स्वायम्भुव (svAyambhuva)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishCapeller Eng
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
EnglishApte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
EnglishMacdonell
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiस्वायम्भुव
वि* - स्वयंभू + अण्
ब्रह्मा से सम्बन्ध रखने वाला
स्वायम्भुव
वि* - स्वयंभू + अण्
ब्रह्मा से उत्पन्न
स्वायम्भुवः
- स्वयंभू + अण्
प्रथम मनु का विशेषण
L R Vaidya
EnglishAufrecht Catalogus Catalogorum
EnglishMahabharata
EnglishSvāyambhuva^1 (“son of Svayambhū [i.e. Brahmán]”) = Manu^6: I, 2963 (Mº), 4675 (Mº)
III, 12485 (Mº)
V, 1334 (Mº)
VII, 2414 (Mº)
XII, 626 (Mº), 1296 (Mº), 3548 (quotation), 9595 (Mº), 12725, 12740 (Mº), 13040 (Mº)
XIII, 873 (ºādyo Manavaḥ), 4684 (Mº), 5605 (Mº).
Svāyambhuva^2 (do.) = Atri: XIII, 4329 (Aº).
Svāyambhuva, adj. 1) (“relating to Svayambhū [i.e. Brahmán]”): XII, 12741 (dharmeshu)
XIII, 677 (kratuḥ), 1809 (sthānaṃ), 3366 (mahāsthānaṃ), 5256 (vimānaṃ)
2) (“relating to Manu Svāyambhuva”): XII, 12658 (antare), ††13206 (pūrve Manvantare), 13678 (Manoḥ Sºe 'ntare).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritस्वायम्भुवः, (स्वयम्भुवोऽपत्यमिति । स्वयम्भू +अण् । संज्ञापूर्व्वकस्य विधेरनित्यत्वात् न गुणः ।)प्रथममनुः । स च सृष्टिवृद्धये ब्रह्मणो दक्षि-णाङ्गाज्जातः । वामाङ्गात् शतरूपा स्त्री तस्यमहिषी आसीत् । अस्मिन्मन्वन्तरे यज्ञोऽवतारःस एव इन्द्रः । यमादयो देवाः मरीच्यादिसप्त-र्षयः । स्वायम्भुवो मनुः । प्रियव्रतोत्तानपादौमनुपुत्त्रौ । आकूतिः देवहूतिः प्रसूतिः कन्याः ।इति श्रीभागवतमतम् ॥
* ॥
अपि च ।“यामा नाम पुरा देवाः आसन् स्वायम्भुवे-ऽन्तरे ।सप्तैव ऋषयः पूर्व्वं ये मरीच्यादयः स्मृताः ॥
अग्निध्रश्चाग्निबाहुश्च रिभः सवन एव च ।ज्योतीष्मान् द्युतिमान् हव्यो मेधा मेधातिषि-र्व्वसुः ॥
स्वायम्भुवस्यास्य मनोर्द्दशैते वंशवर्द्धनाः ।प्रतिस्वर्मममी कृत्वा जम्मुस्ते परमं पदम् ॥
एतत् स्वायम्भुवं प्रोक्तं स्वारोचिषमतः परम् ॥
”इति मात्स्वे । ९ । ३ -- ६ ॥
* ॥
अपरञ्च ।“ततो ब्रह्मात्मसंभूतं पूर्व्वं स्वायम्भुवं प्रभुः ।आत्मनः सदृशं चक्रे प्रजापाल्ये मनुं तदा ॥
शतरूपाञ्च तां नारीं तपोनिर्धूतकल्मषाम् ।स्वायम्भुवो मनुर्देवः पत्नीत्वे जगृहे प्रभुः ॥
तस्माच्च पुरुषात् पुत्त्रौ शतरूपा व्यजायत ।प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रख्यातावात्मकर्म्मभिः ॥
कन्ये द्वे च तथाकूतिः प्रसूतिश्च ततः पिता ।ददौ प्रसूतिं दक्षाय तथाकूतिं रुचेः पुरा ॥
प्रजापतिः स जगृहे तयोर्यज्ञः सदक्षिणः ।पुत्त्रो जज्ञे महाभानः दम्पत्योर्मिथुनं ततः ॥
यज्ञस्य दक्षिणायास्तु पुत्त्रो द्वादश जज्ञिरे ॥
यामा इति समाख्याता देवाः स्वायम्भुवेऽन्तरेतस्य पुत्त्रास्तु यज्ञस्य दक्षिणायां सुभास्वराः ॥
प्रसूत्याञ्च तथा दक्षश्चतस्रो विंशतिस्तथा ।ससर्ज कन्यास्तासान्तु सम्यक् नामानि मेशृणु ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणे दुःसहशासननामाध्यायः(तत्सम्बन्धिनि, त्रि । यथा, हरिवंशे । ७ । ९ ।“यामा नाम तथा देवा आसन् सायम्भुवे-ऽन्तरे ॥
ब्रह्मसम्बन्धिनि च त्रि । यथा, कुमारे । २ । १ ।“तस्मिन् विप्रकृताः काले तारकेण दिवौकसः ।तुरासाह पुरोधाय धाम स्वायम्भुवं ययुः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskritस्वायम्भुव स्वयंभुवोऽपत्यम्, तस्येदम् वा अण् ओरो-दिति वक्तव्ये ओर्गुण इत्युक्त्या संज्ञापूर्वकविधेरनित्य-त्वज्ञापनान्न गुणः उवड् । १ स्वयम्भूपुत्रे मनौ २ स्वयम्भू-सम्बन्धिनि “धाम स्वायम्भुवं ययुः” कुमारः ।स्त्रियां ङीप् । सा च ३ ब्राह्म्याम् । “भार्गवी नार-दोया च वार्हस्पत्याङ्गिरस्यपि । स्वायम्भुवस्य शास्त्रस्यचतस्रः संहिता मताः” इति तदुक्तधर्मशास्त्रसंहिता-चतुष्टयम् । तदुत्पत्त्यादिकं यथा“ततः कालेन महता तस्याः पुत्रोऽभवन् मनुः । स्वाय-म्भुव इति ख्यातः स विराडिति नः श्रुतम् । तद्रूपगुण-सामान्यादविपूरुष उच्यते । वैराजा यत्र ते जातावहवः संशितव्रताः । स्वायम्भुवान् महाभागाः सप्त सप्ततथापरे । स्वारोचिषाद्या ते सर्वे ब्रह्मतुल्यस्वरूपिणः ।औत्तमिप्रमुखास्तद्वद् येषान्त्वं सप्तमोऽधुना” मत्स्यपु० ४ अ० । “ऋषीस्तेषां प्रवक्ष्यामि पुत्रान् देवगणांस्तथा ।मरीचिरत्रिर्भगवानङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्च वशि-ष्ठश्च सप्तैते ब्रह्मणः सुताः । उत्तरस्यां दिशि तथाराजन्! सप्तर्षयः स्थिताः । यामा नाम तथा देवास्त्वासन्स्वायम्भुवेऽन्तरे । आग्नीध्रश्चग्निबाहुश्च मेधा मेधातिथि-र्वसुः । ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यः स नः पुत्र एव चमनोः स्वा म्भुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः । एतत्तेप्रथमं राजन्! मन्वन्तरमुदाहृतम्” हरिवं० ७ अ० ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.