| YouTube Channel

स्वामिपालविवाद (svAmipAlavivAda)

 
Monier Williams Cologne
English
स्वामि—पाल—विवाद
m.
 a dispute between the owner and tender (of c°)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
स्वामिपालविवाद
पु०
 स्वामी च पालौ च तयार्विवादःविवादभेदे तत्स्वरूपादिकं वीरमि० उक्तं यथा“अथ स्वामिपालविवादाख्यव्यवहारपदम् । तत्र मनुस्तदभिधानप्रतिज्ञां करोति । “पशुषु स्वामिनां चैवपालानाञ्च व्यतिक्रमे । विवादं संपवक्ष्यामि यथावद्धर्मतत्त्वतः” इति । स्यामिपालयोः प्रतिदिनकृत्यमाह ना-रदः “उपानयेद्गा गोपाय प्रत्यहं रजनीक्षये । चीर्णाःपीताश्च ता गोपः सायाह्ने प्रत्युपानयेद्” इति । चीर्णास्तृणादिकं भक्षितवतीः । पीताः पीतवतीः । स्वा-मिना प्रातर्यावत्यः समर्पितास्तावत्यो गोपालेन सायंप्रत्यर्पणीया इत्यर्थः । गोग्रहणं पशुमात्रोपलक्षणा-र्थम् । तथा च याज्ञवल्क्यः “यथार्पितान् वशून् योपःसायं प्रत्यर्पयेत् तथा” इति । गवादिपरिपालकस्य भृतिपरिमाणमाह नारदः “गवां शताद्वत्सतरी धेनुः स्याद् द्वि-शताद् मृतिः । प्रतिसंवत्सरं गोपे सन्दोहश्चाष्टमेऽहनि”इति । प्रतिसंवत्सरं संवत्सरे संवत्सरे गोशतपरि-पालने वत्सतरी द्विहायनी गौर्भृतिः । द्विशतपरिपालनेसेनुर्दोगुध्री सवत्सेति यावत् । अष्टमे दिवसे सन्दोहःसर्वासां गवान्दोहश्च भृतित्वेन कल्पनीय इत्यर्थः । वृह-स्पतिरपि “तथा धेनुभृतः क्षीरं लभेताप्यष्टमेऽहनि”इति । धेनुभृतः धेन्वाभृतः द्विशतपालक इत्यर्थः । तथाच सन्दोहो धेन्वा समुच्चीयते न वत्सतर्य्येति मदनरत्ने ।कल्पतरौ तु धेनुभृतो गोपाल इति व्याख्यातन्तेन वत्स-तर्यापि समुच्चीयत इति गम्यते । गोग्रहणं महिष्या-दीनामुपलक्षणम् । न्यूनाधिकपरिपालने तु तदमुसा-रेण भृतिकल्पना द्रव्यव्या । इयञ्च वत्सतर्यादिभृति-कल्पनापरिभाषितभृत्यभावविषया । परिभापिते तु परि-भाषानतिक्रमेणैव देया । मनुस्तु प्रकारान्तरेण भृति-परिमाणमाह “गोपः क्षीरभृतो यस्तु स दुह्याद्दशतोवराम् । गास्वाम्यनुमतो भृत्यः सा स्यात् पालेऽभृतेभृतिः” इति । दशानान्दोग्ध्रीणां मध्ये वरासुत्कृष्टांस्वीकृत्य तत्क्षीरभृतो भृत्यो गोपः दशदोग्ध्रीपालनकृद्गृह्णीयाद् भृत्यर्थम् । सैषा भृतिः पूर्वं द्रव्यान्तरेणाभृतेज्ञेया । यस्तु द्रव्यान्तरेण भृतः तत्र तदेव भृतिरित्यर्थः ।यस्तु भृतिं गृहीत्वा पशून्मारयेत् विनाशयति वा तंप्रत्याह याज्ञवल्क्यः “प्रमादमृतनष्टांश्च प्रदाप्यः कृत-वेतनः” इति । प्रमादग्रहणं प्रशुपालकदोषोपलक्षणा-र्थम् मनुना प्रमादनाशः स्पष्टोकृतः “नष्टं विनष्टंकृमिभिः श्वहतं विषगे सृतम् । हीनं पुरुषकारेण प्रद०द्यात् पाल एव तु” इति । श्वहतम् शुना हतम् ।विषमे दुर्गमप्रदेशे । पुरुषकारः पुरुषप्रयत्नः । यत् पुरुष-प्रयत्नेन हीनं सन्नाशादिकं प्राप्तं तद्दातव्यमित्यर्थः ।पुरुषकारश्च वृहस्पतिना दर्शितः “कृमिचोरव्याघ्रभया-द्दरीश्वभ्राच्च पालयेत् । व्यायच्छेच्छक्तितः क्रोशे स्वामिनेवा निवेदयेत्” इति । व्यायच्छेत् व्यसनामावाय यतेते-त्यर्थः । चौरैर्बलात्कारेणापहृते न दाप्यं इत्याह मनुः“विघुव्य तु हृतञ्चौरैर्न पालोदातुमर्हति । यदिदेशे च काले च स्वामिनः स्वस्य शंसति” इति । विघुष्यशृङ्गकादिभिर्थोषं कृत्वा । देशे स्वाम्यवस्थानदेशे । कालेअपहरणकालाव्यवहितकाले । विषयविशेषे पशुपालस्यदण्डमाह व्यासः “गृहीतमूल्यो गोपालस्तांस्त्यक्त्रा नि०र्जने वने । ग्रामचारी नृपैर्वाध्यः शलाकी च वनेचरः”इति । शलाकी नापित इति कल्प्तरौ । पुरुषेणप्रयत्नाकरणे दण्डमाह नारदः “स्याच्चेद्गोव्यसनं गोपो-व्यायच्छेत् तत्र शक्तितः । अशक्तस्तूर्णमागम्य स्वामिनेच निवेदयेत्” । अव्यायच्छन्नविक्रोशन् स्वामिने चा-निनेदयन् । वोढुमर्हति गोपस्तं विनयञ्चैव राजनि”इति । तङ्गवादिकम् । पशूनां दैवान् मरणे पालकस्यदोषाभावज्ञानोपाथमाह व्यासः “मृतेषु च विशुद्धःस्याद् बालशृङ्गादिदर्शनात्” । आदिशब्देन कर्णा-दीनां ग्रहणम् । तथा च मनुः “कर्णौ चर्म च बालांश्चवस्तिं स्रायुञ्च रोचनाम् । पशुषु स्वामिनां दद्यान्मृते-ष्वङ्गानि दर्शयेत्” इति । अङ्कादि दर्शयेदिति क्वचित्पाठः । अङ्कः शृङ्गकर्णादिरूपञ्चिह्नम् । आदिशब्दः सा-क्षिसंग्रहार्थः । पशुषु मृतेष्वङ्कादिकं स्वामिने दर्शयेत् ।रोचनादिकं यत्प्रयोजनं तत् तस्मै दद्याच्चेत्यर्थः । नष्ट-गवादिदानञ्च तत्स्वामिने मूल्यद्वारेण ज्ञातव्यम् । अत-एव विष्णुः “दिवा पशूनां वृकाद्युपघाते पालेऽत्व-नायति पालकदोषो विनष्टपशूनां मूल्यं स्वामिने द-द्यादिति” । अनायति अनागच्छति । विनयद्रव्यप्र-म णमाह याज्ञवल्क्यः “पालदोषविनाशे तु पालेदण्डो विधीयते । अर्द्ध्वत्रयोदपणः स्वामिनो द्रव्यमेव च”इति । अर्द्धत्रयोदशपणः अर्द्धरहितत्रयोदशपणः ।सार्द्धद्वादशपण इति यावत् । उत्तरपदलोपी कर्मधारयः ।यत् तु केनचिदर्द्धाधिकत्रयोदशपणो दण्ड इति व्या-ख्यातं तत् सार्द्धद्विमात्रादिषु अर्द्धत्रिमात्रादि महाभाष्यकारशब्दप्रयोगदर्शनादुपेक्ष्यम् । पालदोषमाह मनुः“अजाविके तु संरुद्धे वृकैः पाले त्वनायति । यांप्रसह्य वृको हन्यात् पाले तत् किल्विषं भवेत्”इति । अनौयति उपद्रवनिवारणाय अनागच्छ-तीत्यर्थः । याम् अजाविकजातीयाम् । सुगमस्थलस्थविषयमेतत् । दुर्गमस्थलस्थविषये त्वाह स एव “तासाञ्चेदवरुद्धानां चरन्तीनां मिथोवने । यामुत्प्लुव्य वृकोहन्यान्न पालस्तत्र किल्विषी” इति । अवरुद्धानां पाल-केन स्थापितानामित्यर्थः । गवादिप्रचारणार्थं भूमिमाहयाज्ञवल्क्यः “ग्राम्येच्छया गोप्रचारो भूमीराजवशेन वा” ।ग्राम्येच्छया ग्रामीणजनवशेन राजेच्छया वा । गोप्र-चारो गवां तृणादिभक्षणार्थं कियानपि भूभागोऽकृष्टःपरिकल्पनीय इत्यर्थः । गवां स्थानासनसौकर्य्याय ग्रामक्षेत्रयोरन्तरमाह स एव “धनुः शतपरीणाहो ग्राम-णेत्रान्तरं भवेत् । द्विशते खर्वटस्य स्यान्नगरस्य चतुःशतम्” इति । परीणाहशब्देनात्र सर्वासु दिक्षु अनुप्त-शस्यस्थलं गृह्यते । एतादृशं धनुः शतं परिमितं ग्राम-क्षेत्रयोरन्तरं काय्यैम् । खर्वटस्य शतद्वयपरिमितमि-त्यर्थः । खर्वटः अनेककारुकृषीवलयुक्तो ग्राम इतिमदनरत्ने । माधवाचार्य्यैस्तु प्रचुरकण्डकसन्तानो ग्रामइति व्याख्यातम् । तत्र शस्योत्पत्तेः प्रागेवावरणं कार्य्य-मित्याह कात्यायनः “अजातेष्वेव शस्येषु कुर्य्यादावरणंमहत् । दुःखेन विनिवार्य्यन्ते लब्धस्वादरसा मृगाः” इति ।एवं पशुनिवारणार्थं कृतेऽप्यावरणे तमतिक्रम्य पशुभिःशस्यादिविनाशे कृते कर्त्तव्यमाह मनुः “पथिक्षवे परि-वृते ग्रामान्तीयेऽथ वा पुनः । स पालः शतदण्डार्होविपालं वारयेत् पशुम्” इति । पथिक्षेत्रे मार्गसमीपेक्षेत्रे । ग्रामान्तीये ग्रामसमीपवर्त्तिनि । सपालः पशुःपणशतदण्डार्हः तत्पशुपालः पणशतं दण्डनीय इ-त्यर्थः । अयञ्च दण्डः पशुपालने समर्थेन सता पशाव-निवार्य्यमाणे वेदितव्यः । अतएव नारदः “उत्क्रम्य तुवृतिं यः स्याच्छस्यघातो गवादिभिः । पालः शास्योभवेत् तत्र न चेच्छक्तो निवारयेत्” इति । आवरणा-भायेनापरिहार्य्ये शस्योपघातेऽपि न पालस्य दण्डः ।तथा च मनुः “तत्रापरिवृतं धान्यं विहिंस्युः पशवोयदि । न तत्र प्रणयेद्दण्डं नृपतिः पशुरक्षिणास” इति ।अनेनावृतक्षेत्रशस्योपघ ते पशुरक्षिणां दण्ड इत्यर्था-दुक्तं भवति । अदीर्घकालप्रचारविषयमेतत् । दीर्घ-कालप्रचारे तु अपरिवृतेऽपि पशुपालो दण्डार्होभवति ।अतएवाल्पकालप्रचारे दोषाभावं दर्शयति विष्णुः “पथिग्रामविवीतान्ते न दोषोऽल्पकालमिति” । पशुविशेषे दण्ड-परिमाणमाह याज्ञवल्क्यः “माषानष्टौ तु महिषीशस्यघातस्य कारिणी । दण्डनीया तदर्द्धं तु गौस्त-दर्द्धमजाविकम् । भक्षयित्वोपविष्टानां यथोक्ताद् द्वि-गुणो दमः । सममेषां विवीतेऽपि खरोष्ट्रं महिषीसमम्”इति । परशस्यर्घातकारिण्या महिष्याः स्वामी अष्टौमाषान् दण्ड्य । गोः स्वामी चतुरः । छागस्वामी मेष-स्वामी च द्वौ । एतेषां पशूनां शस्यभक्षणादारभ्य तत्रैवउपविष्टानां स्वामी यथोक्तदण्डाद् द्विगुणं ग्राह्यः । विवी-तस्थतृणाद्युपघातेऽपि शस्योपघातवद्दण्डनीयः । स्वर-स्वाम्युष्ट्रस्वामी च महिषीस्वामिवद्दण्डनीयः । अत्र वशु-स्वामिनो दण्ड इत्यभिधातव्ये महिष्यादिग्रहणं प्रति-पशुदण्डप्राप्त्यर्थम् । भक्षयित्वोपविष्टवत्साविषये ययो-क्ताच्चतुर्गुणो दण्डः । तथा च स्मृत्यन्तरम् “वसतांद्विगुणः प्रोक्तः सवत्सानां चतुर्गुणः” इति । अत्रापरा-धानुसारेण दण्डनार्थं ताम्रिकमाषो ग्राह्यः न पुनःसौवर्णो राजतो वेति स्मृतिचन्द्रिकायाम् । ताम्रिक-माषर्श्चकर्षपरिभाषितस्य षोडशो भागो भवति । अयमेव“पणस्यैपञ्च वापि प्रकीर्त्तिताः इति याज्ञवल्क्योक्तपञ्चसुव-र्णपरिमितत्वपक्षे पणचतुर्थाऽंशस्य विंशतिमाषात्मककार्षा-पणस्य “माषो विंशतिमोभागः पणस्य परिकीर्त्तितः” इतिनारदोक्तो विंशो भागोऽपि भवति । एतेन स्मृतिचन्द्रि-कायाम् अपराधानुसारेण दण्डनार्थं माषो “विंशतिमोभागः पणस्य परिकीर्त्तित” इति नारदोक्तो माषः कैश्चित्स्वीकृत इत्येकीयमतत्वेनोपन्यस्य “सङ्ख्या रश्मिरजोमूलामनुनासमुदाहृता । कार्षापणान्ता सा दिव्ये नियोज्याविनये तथा” इति वृहस्पतिवचनविरोधेन दूषितं तदुभयथा-प्यर्थभेदाभावेन विरोधाभावान्निरस्तं मन्तव्यम् । यत् तु, मनुनोक्तम् “सपादं पणमर्हतीति” तत् स्वामिनो मतिपूर्वंपशुव्यतिक्रमविषयम् । याज्ञवल्क्यवचनन्त्ववुद्धिपूर्वविष-यमिति न तयोर्विरोधः । यत् तुं “पणस्य पादौ द्वौगान्तु द्विगुणं महिषीं तथा । तथाजाविकवत्सानांपादो दण्डः प्रकीर्त्तित” इति स्मृत्यन्तरं तद्भक्षयित्वो-पविष्टगवादिविषयम् । यत् पुनर्नारदेनाभिहितम् “मा-भङ्गां दापयेद् दण्डं द्वौ माषौ महिषीं तथा । तथाजाविकवत्सानां दण्डः स्यादर्द्धमाषिकः” इति । तन्मु-हूर्त्तमात्रभक्षणविषयम् अत एवाहतुः शङ्खलिखितौ ।“रात्रौ चरन्ती गौः पञ्चमाषां दिवा त्रोन्मुहूर्त्तो माषंग्रामे त्वदण्डमिति” । ग्रासे त्वदण्ड इत्यस्यायमर्थः ।महिष्यादिभिः परशस्येषु कबलमात्रभक्षणे कथञ्चित् कृतेपालकस्य स्वामिनो वा स्वल्पोऽपि दण्डी नास्तीति । आतु-रपशुविषये बहुशम्यनाशेऽप्येवमेव दण्डाभावप्रतिपादन-मुखेनाह नारदः “राजग्रहगृहीतो वा वज्राशनिहतो-ऽपि वा । अथ सर्पेण दष्टो वा वृक्षाद् वा पतितोभवेत् । व्याघ्रादिभिर्हतो वापि व्याधिभिर्वाप्युपद्रुतः ।न तत्र दोषः पालस्य न च दोषोऽस्ति गोमिनाम्” इति ।गोमिनां गोस्वामिनाम् । आतुराणामनिवार्यत्वादित्य-भिप्रायः । अनातुराणामपि केषाञ्चित् पशूनां दण्डा-भावमाह स एव “गौः प्रसूता दशहात् तु महोक्षावाजिकुञ्जराः । न निवार्याः प्रयत्नेन तेषां स्वामी नदण्डभाग्” इति । दशदिनपर्य्यन्तं प्रसूताया निरोद्धु-मशक्यत्वान्न स्वामी दण्ड्यभाक् । सहोक्षस्य सर्वासाङ्गर्भाधानार्थं सर्वदा बन्धनायोगात् तत्स्वामी न दण्डभाक् ।वाजिकुञ्जराणां स्वामिनोऽदण्डभागित्वे हेतुमाहोशनाः“अदण्ड्या हस्तिनो ह्यश्वा प्रजापालाहि ते स्मृताः”स्वामिग्रहणं पालकस्याप्युपलक्षणार्थम् । यदाह मनुः“अनिर्दशाहां गा सृतां वृषान् देवपशूंस्तथा । सपालान्वा विपालान् वा अदण्ड्यान्मनुरव्रवीत्” इति । वृषाःमहोक्षाः । यद् वा वृषोत्सर्गविधानेनोत्सृष्टाः । देवपशवः देवालयेषु देवोपभोगार्थं स्थापिताः पशवः । याज्ञ-वल्क्योऽपि “महोक्षोत्सृष्टपशवः सूतिकागन्तुकादयः ।पालोयेषान्न ते मोच्या दैवराजपरिप्लुताः” । अनिर्दशाहाआगन्तुकः स यूथात्परि भ्रष्टः सन् देशान्तरात् समा-गतः । येषां पालो नास्ति तेऽपि दैवराजोपहताःशस्यादिनाशकारिणो न दण्ड्या इत्यर्थः । आदिशब्देनमृतवत्सादीनां ग्रहणम् । अतएवोशनाः “अदण्ड्यामृतवत्सा च संज्ञा रोगवती कृशा । अदण्ड्याः काण-कूटाश्च वृषाश्च कृतलक्षणाः । अदण्ड्यागन्तुका गौश्चसूतिका चाभिसारिणी” इति । कूटः एकशृङ्गः ।कृतलक्षणः प्रतप्तायसेन कृतलाश्छनः । अभिसारिणींस्वयूथात् प्रच्युता पुनः स्वयूथगामिनी । परशस्यर्विनाशे नकेवलं पशुस्वामी दण्डनीयः सदमपि दापनीय इत्याहवृहस्पतिः “शस्यान्निवारयेद्गास्तु चीर्णे दोषो द्वयोर्भवेत् ।स्वामी सददमं दाप्यः पालस्ताडनमर्हति” इति । सदश्चदमश्च सददमम् । समूलशस्यनाशविषयमेतत् । अतएवनारदः “समूलशस्यनाशे तु तत्स्वामी प्राप्नुयात् सदम् ।वधेन गौ र्योमुच्येत दण्डं स्वामिनि पातयेत्” इति ।तत्स्वामी शस्यस्वामी सदं प्राप्नुयात् । पशुस्वामिनःसकाशादिति शेषः । बधोऽत्र कशादिना ताडनम् ।न प्राणच्छेदः । पालस्तडनमर्हतीति वचनात् । सदश्चसःमन्तादिभिः परिकल्पितो देयः । अतएव स एवाह“गोभिस्तु भक्षितं शस्यं यो नरः प्रतियाचते । सामन्ता-नुमतं देयं धान्यं यत् तत्र वापितम्” इति । यत् तुसदयाचननिषेधनम् “गोभिर्विनाशितं धान्यं यो नरःप्रतियाचते । पितरस्तस्य नाश्नन्ति न वापि त्रिदिवौकसः” ।इत्युशनोवचनन्तद् ग्रामादिसमीपस्थ नावृतक्षेत्रविषय-मिति माधवाचार्य्याः । श्राद्धकालादौ गोभक्षितविषय-मिति मदनरत्नकृतः । सर्वासाङ्गवामुत्सने श्राद्धदिवसेचादण्ड्यत्वमाह स एव “अदण्ड्याश्चोत्सवे गावः श्राद्ध-काले तथैव च” इति । गोभिः श्राद्धकालादौ भुक्तमति-श्रेयस्करमित्याशयेनाह । व्यासः “आक्रम्य च द्विजै-र्भुक्तं परिक्षीणञ्च बान्धवैः । गाभिश्च नरशार्दूल!वाजपेयाद्विशिष्यते” इति एतत्पदमुपसंहरति मनुः“एतद्विधानमातिष्ठेद्धार्मिकः पृथिवीपतिः । स्वामिनाञ्चपशूनाञ्च पालानाञ्च व्यतिक्रमे” ।