| YouTube Channel

स्वीया (svIyA)

 
Monier Williams Cologne
English
स्वीया (आ),
f.
 ‘one's own wife’, a wife solely attached to her husband,
Sāh.
L R Vaidya
English
svIya {% a. (f. या) %} Own, e.g. मां कांतिं वहसि परां प्रदीप भद्र स्वीयाऽस्माविति हृदि मास्म मन्यथास्त्वम्.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 स्वकीयः, स्वकीया, स्वकीयम्, आत्मीयः, आत्मीया, आत्मीयम्, स्वीयः, स्वीया, स्वीयम्
noun
आत्मना सम्बद्धः।
"स्वकीयैः किं गोपनीयं भवन्तः तु सर्वमपि जानन्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्वीया,
स्त्री,
 (स्वस्येयमिति । स्व + छः । टाप् ।)नायिकाभेदः । तस्या लक्षणम् । स्वामिन्ये-वानुरक्ता पतिव्रता इति यावत् । अस्याश्चेष्टास्वामिशुश्रूषा शीलरक्षा सरलता क्षमा च ।सा च त्रिविधा । मुग्धा मध्या प्रगल्भा च ।एताः सर्व्वा नायिका अवस्थाभेदेन प्रत्येकेनवविधा । प्रोषितभर्त्तृका खण्डिता कलहा-न्तरिता विप्रलब्धा उत्कण्ठिता वासकसज्जास्वाधीनपतिका अभिसारिका प्रवत्स्यत्पतिकाच । एताः प्रत्येके उत्तममध्यमाधमभेदेनअष्टाविंशत्युत्तरशतनायिका भवन्ति । एतासांदिव्यादिव्यगणनाभेदेन चतुरशीत्युत्तरशतत्रय-प्रकारा भवन्ति । तत्र प्रमाणं यथा । नायिकात्रिविधा । स्वीया परकीया सामान्यवनिताचेति । तत्र स्वामिन्येवानुरक्ता स्वीया । न चपरिणीतायां परगामिन्यामतिव्याप्तिस्तत्र पति-व्रताया एव लक्ष्यत्वात् । तस्या परगामितयापरकीयत्वमेव समायाति । अस्याश्चेष्टा । भर्त्तुःशुश्रूषा । शीलसंरक्षणम् । आर्ज्जवम् । क्षमाच । यथा, --“गतागतकुतूहलं नयनयोरपाङ्गावधिस्मितं कुलनतभ्रुवामधर एव विश्राम्यति ।वचः प्रियतमश्रुतेरतिथिरेव कोपक्रमःकदाचिदपि चेत्तदा मनसि केवलं मज्जति ॥
”अपि च ।“सञ्चारो रतिमन्दिरावधि सखीकर्णावधिव्याहृतंचेतः कान्तसमीहितावधि पदन्यासावधिप्रेक्षितम् ।हास्यञ्चाधरपल्लवावधि महामानोऽपि मौना-वधिसर्व्वं स्वावधि नावधिः कुलभुवां प्रेम्णः परंकेवलम् ॥
”अपि च ।“पदन्यासो गेहाद्वहिरांहफणारोहणसमःस्वगेहादन्यत् यद्भवनमपरद्वीपतुलितम् ।वचो लोकालभ्यं कृपणधनतुल्यं मृगदृशःपुमानन्यः कान्ताद्विधुरिव चतुर्थीसमुदितः ॥
”स्वीयापि त्रिविधा । मुग्धा मध्या प्रगल्भा च ।तत्राङ्कुरितयौवना मुग्धा । सा च ज्ञातयौवनाअज्ञातयौवना च । सैव क्रमशो लज्जाभयपरा-धीनरतिर्नवोढा । सैव क्रमशो जातप्रश्रयाविश्रब्धनवोढा । अस्याश्चेष्टा । क्रिया मनोहराकोपे मार्द्दवं नवविभूषणे समीहा च ॥
* ॥
मुग्धा यथा, --“आज्ञप्तं किल कामदेवधरणीपालेन कालेशुभेवस्तुं वास्तुविधिं विधास्यति तनौ तारुण्य-मेणीदृशः ।दृष्ट्या खञ्जनचातुरी मुखरुचा सौधाकरीमाधुरीवाचा किञ्च सुधासमुद्रलहरी लावण्यमाम-न्त्यते ॥
”अज्ञातयौवना यथा, --“नीरात्तीरमुपागता श्रवणयोः सीम्रि स्फुर-न्नेत्रयोःश्रोत्रे लग्नमिदं किमुत्पलमिति ज्ञातुं करंन्यस्यति ।सैवालाङ्कुरशङ्कया शशिमुखी रोमावलींप्रोञ्छतिश्रान्तास्मीति मुहुः सखीमविदितश्रोणीभरापृच्छति ॥
”ज्ञातयौवना यथा, --“स्वयम्भुः शम्भुरम्भोजलोचने ! तत्पयोधरः ।नखेन कस्य धन्यस्य चन्द्रचूडो भविष्यति ॥
” * ॥
नवोढा यथा, --“हस्ते धृतापि शयने विनिवेशितापिक्रोडे कृतापि यतते बहिरेव गन्तुम् ।जानीमहे नवबधूरथ तस्य वश्या ।यः पारदं स्थिरयितुं क्षमते करेण ॥
”यथा च ।“बलान्नीता पार्श्वं सुखमनुमुखं नैव कुरुतेधुनाना मूर्द्धानं क्षिपति वदनं चुम्बनविधौ ।हृदि न्यस्तं हस्तं क्षिपति गमनारोपितमनानवोढा वोढारं रमयति च सन्तापयति च ॥
” *विश्रब्धनवोढा यथा, --“दरमुकुलितनेत्रपाणिनीवी-नियमितबाहुकृतोरुयुग्मबन्धम् ।मरकलितकुचस्थलं नवोढास्वपिति समीपमुपेत्य कस्य यूनः ॥
” * ॥
समानलज्जामदना मध्या । एषव चातिप्रश्रया-दतिविश्रब्धनवोढा । अस्याश्चेष्टा सागसि प्रेयसिधैर्य्ये वक्रोक्तिरधैर्य्ये परुषवाक् । यथा, --“स्वापे प्रियाननविलोकनहानिरेवस्वापच्युतौ प्रियकरग्रहणप्रसङ्गः ।इत्थं सरीरुहमुखी परिचिन्तयन्तीस्वापं विधातुमपि हातुमपि प्रपेदे ॥
” * ॥
पतिमात्रविषयकेलिकलापकोविदा प्रगल्भा ।वेश्यायां कुलटायाञ्च पतिमात्रविषयत्वाभा-वात् न तत्रातिव्याप्तिः । अस्याश्चेष्टा रति-प्रीतिरानन्दादात्मसंमोहः । प्रथमं यथा, --“सस्पृश्य स्तनमाकलय्य वदनं संश्लिष्य कण्ठ-स्थलंनिष्पीयाधरविम्बमम्बरमपाकृष्य व्युदस्याल-काम् ।देवस्याम्बुजिनीपतेः समुदयं जिज्ञासमाने प्रियेवामाक्षी वसनाञ्चलैः श्रवणयोर्नीलोत्पलंनिह्नुते ॥
” * ॥
यथा च ।“नखाङ्कितमुरःस्थलेऽधरतले रदस्य क्षतंच्युता वकुलमालिका विगलिता च मुक्तावली ।रतान्तसमये मया सकलमेतदालोकितंस्मृतिः क्व च पतिः क्व च कृ च तवालि शिक्षा-विधिः ॥
”अपि च ।“कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवी स्वयंबन्धनात्वासश्च श्लथमेखलागुणधृतं किञ्चित् नितम्बेस्थितम् ।एतावत् सखि वेद्मि केवलमहो तस्याङ्गसङ्गे पुनःकोऽसौ कास्मि रतञ्च कीदृशमिति स्वल्पापि मेन स्मृतिः ॥
” * ॥
मध्याप्रगल्भे मानावस्थायां प्रत्येकं त्रिविधे ।धीरा अधीरा धीराधीरा चेति । व्यङ्ग्यकोप-प्रकाशा धीरा । अव्यङ्ग्यकोपप्रकाशा अधीरा ।व्यङ्ग्याव्यङ्ग्यकोपप्रकाशा धीराधीरा । इयांस्तुविशेषः । मध्यमायाः धीरायाः कोपव्यञ्जिकागीः । अधीरायाः परुषवाक् । धीराधीरायावचनरुदिते प्रकाशिके । प्रौढाधीरायास्तुरतावौदास्यम् । अधीरायास्तर्ज्जनताडनादिः ।धीराधीराया रतावौदास्यं तर्ञ्जनादि च कोप-प्रकाशकम् । यत्तु धीरादिभेदः स्वीयाया एवन परकीयाया इति प्राचीनलिखनं तदाज्ञामात्रं धीरात्वमधीरात्वं तदुभयञ्च माननियत-मेव परकीयाया मानश्च नेति वक्तुमशक्यत्वात्परकीयाया मानश्चेत्तेषामप्यावश्यकत्वादितिभावः ॥
* ॥
मध्या धीरा यथा, --“लोलालिपुञ्जे व्रजतो निकुञ्जेस्फारा बभूवुः श्रमवारिधाराः ।देहे समीहे भवतो विधातुंधीरं समीरं नलिनीदलेन ॥
” * ॥
मध्या अधीरा यथा, --“जातस्ते निशि जागरो मम पुनर्नेत्राम्बुजेशोणिमानिष्पीतं भवता मधु प्रविततं व्याघूर्णितं मेमनः ।भ्राम्यद्भृङ्गघने निकुञ्जभवने लब्धं त्वया श्रीफलंपञ्चेषुः पुनरेष मां बहुतरैः क्रूरैः शरैःकृन्तति ॥
” * ॥
मध्या धीराधीरा यथा, --“कान्तानुरागचतुरोऽसि मनोहरोऽसिनाथोऽसि किञ्च नवयौवनभूषितोऽसि ।इत्थं निगद्य सुदृशा वदने प्रियस्यनिश्वस्य वास्पलुलिता निहिता दृगन्ताः ॥
” * ॥
प्रौढा धीरा यथा, --“नो तल्पं भजसे न जल्पसि सुधाधारानुकारागिरोदृक्पातं कुरुषे न वा परिजने कोपप्रकाश-च्छलात् ।इत्थं केतकगर्भगौरि दयिते कोपस्य संगोपनंकिं स्यादेव न चेत् पुनः सहचरो कुर्व्वीतसाचि स्मितम् ॥
” * ॥
प्रगल्भा अधीरा यथा, --“प्रतिफलमवलोक्य स्वीयमिदोः कलायांहरशिरसि परस्यावासमाशङ्कमाना ।गिरिशमचलकन्या तर्ज्जयामास कम्प-प्रचलवलयवेल्लत्कान्तिभाजा करेण ॥
” * ॥
प्रगल्भा धीराधीरा यथा, --“तल्पोपान्तमुप्रेयुषि प्रियतमे साचीकृतग्रीवयाकाकुव्याकुलवाचि साचिहसितस्फूर्ज्जत्कपोल-श्रिया ।हस्तन्यस्तकरे पुनर्म्मृगदृशा लाक्षारसाक्षलित-प्रौष्ठीपृष्ठमयूखमांसलरुचो विस्फारितादृष्टयः ॥
” * ॥
एते धीरादिषड्भेदा द्विविधा । धीरा ज्येष्ठाकनिष्ठा च । अधौरा ज्येष्ठा कनिष्ठा चधीराधीरा ज्येष्ठा कनिष्ठा च इत्यपि क्वचित्पाठः एते धीरादित्रयो मेदात् द्विविधाभवन्ति । ज्येष्ठा कनिष्ठा च । परिणीतत्वेसति भर्त्तरधिकस्नेहा ज्येष्ठा । परिणीतत्वेसति भर्त्तुर्न्यूनस्नेहा कनिष्ठा । अधिकस्नेहासुन्यूनस्नेहासु मामान्यवनितादिषु नातिव्याप्तिः ।परिणीतत्वपदेन व्यावर्त्तनात् । नापि परकौ-यायामतिव्याप्तिः । भर्त्तृपदेन तद्व्यावृत्तेः । धीराज्येष्ठा कनिष्ठा च यथा, --“एकस्मिन् शयने सरोरुहदृशोर्विज्ञाय निद्रांतयो-रेकां पल्लवितावगुण्ठनपटामुत्कन्धरो दृष्टवान्अन्यस्याः सविधं समेत्य निभृतं व्यालोलहस्ता-ङ्गुलि-व्यापारैर्वसनाञ्चलञ्चपलयन् स्वापच्युतिं क्तृप्तवान् ॥
” ॥
* ॥
अधीरा ज्येष्ठा कनिष्ठा यथा, --“अन्तःकोपकषायिते प्रियतमे पश्यन् घनेकाननेपुष्पस्यावचयाय नम्रवदनामेकां समायोजयन् ।अर्द्धोन्मीलितलोचनाञ्चलचमत्काराभिरामा-ननांस्मेरार्द्राधरपल्लवां नवबधृमन्यां समालिङ्गति ॥
”धीराधीरा ज्येष्ठा कनिष्ठा च यथा, --“धैर्य्याधैर्य्यपरिग्रहग्रहिलयोरेणीदृशोः प्रीतयेरत्नद्वन्द्वमनन्तकान्तिरुचिरं मुष्टिद्वये न्यस्तवान् ।एकस्याः कलयन् करे प्रथमतो रत्नं परस्याःप्रियोहस्ताहस्तिमियात् स्पृशन् कुचतटीमानन्दमा-विन्दति ॥
”इति रसमञ्जरी ॥