखराश्ववराहोष्ट्रशकृद्भिः सतुषैर्यवैः ।सिकतापांशुपाषाणकरीषायसपूटकैः ॥
श्लैष्मिकान् स्वेदयेत् पूर्व्वैर्व्वातिकान् समुपाचरेत् ॥
द्रव्याण्येतानि शस्यन्ते यथास्वं प्रस्तरेष्वपि ॥
भूगृहेषु च जेन्ताकेषूष्णगर्भगृहेषु च ।विधूमाङ्गारतप्तेष्वभ्यक्तः स्विद्यति ना मुखम् ॥
ग्राम्यानूपौदकं मांसं पयोवस्तशिरस्तथा ।वराहमध्यपित्तासृक्स्नेहवत्तिलतण्डुलाः ॥
इत्येतानि समुत्क्वाथ्य नाडीस्वेदं पयोजयेत् ।देशकालविभागज्ञो युक्त्यापेक्षी भिषक्तमः ॥
* ॥
वीरणामृतकैरण्डशिग्रुमूलकसर्षपैः ।वासावंशकरञ्जार्कपत्रैरश्मन्तकस्य च ॥
शोभाञ्जनकशौवीरमालतीसुरसार्जकैः ।पत्रैरुत्क्वाथ्य सलिलं नाडीस्वेदंप्रयोजयेत् ॥
भूतीकपञ्चमूलाभ्यां सुरया दधिमस्तुना ।मूत्रैरम्लैश्च सस्नेहैर्नाडीस्वेदं प्रयोजयेत् ॥
* ॥
एत एव च निर्यहाः प्रयोज्या जलकोष्ठके ।स्वेदनार्थं घृतक्षीरतैलकोष्ठांश्च कारयेत् ॥
गोधूमशकलैश्चूर्णैर्यवानामम्लसंयुतैः ।सस्नेहकिण्वलवणैरुपनाहः प्रशस्यते ॥
* ॥
गन्धैः सुरायाः किट्टेन जीवन्त्या शतपुष्पया ।उमया कुष्ठतेलाभ्यां युक्तया चोपनाहयेत् ॥
* ॥
चर्म्मभिश्चोपनद्धव्यः सलोमभिरपूतिभिः ।उष्णवीर्य्यैरलाभे तु कौषेयाविकशाटकैः ॥
रात्रौ बद्धं दिवा मुञ्चेत् मुञ्चेद्रात्रौ दिबाकृतम् ।विदाहपरिहार्थं स्यात् प्रकर्षस्तु शीतलैः ॥
सङ्करः १ प्रस्तरो २ नाडी परिषेको ४ ऽवगाह-नम् ५ ।जेन्ताको ६ ऽश्मघनः ७ कर्षुः ८ कुटी ९ भूः १०कुम्भिरेव च ११ ॥
कूपो १२ होलाक १३ इत्येते स्वेदयन्ति त्रयो-दश ।ते यथावत् प्रवक्ष्यन्ते सर्व्व एवानुपूर्व्वशः ॥
”इति ॥
* ॥
तत्र वस्त्रान्तरितैरवस्त्रान्तरितैर्व्वा पिण्डैर्ययोक्तै-रुपस्वेदनं सङ्करस्वेद इति विद्यात् ॥
१ ॥
शूक-शमीधान्यपुलाकानां वेशवारपायसकृशरोत्-कारिकादीनां वाप्रस्तरे कौषेयाविकोत्तरप्रच्छदेपञ्चाङ्गुलोरुवुकार्कपत्रप्रच्छदे वा स्वभ्यक्तसर्व्व-गात्रस्य शयानस्योपरि स्वेदनं प्रस्तरस्वेद इतिविद्यात् ॥
२ ॥
स्वेदनद्रव्याणां पुनर्मूलफलपत्र-भङ्गादीनां मृगशकुनिपिशितशिरःपदादीना-मुष्णस्वभावानां वा यथार्हमम्ललबणस्नेहोप-संहितानां मूत्रक्षीरादीनां वा कुम्भ्यां वास्पमनु-द्वमन्त्यामुत्क्वथितानां नाड्या शरेषीकावंशदल-करञ्जार्कपत्रान्यतमकृतया गजाग्रहस्तसंस्थानयाव्यामदीर्घया व्यामार्द्धदीर्घया वा व्यामचत-र्भागाष्टभागमूलाग्रपरिणाहस्रोतसा सर्व्वतोवातहरपत्रसंवृतच्छिद्रया द्विस्त्रिर्व्वा विनमितयावातहरसिद्धस्नेहाभ्यक्तगात्रस्य वास्पमुपहरेत् ।वास्पो ह्यनूर्द्ध्वगामीविहतचण्डवेगस्त्वचमविदहन्सुखं स्वेदयतीति नाडीस्वेदः ॥
३ ॥
वातिकोत्तर-वातिकानां पुनर्म्मूलादीनामुत्क्वाथैः सुखोष्णैःकुम्भीर्व्वषूनिकाः प्रनाडीर्व्वा पूरयित्वा यथार्ह-सिद्धस्नेहाभ्यक्तगात्रं वस्त्राबच्छन्नं परिषेचयेदिति परिषेकः ॥
४ ॥
वातहरोत्क्वाथक्षीर-घृततैलपिशितरसोष्ण्णसलिलकोष्ठकावगाहस्तुयथोक्त एवावगाहः ॥
५ ॥
अथ जेन्ताकं चिकीर्षर्भूमिं परीक्षेत । तत्र पूर्व्वस्यां दिश्युत्तरस्यां वागुणवति प्रशस्ते भूमिभागे कृष्णमृत्तिके सुवर्ण-वर्णमृत्तिके वा परीवापपुष्करिण्यादीनां जला-शयानामन्यतमस्य कूले दक्षिणे षश्चिमे वासूपतीर्थे समसुविभक्तभूमिभागे सप्ताष्टौ वाअरत्नीः सुपक्रम्योदकात् प्राङ्मुखमुदङ्मुखंवा अभिमुस्वतीर्यं कूटानारं कारयेत् । उत्सेध-विस्तारतः परमरत्नीः षोडश समन्तात् सुवृतंमृत्कर्म्मसम्पन्नमनेकवातायनम् । अस्य कूटा-गारस्यान्तः समन्ततो भित्तिमरत्रि विस्तारोत-सेधां पिण्डिकां कारयेत् आकपाटाट् । मध्येचास्य कूटागारस्य चतुष्किष्कुमात्रं पुरुषप्रमाणंमृण्मयं कन्दूसंस्यानं बहुसूक्ष्मच्छिद्रमङ्गारको-ष्ठकस्तम्भं सपिधानं कारयेत् । तञ्च खादिरा-णामाश्वकर्णादीनां वा काष्ठानां पूरयित्वा प्रदी-पयेत् । स यदा जानीयात् साधु दग्धानिकाष्ठानि गतधूमानि अवतप्तञ्च केवलमग्निनातदग्निगृहं स्वेदयोग्येन चोष्मणा युक्तमिति तत्रैवंपुरुषं वातहराभ्यक्तगात्रं वस्त्रावच्छन्न प्रवे-शयेत् । प्रवेशयंश्चैनमनुशिष्यात् सीम्य प्रविश-कस्याणायारोग्याय चेति । प्रविश्य चैनांपिण्डिकामधिरुह्य पार्श्वापरपार्श्वाभ्यां यथासुखंशयीथाः । न च त्वया स्वेदमूर्च्छापरीतेनापिसता पिण्डिकैषा विमोक्तव्या आप्राणोच्छासात् ।भ्रश्यमानो हतः पिण्डिकावकाशात् द्वार-मनधिगच्छन् स्वेदमूर्च्छापरीततया सद्यःप्राणान्जह्याः । तस्मात् पिण्डिकामेनां न कथञ्चनमुञ्चेथाः । त्वं यदा जानीयाः विगताभिष्यन्द-मात्मानं सम्यक् प्रस्रुतस्वेदपिच्छं सर्व्वस्रोतो-विमुक्तं लघुभूतमपगतविबद्धस्तम्भसुप्तिवेदना-गौरवमिति ततस्तां पिण्डिकामनुसरन् द्वारंप्रपद्येथाः । निष्क्रम्य च न सहसा चक्षुषोःपरिपालनार्थं शीतोदकमुपस्पृशेथाः । अपगत-सन्तापक्लमस्तु मुहूर्त्तात् सुखोष्णेन वारिणायथान्यायं परिषिक्तोऽश्नीयाः । इति क्षेन्ताकःस्वेदः ॥
६ ॥
“शयानस्य प्रमाणेन घनामश्ममयीं शिलाम् ।तापयित्वा मारुतघ्नैर्द्दारुभिः संप्रदीपितैः ॥
व्यपोह्य सर्व्वानङ्गारान् प्रोक्ष्य चैवोष्णवारिणा ।तां शिलामथ कुर्व्वीत कौशेयाविकसस्तरात् ॥
तस्यां स्वभ्यक्तसर्व्वाङ्गः शयानः स्विद्यते सुखम् ।रौरवाजिनकौशेयप्रावाराद्यैः सुसंवृतः ॥
इत्युक्तोऽश्मघनस्वेदः कर्षूस्वेदः प्रवक्ष्यते ॥
७ ॥
खानयेत् शयनस्याधः कर्षूस्थानविभागवित् ।दीप्तैरधूमैरङ्गारैस्तां कर्षूंपूरयेत्ततः ॥
तस्यामुपरि शय्यायां स्वपन्स्विद्यति ना सुखम् ॥
८अनत्युत्सेधविस्तारां वृत्ताकारामलोचनाम् ।घनभित्तिं कुटीं कृत्वा कुष्ठाद्यैः संप्रलेपयेत् ॥
कुटीमध्येभिषक् शय्यां स्वास्तीर्णाञ्चोपकल्पयेत्प्रावाराजिनकौषेयकुथकम्बलगोलकैः ॥
हसन्तिकाभिरङ्गारैः पूर्णाभिस्ताञ्च सर्व्वशः ।परिवार्य्यान्तरारोहेऽभ्यक्तः स्विद्यति नासुखम् ॥
९ ॥
य एवाश्मघनस्वेदविधिर्भूमौ स एव तु ॥
१० ॥
प्रशस्तायां निवातायां समायामुपदिश्यते ।कुम्भीं बातहरक्वाथपूर्णां भूमौ निखातयेत् ॥
अर्द्धभागं त्रिभागं वा शयनं तत्र चोपरि ।स्थापयेदासनं वापि नातिसान्द्रपरिच्छदम् ॥
अथ कुम्भ्यां सुसन्तप्तान् प्रक्षिपेदयसो गुडान् ।पाषाणान् बोष्मणा तेन तत्स्थः स्विद्यति नासुखम् ॥
११ ॥
सुसंवृताङ्गः स्वभ्यक्तः स्नेहैरनिलनाशनैः ।कूपं शयनविस्तारं द्विगुणञ्चापि वेधतः ॥
देशे निबाते शस्ते च कुर्य्यादन्तः सुमार्जितम् ।हस्त्यश्वगोखरीष्ट्राणां करीषैर्दग्धपूरिते ॥
स्ववच्छन्नः सुसंस्तीर्णेऽभ्यक्तः स्विद्यति नासुखम् ॥
१२ ॥
धीतीकान्तु करीषाणां यथोक्तानां प्रदीपयेत् ॥
धीतीकां गुण्डिकाम् ।शयनान्तःप्रमाणेन शस्यामुपरि तत्र च ।सुदग्धायां विधूमायां यथोक्तामुपकल्पयेत् ॥
स्ववच्छन्नः सुखं यत्राभ्यक्तः स्विद्यति ना सुखत् ।होलाफस्वेद इत्येष सुखप्रोक्तो महर्षिणा ॥
१३ ॥
इति त्रयोदशविधः स्वेदोऽग्निगुणसंश्रयः ॥
* ॥
व्यायाम उष्ममदनं गुरुप्रावरणं क्षुधा ।बहुपानं भयक्रोधावुपनाहाहवातणाः ।स्वेदयन्ति दशैतानि नरमग्निगुणादृते ॥
इत्युक्तो द्विविधः स्वेदः संयुक्तोऽग्निगुणैर्न च ।एकाङ्गसर्व्वाङ्गगतः स्निग्धो रूक्षस्तथैव च ॥
इत्येतत् द्विविधं द्वन्द्वं स्वेदमुद्दिश्य कीत्तितम् ।स्निग्धस्वेदैरुपक्रम्य स्विन्नः पथ्याशनो भवेत् ।तदहः स्विन्नमात्रस्तु व्यायामं वर्जयेन्नरः ॥
”इति ॥
* ॥
तत्र श्लोकाः ।“स्वेदो यथा कार्य्यकरो हितो येभ्यश्च यद्विधः ।यत्र देशे यथायोग्यो देशो रक्ष्यश्च यो यथा ॥
स्विन्नातिस्विन्नरूपाणि तथातिस्विन्नभेषजम् ।अस्वेद्याः स्वेदयोग्याश्च स्वेदद्रव्याणि कल्पना ॥
त्रयोदशविधः स्वेदो विना दशविधोऽग्निना ।संग्रहेण च षट् स्वेदाः स्वेदाध्याये निदर्शिताः ॥
स्वेदाधिकारे तद्वाच्यमुक्तमेतन्महर्षिणा ।शिष्यैस्तु प्रतिपत्तव्यमुपदेष्टा पुनर्व्वसुः ॥
”इति चरकीयस्वेदाध्यायः समाप्तः ॥
* ॥
अथ स्वेदविधिः ।“स्वेदश्चतुर्व्विधः प्रोक्तस्तापोष्मस्वेदसंज्ञितः ।उपनाहो द्रवस्वेदः सर्वे वातार्त्तिहारिणः ॥
”तापस्वेदः उष्मस्वेदश्च ताभ्यां संज्ञितः । उप-नाहः उपनाहस्वेदः ।“स्वेदौ तापोष्णजौ प्रायः श्लेष्मघ्नौ समदीरितौ ।उपनाहस्तु वातघ्नः पित्तरोगे द्रवो हितः ॥
”द्रवो द्रवस्वेदः ।“महाबले महाव्याधौ शीते स्वेदो महान् स्मृतः ।दुर्ब्बले दुर्ब्बलस्वेदो मध्यमे मध्यमो मतः ॥
वलासे रूक्षणः स्वेदो रूक्षः स्निग्धः कफा-निले ॥
रूक्षणः रूक्षयतीतिः रूक्षणः नन्द्यादित्वात्अनप्रत्ययः ।“कफमेदोवृते वाते कोष्णगेहं रवेः करात् ।नियुद्धं मार्गगमनं गुरुप्रावरणं ध्रुवम् ॥
चिन्ताव्यायामभारांश्च सेवेतामयमुक्तये ।येषां नस्यं प्रदातव्यं वस्तिश्चापि हि देहिनाम् ।शोधनोयाश्च ये केचित् पूर्व्वस्वेद्याश्च ते मताः ।स्वेद्याः ऊर्द्ध्वं त्रयोऽपोह भगन्दर्य्यर्शसस्तथा ।अश्मर्य्या चातुरो जन्तुः शमयेच्छस्त्रकर्म्मणः ॥
”शस्त्रकर्म्मण ऊर्द्ध्वं पश्चाच्चति सुश्रुते ।“पश्चात् स्वेद्या हृते शल्ये मूढगर्भगदे तथा ।काले प्रजातेऽकाले बा पश्चात् स्वेद्यानितम्बिनी ।सर्व्वान् स्वेदान्निवाते च जीर्णेऽन्ने वा विचा-रयेत् ॥
स्वेदाद्धातुस्थिता दोषा स्वेहक्लिन्नस्य देहिनः ।द्रवत्वं प्राप्य कोष्ठान्तर्गत्वा यान्ति विरेकिताम् ॥
स्नेहाभ्यक्तशरीरस्य शीतेराच्छाद्य चक्षुषी ।खेद्यमानस्य च मुहुर्हृदयं शीतलैः स्पृशेत् ॥
शीतैरार्द्रवस्त्रादिभिः ॥
“अजीर्णो दुर्ब्बलो मेही क्षतक्षीणः पिपासितः ।अतीमारी रक्तपित्ती पाण्डुरोगी तथोदरी ।मेदस्वी गर्भिणी चैव न हि स्वेद्या विजानता ॥
स्वेदादेषां यान्ति देहा विनाशंनो साध्यत्वं यान्ति चैषां विकाराः ॥
एतानपि मृदुस्वेदैः स्वेदसाध्यानुपाचरेत् ।मृदुस्वेदं प्रयुञ्जीत तथा हृन्मष्कदृष्टिषु ॥
अतिस्वेदात् सन्धिपीडा दाहतृष्णा क्लमो भ्रमः ।पित्तासृक्पिडकाकोपस्तत्र शीतैरुपाचरेत् ॥
”तत्र तापस्वेदमाह ।“तेषु तापाभिधः स्वेदो बालुकावस्त्रपाणिभिः ।प्रतप्तैरम्लमिक्तैश्च कायेऽलक्तकवेष्टिते ॥
” * ॥
उष्णस्वेदमाह ।“अथवा वातनिर्णाशद्रव्यक्वाथरसादिभिः ।उष्णैर्घटं पूरयित्वा पार्श्वे च्छिद्रं विधाय च ॥
विमुड्यास्यं त्रिखण्डञ्च धातजां काष्ठजामुत ।षडङ्गुलास्यां गोपुच्छां नाडीं युञ्ज्यात् द्विह-स्तिकाम् ॥
सुखोपविष्टं स्वभ्यक्तं गुरुप्रावरणावृतम् ।हस्तिशुण्डिकया नाद्या स्वेदयेद्वातरोगिणम् ॥
”त्रिखण्डमिति स्वेदसौकर्य्यार्थम् । षडङ्गुलास्या-मिति मूले षडङ्गुलविशालमुखाम् । गोपुच्छमिवक्रमकृशां तेनाग्रे गोपुच्छाग्रपरिमाणेन कृशांनाडीं अतः सरन्ध्राम् । द्विहस्तिकां हस्तद्वय-परिमाणाम् । हस्तिशुण्डिकयेति हस्तिशुण्डवत्क्रमकृशत्वात् नाड्या इयं संज्ञा ।“पुरुषायाममात्रान्तु भूमिं संमार्ज्ज्य खादिरः ।काष्ठैर्द्दग्ध्वा तथाभ्युक्ष्य क्षीरधान्याम्लवारिभिः ॥
वातघ्नपत्रैराच्छाद्य शयान स्वेदयेन्नरम् ।एवं माषादिभिः स्विन्नैः शयानः स्वेदमाचरेत् ॥
”उपनाहस्वेदः ।“तथोपनास्वेदञ्च कुर्य्याद्वातहरौषधैः ।प्रदिह्य देहं वातार्त्तं क्षीरमांसरसादिभिः ॥
अम्लपिष्टैः सलवणैः सुखोष्णैः स्नेहसंयुतैः ।ततो ग्राम्यान्पमांसैर्जीवनीयगणेन च ॥
दधिसौवीरकक्षीरैर्वीरतर्व्वादिना तथा ।कुलत्थमाषगोधूमैरतसीतिलसर्षपैः ॥
शतपुष्पादेवदारुशेफालीस्थूलजीरकैः ।एरण्डमूलबीजैश्च रास्नामूलकशिग्रुभिः ॥
मिसिकृष्णाकुठेरैश्च लवणैरम्लसंयुतैः ।प्रसारण्यश्वगन्धाभ्यां बलाभिर्द्दशमूलकैः ॥
गुडूच्या वानरीबीजैर्यथालाभं समाहृतैः ।क्षणैः स्विन्नैश्च वस्त्रेण बद्धैः संस्वेदयेन्नरम् ॥
महाशाल्वनसंज्ञोऽयं योगः सर्व्वानिलार्त्ति-हृत् ॥
”अस्यायमर्थः । उपनाहस्वेदञ्च कुर्य्यात् । केनप्रकारेण इत्याकाङ्क्षायां तत्प्रकारमाह वातहरौ-षधैः । कथंभूतैः । अम्लपिष्टैः अम्लेन काञ्जिक-तक्रादिना पिष्टैः सलवणैः स्नेहयुक्तैः क्षोरमांस-रसान्वितैः । सुखोष्णैः । वातात्तदेहे प्रदिह्यप्रलिप्य स्वेदयेदित्यर्थः । अथवास्तेन संप्रिष्टैःकोष्णैः सूक्ष्मपटस्थितैः । भेषजैः स्वेदयेत् ।किंवा स्विन्नैः कोष्णैः पटस्थितैः ॥
* ॥
द्रवस्वेद-माह ।“द्रवस्वेदस्तु वातघ्नद्रव्यक्वाथेन पूरिते ।कटाहे कोष्ठके वापि सूपविष्टोऽवगाहयेत् ॥
सौवर्णं राजतं वापि ताम्रं लौहञ्च दारुजम् ।कोष्ठकं तत्र कुर्व्वीतोच्छ्राये षड्विंशदङ्गुलम् ।आयामे तावदेव स्याच्चतुष्कोणस्तु चिक्वणम् ॥
”पक्षान्तरमाह ।“नाभेः षडङ्गुलं यावन्मग्नः क्वाथस्य धारया ।कोष्णया स्कन्धयोः सिक्तस्तिष्ठेत् स्निग्धतनु-र्नरः ॥
”अयमर्थः । प्रथमतो वातघ्नद्रव्यक्वाथेन कटाहंपूरिते कोष्ठके कटाहे वा सूपविष्टस्तिष्ठेत्अथवा नाभेः षडङ्गुलमूर्द्ध्वं यावत् क्वाथे मग्नउपविष्टः । पश्चात् क्वाथस्य धारया स्कन्धयोःसिच्यभानस्तिष्ठेत् । तथा च कोष्ठकं परिपूर्णंभवतीत्यर्थः । क्वाथपक्षे प्रथमतः स्नेहाभ्यक्त-तनुरुपविशेत् ।“मुहूर्त्तैकं समारभ्य यावत् स्यात्तच्चतुष्टयम् ।तावत्तदवगाहेत यावदारोग्यनिश्चयम् ॥
एवं तलेन दुग्धेन सर्पिषा स्वेदयेन्नरम् ।एकान्तरो द्व्यन्तरो वा युक्तः स्नेहोऽवगाहने ॥
एतावता क्वाथो दुग्धञ्च नित्यमेव युज्यते ॥
”स्नेहस्तु दिनमेकं द्वे वा दिने गमयित्वा युक्तः ।अग्निमान्द्यशङ्कयेति भावः ।“सिरामुखैर्लोमकूपैर्धमनीभिश्च तर्पयन् ।शरीरे बलमाधत्ते युक्तः स्नेहोऽवगाहने ॥
जलसिक्तस्य वर्द्धन्ते यथा मूलेऽङ्कुरादयः ।तथव धातुवृद्धिर्हि स्नेहसिक्तस्य जायते ॥
नातः परतरः कश्चिदुपायो वातनाशनः ।शीतशूलव्युपरमे स्त्रम्भगौरवनिग्रहे ।दीप्तेऽग्नी मार्द्दवे जाते स्नेदनाद्विरतिर्मता ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
स्वेद
पु०
 स्विद--भावे घञ् । १ पाकभेदे (सेका) २ घर्मेगात्रादितो जलादेः निष्यन्दने । णिच् भावे अच् ।वर्मनिस्रावणे तत्प्रकारादिकं चरकेणाभिहितं यथा“अतः स्वेदाः प्र क्ष्यन्ते यैर्यथावत् प्रयोजिताः । स्वेद-साध्याः प्रशाम्यन्ति गदा वातकफात्मकाः । स्नेहपूर्वंप्रयुक्तेन स्वेदेनावर्जितेऽनिले । पुरीषमूत्ररेतांसि नसज्जन्ति कथञ्चन । शुष्काण्यपि हि काष्ठानि स्नेदंस्वेदापपादनैः । गमयन्ति यथान्यायं किं पुनर्जीवतोमरान् । रोगर्त्तुव्याधितापेक्षोनात्युष्णोऽतिमृदुर्न च ।द्रव्यवान् कल्पितो देशे स्वेदः कार्य्यकरो मतः । व्याधौशीते शरीरे च महान् स्वेदो महाबले । दुर्बले दुर्बलःस्वेदो मध्यमे मध्यमो हितः । वातश्लेष्मणि वाते वाकफे वा स्वेष्ट इष्यते । स्निग्धरूक्षस्तथा स्निग्धोऽरूक्षश्चाप्यपकल्पितः । आमाशयगते वाते कफे पक्वाशयाश्रिते ।रूक्षपूर्वो हितः स्वेदः स्नेहपूर्वस्तथैव च । वृषणौहृदयं दृष्टी स्वेदयेन् मृदुनैव वा । मध्यमं वङ्क्षणौशेषमङ्गावयवमिष्टतः । सुशुद्धैर्नक्तकैः पिण्ड्या गोधूमाना-मथापि वा । पद्मोत्पलपलाशैर्वा स्वेद्यः संवृत्य चक्षुषी ।मुक्तावलीभिः शीताभिः शीतलैर्भाजनैरपि । जलार्द्रै-र्जलजैर्हस्तैः स्विद्यतो हृदयं स्पृशेत् । शीतशूलव्युप-रमे स्तम्भगौरवनिग्रहे । सञ्जाते मार्दवे स्वेदे स्वेदनाद्विरतिर्मता । पित्तप्रकोपो मूर्च्छा च शरीरसदनं तृषा ।दाहः स्वेदाङ्गदौर्बल्यमतिस्निग्धस्य लक्षणम् । उक्तस्तस्याश्रितीये यो ग्रैष्मिकः सर्वशो विधिः । सोऽति-सिन्नस्य कर्त्तव्यो मधुरः स्निग्धशीतलः । कषायमद्य-नित्यानां गर्भिण्या रक्तपित्तिमाम् । पित्तिनां साति-साराणां रूक्षाणां मधुमेहिनाम् । विदग्धभ्रष्टनाडीनांविषमद्यविकारिणाम् । श्रान्तानां नष्टसंज्ञानां स्थूलानांपित्तमेहिनाम् । तृष्यतां क्षिधितानाञ्च क्रुद्धानां शोच-तामपि । कःमल्युदरिणाञ्चैव क्षतानामाढ्यरोगिणाम् ।दुबेलातिविशुष्काणामुपक्षीणौजसां तथा । मिषक् तै-मिरिकाणाञ्च न स्वेदमवतारयेत् । प्रतिश्याये च कासेच हिक्काश्वासेष्वलाघवे । कर्णमण्यां शिरः शूले स्वरभेदेगलग्रहे । अर्दितैकाङ्गनर्पाङ्गपक्षाघाते विनामके । को-ष्ठानाहविबन्धेषु शुक्राघाते विजम्भके । पार्श्वपृष्ठकटी-कुक्षिसंग्रहे गृध्रसीपु च । मत्रकृच्छ्रे महत्त्वे च मुष्क-यारङ्गमर्दके । पादोरुजानुजङ्घार्त्तिसग्रहे श्वयथावपि ।स्वल्लीषामेषु शीते च वेपथौ वातकण्टके । सङ्कोदायामशूलेषु स्तम्भगौरवसुप्तिषु । मर्वाङ्गेषु विकारेषु स्वेदनंहितमुच्यते । तिलमाषकुलत्थाम्लवृततैलामिषौदनैः ।पायसैः कृशरैर्मांसैः पिण्डस्वेदं प्रयोजयेत् । गोखरोष्ट्र-वराहाश्वशकृद्भिः सतुषैर्यवैः । सिकतापांशुपाषाणकरी-षायसपूटकैः । श्लैष्मिकान् स्वेदयेत् पूर्वैर्वातिकान् समु-पाचरेत् । द्रव्याण्येतानि शस्यन्ते यथास्वं प्रस्तरेष्वपि ।भूगृहेषु च जेन्ताकेषूष्णगर्भगृहेषु च । विधूमाङ्गारतप्ते-ष्वभ्यक्तः स्विद्यति ना सुखम् । ग्राम्यानूपोदकं मांसंपयोवस्तशिरस्तथा । वराहमध्यपित्तासृकस्नेहवत्तिल-तण्डुलान् । इत्येतानि समुत्क्वाथ्य नाडीस्वेदं प्रयो-जयेत् । देशकालबिभागज्ञो युक्त्यपेक्षा भिषक्तमः ।वारणाघृतकैरण्डशिग्रुमूलकसर्षपैः । वासावंशकरञ्जाकं-पत्रैरश्मन्तकस्य च । शोभाञ्जनकशेरीयमालतीसुरसा-र्जकैः । पत्रैरुत्क्वाथ्य सलिलं नाडीस्वेदं प्रयोजयेत् ।भूतीकपञ्चमूलाभ्यां सुरया दधिलस्तुना । पत्रैरम्लैश्चसस्नेहैर्नाडीस्वेदं प्रयोजयेत् । अतएव च निर्य्यूहाःप्रयोज्या जालकोष्टके । स्वेदनार्थं घृतक्षीरतैलकोष्टांश्चकारयेत् । गोचूमशकलैश्चूर्णैर्यवानामम्लसंयुतैः । सस्नेह-किण्वलवणैरुपनाहः प्रशस्यते । गन्धैः सुरायाः किट्टेनजीवन्त्या शतपुष्पवा । उमया कुष्ठतैलाम्यां युक्तयाचोपनाहयेत् । चर्मभिश्चोपनद्धव्यः सलोमभिरपुतिभिः ।उष्णवीर्य्यैरलाभे तु कौशेयाविकशास्टकैः । रात्रौ बद्धंदिवा मुञ्चेत् मुञ्चेद्रात्रौ दिवाकृतम् । विदाहपरिहारार्थंस्यात् प्रकर्षस्तु शीतले । सङ्करः १ प्रस्तरो २ नाडी ३ परि-षेको ४ ऽवगाहनम् ५ । जेन्ताको ६ ऽश्यथघनः ७ कर्षूः ८ कु-टी ९ भूः १० कुम्भिकैव ११ च । कूपो २१ दालाक १३ इत्येतेस्वेदयन्ति त्रयोदश । तान् यथावत् प्रवक्ष्यामि सर्वा-नेवानुपूर्वशः” इति । तत्र वस्त्रान्तरितैरवस्त्रान्त-रितैर्वा पिण्डैर्यथोक्तैरुपस्वेदनं सङ्करस्वेद १ इति वि-द्यात् । शूकशमीधान्यपुलाकानां वेशवारायसकृशरोत्-कारिकादीनां वा प्रस्तरे कौशेयाविकोत्तरप्रच्छदे पञ्चा-ङ्गुलोरुवकार्कपत्रप्रच्छेदे वा स्वभ्यक्त्रसर्वगात्रस्य शया-नस्योपरि स्वेदनं प्रस्तरस्वेद २ इति विद्यात् । स्वेद-नद्रव्याणां पुनर्मूलफलपत्रभङ्गादीनां मृगशकुनपि शित-शिरस्पदादीनामुष्णस्वभावानां वा यथार्हमम्ललवण-स्नेहोपसंहितानां मूत्रक्षीरादीनां वा कुम्भ्यां वाष्पम-नुद्वमन्त्यामुत्क्वथितानां नाड्या शरेषीकावंशदलकरञ्जार्क-पत्रान्यतमकृतया गजाग्रहस्तसंस्थानया व्यामदोर्घयाव्यामार्द्धदीर्घया वा व्यामचतुर्भागाष्टभागमूलाग्रपरिणाह-स्रोतसा सर्वतो वातहरपत्रसंवृतच्छिद्रया द्विस्त्रिर्या विना-मितया वातहरसिद्धस्नेहाभ्यक्तगात्रो वाष्पवपहरेत् ।वाष्पो ह्यनूर्द्धगामी विहतचण्डवेगस्त्वचमविदहन् सुस्थंस्वेदयतीति नाडीस्वेदः ३ । वातिकोत्तरवातिकानां पुनर्मूषादीनामुत्क्वाथैः सुखोष्णैः कुम्भीर्वाधुलिकाः प्रनाडीर्वा-पूरयित्वा यथार्हसिद्धस्नेहाभ्यक्तगात्रं वस्त्रावच्छन्नं परि-षेचयेदिति परिषेकः ४ । वातहरोत्क्वाथक्षीरतेलघृतपिशि-तरसोष्णसलिलकोष्ठकावगाहस्तु यथोक्त एवावगाहः” ५ ।“अथ जेन्ताकं चिकीर्षुर्भूमिं परोक्षत इत्यादि” ।(जेन्ताकशब्दे ३१४४ पृ० अस्य लक्षणाद्युक्तप्रायम् ६ ।)“शयानस्य प्रमाणेन घनामश्ममयीं शिलाम् । तापयित्वामारुतघ्नैर्दारुभि सम्प्रदीपितैः । व्यपोज्झ्य सर्वा-नङ्गारान् प्रोक्ष्य चैवोष्णवारिणा । तां शिलामथकुर्वीत कौषेयाविकसंस्तराम् । तस्यां स्वभ्यक्तसर्वाङ्गशयानः स्विद्यते सुखम् । रौरवाजिनकौषेयप्रावा-राद्यैः सुसंवृतः । इत्युक्तोऽश्मथनस्वेदः ७ । कर्षू-स्वेदः प्रबक्ष्यते । स्वानयेच्छयनस्याधः कर्षूं स्थान-विभागवित् । दीप्तैरधूमैरङ्गारैस्तां कर्षूं पूरयेत् ततः ।तस्यामुपरि शय्यायां स्वप्रन् स्विद्यति ना सुखम् ८ । अन-त्युत्सेधविस्तारां वृत्ताकारामलोचनाम् । घनभित्तिंकुटीं कृत्वा कुष्ठाद्यैः सम्प्रप्रलेपयेत् । कुटीमध्ये भिषक्शय्यां स्वास्तीर्णाञ्चोपकल्पयेत् । प्रावाराजिनकौषेयकुत्थ-कम्बलगोलकैः । हसन्तिकाभिरङ्गारपूर्णाभिस्ताञ्च सर्वशः ।परिवार्य्यान्तरारोहेदभ्यक्तः स्विद्यते सुखम् ९ । य एवा-श्मघ० स्वे दबिधिर्भूमौ स एव तु । प्रशस्तायां निवातायासमायामुपदिश्यते १० । कुम्भीं वातहरक्वाथपूर्णां भूमौनिखातयेत् । अर्द्धभागं रिभा गं वा शयनं तत्र चोपरि ।स्थापयेदासनं वापि नातिसान्द्रपरिच्छदम् । अथ कुम्भ्यसुसन्तप्तान् प्रक्षिपेदयसोगुडान् । पाषाणान् वोष्मणातेन तत्स्थः स्विद्यति ना सुखम् ११ । सुसंवृताङ्गः स्वभ्यङ्गःस्नेहैरनिलनाशनैः । कूपं शयनविस्तारं द्विगुणञ्चापिवेधतः । देशे निवाते शस्ते च कुर्य्यादन्तः सुमाजितम् ।हस्त्यश्वगोखरोष्ट्राणां करोषैर्दग्धपूरिते । स्ववच्छन्नः सुसं-स्तीर्णेऽभ्यक्तः स्विद्यति ना सुखम् १२ । वीथीकान्तु करो-षाणां यथोक्तानां प्रदीपयेत् । शयनान्तः प्रमाणेन शय्या-मुपरि तत्र च । सुदग्धायां विधूमायां यथीक्तामुपकल्प-येत् । स्ववच्छन्नः स्वपंस्तत्राभ्यक्तः स्विद्यति ना सुखम् ।दोलाकस्वेद १३ इत्येष सुखः प्रोक्तो सहर्षिणेति” । इतित्रयादशविधः स्वेदोऽग्निगुणसंश्रयः । व्यायाम उष्णसदनंगुरुपावरणं क्षुधा । बहुपानं भयक्रोधावुपनाहाहवा-तपाः । स्वेदयन्ति दशैतानि नरमग्निगुणादृते । इत्युक्तोद्विविधः स्वेदः संयुक्तोऽग्निगुणैर्न च । एकाङ्गसर्वाङ्गगतःस्निग्धो रूक्षस्तथैव च । इत्येतत् त्रिविधं द्वन्द्वं स्वेद-मुद्दिश्य कीर्त्तितम् । स्निग्धः स्वेदैरुपक्रम्यः स्विन्नःपथ्याशनो भनेत् । तदहः स्विन्नगात्रस्तु व्यायामं वर्ज-येन्नरः” इति । तत्र श्लोकाः “स्वेदा यथा कार्य्यकरो-हितो येभ्यश्च यद्विधः । यत्र देशे यथायोग्या देशो रक्ष्यश्चयो यथा । स्विन्नातिस्विन्नरूपाणि तथातिस्विन्नभेषजम ।अस्वेद्याः स्वेदयोग्याश्च स्वेदद्रव्याणि कल्पना । त्रयोदश-विधः स्वेदो विना दशविधोऽग्निना । सग्रहेण च षट्स्वेदाःस्वेदाध्याये निदर्शिताः । स्वेदाधिकारे यद्वाच्यमुक्तमेतन्म-हर्षिणा । शिष्यैस्तु प्रतिपत्तव्यसपदेष्टा पुनर्वसुरि त” ।
Capeller
German
स्वे॑द
m.
 Schweiß
Pl. -tropfen.
Grassman
German
svéda, m., Schweiss [von svid], pl. Schweisstropfen
vgl. gharmá-sveda.
-am {361, 5}
{412, 7}
{932, 10}.
-asya {86, 8} vidā́ (nehmt wahr des Schweises d. h. der Arbeit des Opfernden).
-ās áva 〰 iva … patantu didyávas {960, 5}.
Burnouf
French
स्वेद स्वेद a. (स्विद्) qui est en sueur. -- S.
m.
 sueur
vapeur chaude
chaleur.
स्वेदज a. (जन्) engendré par la sueur, par la vapeur
chaude, par la chaleur.
स्वेदन
n.
 sueur
action de faire suer.
स्वेदनी et स्वेदनिका
f.
 plateau de cuisine
étuve.
स्वेदयामि (c. de स्विद्)
pqp. असिस्विदम्। Faire suer.
स्वेदविप्रुष्
f.
 goutte de sueur.
Stchoupak
French
स्वेद-
m.
 sueur, transpiration
pl.
 gouttes de sueur.
°ज- a. produit par la sueur
par la vapeur d'eau (dit d'insectes).
°जल-कण-
m.
 -इका-
f.
 °बिन्दु- °लेश-
m.
 goutte de sueur.
°द्रव-
m.
 °वारि- स्वेदाम्बु- nt. sueur.
स्वेदोद्गम-
m.
 production de sueur.