| YouTube Channel

स्वृ (svR)

 
शब्दसागरः
English
स्वृ r. 1st cl. (-स्वरति)
1. To sound.
2. To be diseased.
3. To pain or
torture.
4. To praise. With सम् prefixed, in an intransitive sense,
the verb becomes deponent, (संस्वरते) It sounds.
स्वृ r. 9th cl. (स्वृणाति) To hurt, to kill.
Yates
English
स्वृ स्वरति 1.
a. To sound
to be
diseased, to pain. With सं it is
deponent.
Wilson
English
स्वृ r. 1st cl. (स्वरति)
1 To sound.
2 To be diseased.
3 To pain or torture.
With सम् prefixed, in an intransitive sense, the verb becomes deponent, (सेस्वरते) It sounds.
Apte
English
स्वृ [svṛ], 1
P.
 (स्वरति
desid.
 सिस्वरिषति, सुस्वूर्षति)
To sound, recite
यदा वा ऋचमाप्नोत्योमित्येवातिस्वरति Ch.
Up.*
 1.4.4.
To praise.
To pain or be painted.
To go. -With अभि, प्र to sound. -सम् to pain (Ātm. )
द्रुतं संस्वरिषी- ष्ठास्त्वं निर्भयः प्रधनोत्तमे
Bk.*
 9.28.
Apte 1890
English
स्वृ {c1c} P. (स्वरति
desid. सिस्वरिषति, सुस्वूर्षति) 1 To sound, recite.
2 To praise.
3 To pain or be pained.
4 To go.
WITH अभि,
प्र to sound.
सं to pain (Atm.)
Bk. 9. 28.
Monier Williams Cologne
English
स्वृ (also written स्वर्)
cl.
 1.
P.
 (Dhātup. xxii, 34) स्व॑रति (pf. सस्वार
3. sg. Subj. [?] सस्व॑र्,
RV.
aor.
 अस्वार्, अस्वार्ष्टाम्, ib.
अस्वारीः,
JaimBr.
अस्वारीत् and अस्वार्षीत्
Gr.
fut. स्वरिता, स्वर्ता, स्वरिष्यति, ib.
inf.
 स्वरितोस्,
JaimBr.
स्वरितुम्, स्वर्तुम्
Gr.
ind.
p.
 -स्वारम्,
ŚāṅkhŚr.
 ),
to utter a sound, sound, resound,
RV.
JaimBr.
ChUp.
to make (acc. ) resound,
RV.
to sing, praise,
RV.
to shine,
Kauś.
ChUp.
 :
Caus.
 स्वरयति (aor. असिस्रवत्
Pass.
 स्वर्यते),
to pronounce or mark with the Svarita accent,
Prāt.
Lāṭy.
 :
Desid.
 सिस्वरिषति, सुस्वूर्षति
Gr.
 :
Intens.
 सास्वर्यते, सास्वर्ति, ib.
स्वृ [cf. Gk. σῦριγξ
Lat.
 susurrus
Germ.
 schwirren, Schwarm
Eng.
 swarm. ]
Monier Williams 1872
English
स्वृ स्वृ, cl. 1. P. स्वरति, सस्वार (3rd pl.
सस्वरुस्), स्वरिष्यति, अस्वारीत् or अस्वार्-
षीत्, स्वर्तुम्, स्वरितुम्, to sound, utter, recite, (ac-
cording to Sāy. on Ṛg-veda I. 88, 5. the form
सस्वर् = उच्चारितवान्, but in VII. 60, 10. = अन्तर्-
हित, see सस्वर्, s.v.)
to praise, sing the praises
of (Ved.)
to pain, afflict [cf. rt. स्वॄ]
to be pained
(according to Naigh. II. 14), to go: Caus. स्वारयति,
यितुम्, Aor. असिस्वरत्: Pass. स्वर्यते, to be
marked with the Svarita accent: Desid. सिस्वरिषति
or सुस्वूर्षति: Intens. सास्वर्यते, सास्वर्ति
[cf.
Zend gar
Gr. σῦρ-ιγξ, σῡρίζ-ω, σῡριγ-μό-ς, σύριγ-μα,
ὕραξ, ὕρον
Lat. su-sur-ru-s, ab-sur-du-s, sur-
du-s
probably Goth. svaran
Angl. Sax. swaran,
swerian
Slav. svir-a-ti, svir-ĕlĭ, ‘a pipe
’ Lith.
sur-ma, ‘a flute, pipe.’]
Benfey
English
स्वृ स्वृ, i. 1, Par.
1. To sound.
2. To praise (ved.).
3. To be pained.
4. † To go. Caus. To sing, Chr. 294,
5 = Rigv. i. 88, 5 (सस्वर्, ved. aor.). --
With सम् सम्, Ātm. To pain, Bhaṭṭ. 9,
28. -- Cf. Lat. susurro, absurdus, surdus
(properly, Suffering from humming in
the ears), sorex
σύριγξ, ὕραξ, ὕρον
pro-
bably Goth. svaran
A.S. swaran, swe-
rian, and-swar, answer
probably Lat.
sorbere
ῥοϕέω (from the sound of drink-
ing
cf. Zend. क़र् = Sskr. स्वर्, pro-
perly, To smack
cf. अव and वि, with
स्वन्, also विष्वणन, विष्वाण).
Apte Hindi
Hindi
स्वृ
"भ्वा* पर* , इच्छा* , " - -
"शब्द करना, सस्वर पाठ करना"
स्वृ
"भ्वा* पर* , इच्छा* , " - -
प्रशंसा करना
स्वृ
"भ्वा* पर* , इच्छा* , " - -
पीडा देना या पीडित होना
स्वृ
"भ्वा* पर* , इच्छा* , " - -
जाना
स्वृ
क्रया* प* - -
"चोट पहुँचाना, मार डालना"
L R Vaidya
English
svf {% vt. or vi. 1P (pres. स्वरति
desid. सिस्वरिषति, सुस्वूर्षति) %} 1. To sound
2. to praise
3. to be pained
4. to go.With सम्-, (Atm.) to pain, द्रुतं संस्वरिषीष्ठास्त्वम् Bt.ix.28.
Bopp
Latin
स्वृ 1. P. (शब्दोपतापयोः)
1) sonare, v. स्वर. In dial.
Vêd. recitare. RIGV. 88. 5.: सस्वर् ह यन् मरुतो गो-
तमो वः «quem (hymnum) recitavit Gôtamas vobis,
Marutes!» (सस्वर् praet. mltf. 7.). -- स्वर्य laudandus.
RIGV. 32. 2. -- स्वरण inclutus. RIGV. 18. 1.
2) vexare,
v. praep. सम्. (स्वृ e स्वर्, lat. susurro, slav. svir-a-ti
tibiâ canere, gr. σύϱιγξ, συϱίσσω, v. Pott 1. 225.
goth.
SVAR jurare, fortasse primitive dicere. Cum स्वर्य lau-
dandus, स्वरण inclutus cf. goth. svêrs honoratus, ga-
svêran glorificari
c. स्वृ i. e. स्वर् vexare cf. germ.
vet. sueran dolere, suirit dolet, suâr gravis.)
c. अभि comprobare. RIGV. 10. 4.: स्तोमाँ (v. gramm.
min. ed. 2. §. 145. annot.) अभिस्वर «hymnos com-
proba».
c. सम् A. vexare. BHATT. 9. 28.: (शत्रुं) संस्वरिषीष्ठाः
प्रधने.
Kridanta Forms
Sanskrit
स्वृ (स्वृ॒ शब्दोपतापयोः - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = स्वरणम्
अनीयर् = स्वरणीयः - स्वरणीया
ण्वुल् = स्वारकः - स्वारिका
तुमुँन् = स्वरितुम् / स्वर्तुम्
तव्य = स्वरितव्यः / स्वर्तव्यः - स्वरितव्या / स्वर्तव्या
तृच् = स्वरिता / स्वर्ता - स्वरित्री / स्वर्त्री
क्त्वा = स्वृत्वा
ल्यप् = प्रस्वृत्य
क्तवतुँ = स्वृतवान् - स्वृतवती
क्त = स्वृतः - स्वृता
शतृँ = स्वरन् - स्वरन्ती
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 स्वृ
मूलधातुः:
 स्वृ
धात्वर्थः:
 शब्द-उपतापयोः
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 वेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 स्वरति
अनुबन्धादिविशेषः:
 ऋकारान्तः
धातुप्रदीपः
Sanskrit
स्वृ शब्द, उपतापयोः
- स्वरति । स्वर्त्ता । स्वरिता । सिस्वरिषति । सुस्वूर्षति । स्वृतः ।। 936 ।।
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्वृ, ऊ शब्दोपतापयोः । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-शब्दे अक०-उपतापे सक०-वेट् ।)दन्त्यादिर्वकारोपधः । ऊ, अस्वारीत् पिकः ।अस्वार्षीत् खलं राजा । इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
स्वृ शब्दे अक० उपतापे
सक०
भ्वा०
 प० येट् । खरति अस्वा-रीत् अस्वार्षीत् ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
स्वृ शब्द, उपतापयोः
- स्वरति समो गम्यृछि (1329) तङ्-संस्वरते सवरतिसूति (7244) इति वेट्-स्वरिता स्वर्ता सनीवन्तर्ध (7249) इति सिस्वरिषति सुस्वूर्षति स्वरः शॄस्वृस्निहि (उ0 111) इत्युः-स्वरुर्वज्रम् स्वारयति चुरादौ स्वर आक्षेपे (10251) अदन्तः [ स्वरयति ] 901
धातुवृत्तिः
Sanskrit
स्वृ (अर्थः) शब्द, उपतापयोः
( स्वरति सस्वार सस्वरतुः सस्वर्थं सस्वरिथसस्वरिम) "स्वरतिसूति'' इति वलादाविङ्विकल्पः अत एव तासौ नित्यादिट्त्वाभावात् "अचस्तास्वत्'' "उपदेशेऽत्वतः''इति निषेधावृकारान्तैकविषयाविति नियमादर्थादकारान्तेषु पाक्षिकत्वमात्रलौ "श्रयुकः किति'' इति निषेधेन पुरस्तात् प्रतिषेधकाडारम्भसामर्थ्यात् परस्यापि स्वरत्यादिविकल्पस्यापि बाधः तेन वमयोः क्रादिनियमेन नित्यमिडेव, न च मन्तव्यं "श्रयुकः किति'' इति निषेधस्य बाधकं क्रादिनियमं स्वरत्यादिवकल्पः परत्वात् बाधेतेति, तस्मिस्तु प्रसक्तं पुनर्बाधकस्य निषेधस्यापि प्रसङ्गात् अस्ति च लिङ्गां पुरस्तादारभ्यमाणेनापि प्रतिषेधेन स्वरत्यादिविकल्पस्य बाध्यतेति यदयं स्वरतेः "सनीवन्त'' इत्यादिना विकल्पं शास्ति, इदं च "सनि ग्रहगुहोश्च'' इति उगन्तानां सन्यारभ्यमाणेन निषेधेन परस्यापि स्वरत्यादिविकल्पस्य बाधनेऽर्थवत् येषां तु दर्शनं यावान् कश्चेनडभावः प्रतिषेधनिबन्धनो विकल्पनिबन्धनो वा स सर्वः क्रादिसूत्रेण नियम्यत इति तेषामत्र थ्लयपि नित्यमिटा भाव्यम (स्वतां स्वरिष्यति)य "ऋद्धनोःस्ये'' इति नित्यमिट् विप्रतिषेधेन ( स्वरतुअस्वरत् सिस्वरिषति सुसुर्षति ) "सनीवन्त'' इतृयादिना इदविकल्पः इडभावे "अज्ज्ञनगमाम्'' इति दीर्घ "उदोष्ठ्यपूर्वस्य'' इति उत्वे रपरे "हलि च'' इति दीर्घः ( सास्वर्यते ) "गुणोर्त्तिसंयोगाद्योः'' "यङि च'' इति गुणः ( सर्स्वर्त्तिसर्स्वृत ) इत्यादि ( सर्स्वरिता ) इत्यादौ स्वरतत्यादिविकल्पस्य न प्रसङ्गः स्वरतीतितिपा निर्देशात् ( स्वारयति असिस्वरत् संस्वरते ) ( सूत्रम्) सताक गमृच्छिप्रछिस्वरत्यर्त्तिस्वृविदिभ्यः (इति सूत्रम्) इतिसमुपसृष्टाकर्मकादस्मात्तङ् ( सस्वरे संस्वरिषे ) किति लिटि स्वरत्यादिविकल्पो नेत्युक्तम् तेन क्रादिनियमान्नित्यमिट् ( संस्वरिता संस्वत्तां संस्वरिष्यते ) "ऋद्धनोः स्ये'' इति नित्यमिट् ( संस्वरताम् संस्वरेत आशिषि संस्वरिषीष्ट संस्वृषीष्ट लुङि ( समस्वरिष्ट समस्वृत ) इडभावे ( हृवरतिवत् ) "उश्च''इति कित्त्वादगुणत्वं तङ्विधौ स्वरतीति तिपा निर्देशात् ( सास्वरीति ) इत्यादौ न तङ् ( स्वृत्वा स्वृतः ) "श्रयुकः किति'' इति नित्यमिङ् न ( स्वरुः ) यूपे छिद्यमाने प्रथमपतितशकलो वज्ज्रश्च "स्तृस्वृस्निहि'' इत्यादिनोप्रत्ययः 915
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“स्वृ शब्दोपतापयोः”@} 2 स्वारकः-रिका, स्वारकः-रिका, सिस्वारिषकः-सुस्वूर्षकः-र्षिका, सेस्व्रीयकः-यिका
3 स्वरिता-स्वर्ता-त्री, स्वारयिता-त्री
सिस्वरिषिता-त्री, सुस्वूर्षिता-त्री, सेस्व्रीयिता-त्री
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि जौहोत्यादिकपिपर्त्तिवत् 4 ज्ञेयानि।
5 स्वृतः-स्वृतम्, निस्वृत्, स्वरितव्यम्-स्वर्तव्यम्, निस्वारी, 6 स्वरः, 7 अनुस्वारः, स्वरितुम्-स्वर्तुम्, 8 स्वरणः, 9 स्वरमाणः, 10 सिस्वरिषुः-सुस्वूर्षुः, 11 स्वरिष्यन्, 12 संस्वरमाणः, 13 स्वरुः इत्यादिकानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः।
14
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१९८८)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९३२। अक। वेट्। पर।)
03
=>
 [[१। ‘स्वरतिसूतिसूयति--’ (७-२-४४) इतीड्विकल्पे रूपद्वयम्।]]
04
=>
 (१०४४)
05
=>
 [[२। निष्ठायाम्, ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इतीण्निषेधः।]]
06
=>
 [[३। ‘क्षुब्धस्वान्त--’ (७-२-१८) इति सूत्रे ‘स्वर’ इति निर्देशात् अचि रूपमेवम्। इति धा। का। व्याख्या (२-२३)।]]
07
=>
 [[४। अनुपूर्वकात् अस्मात् घञ्प्रत्यये रूपमेवम्।]]
08
=>
 [[५। ‘चलनशब्दार्थात्--’ (३-२-१४८) इति युचि रूपमेवम्।]]
09
=>
 [[६। ‘ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु--’ (३-२-१७८) इति यथासम्भवं चानश्प्रत्ययः।]]
10
=>
 [[७। ‘सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वृ--’ (७-२-४९) इतीड्विकल्पे रूपमेवम्।]]
11
=>
 [[८। ‘स्वरतिसूति--’ (७-२-४४) इति वैकल्पिकमिटं बाधित्वा, ‘ऋद्धनोः स्ये’ (७-२-७०) इति नित्यमिडागमोऽत्र। एवं संपूर्वकादात्मनेपदेऽपि संस्वरिष्यमाणः इति नित्यमिडागमो बोध्यः।]]
12
=>
 [[९। ‘विदिप्रच्छिस्वरतीनामुपसंख्यानम्’ (वा। १-३-२९) इति सम्पूर्वकादस्मात् आत्मनेपदम्।]]
13
=>
 [[१०। औणादिके (द। उ। १-९५) उप्रत्यये रूपमेवम्। स्वरुः = यूपे छिद्यमाने प्रथमं पतितः शकलः।]]
14
=>
 [पृष्ठम्१४०५+ २७]
Burnouf
French
*स्वृ स्वृ। स्वरामि 1
p. सस्वार et
सस्वर
etc. Sonner, rendre un son.
Prononcer, chanter, Vd.:
सस्वर् ह यन् मरुतो गोलमो वस्, l'hymne que Gotama vous a
chanté, ô Maruts.
Qqf. aller.