| YouTube Channel

स्वाधीनपतिका (svAdhInapatikA)

 
शब्दसागरः
English
स्वाधीनपतिका
f.
 (-का) A woman independent of her husband or lover.
E.
 स्वाधीन independent, पति husband, कन् fem. form added.
Yates
English
स्वाधीन-पतिका (का) 1.
f.
 An inde-
pendent woman.
Wilson
English
स्वाधीनपतिका
f.
 (-का) A woman independant of her husband or lover.
E.
 स्वाधीन independant, पति husband, कन् fem. form added.
Monier Williams Cologne
English
स्वाधीन—पतिका
f.
 a woman whose husband is under her own control. (Pratāp. )
Apte Hindi
Hindi
स्वाधीनपतिका
स्त्री*
 स्व-अधीन-पतिका -
"वह पत्नी जिसका अपने पति पर पूरा नियन्त्रण हो, वह स्त्री जिसका पति पत्नी के वश में हो"
L R Vaidya
English
sva-aDIna˚patikA {% f. %} a woman who has control over her husband, प्रभावप्रभवं कांतं स्वाधीनपतिका यथा K.Pr.x.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्वाधीनपतिका,
स्त्री,
 नायिकाविशेषः । तस्यालक्षणं यथा । स्वाधीनः पतिर्यस्याः सास्वाधीनपतिका । सदाज्ञाकरप्रियतमा । अस्या-श्चेष्टा वनविहारादिमदनोत्सवदर्शनं मदाह-ङ्कारमनोरथावाप्तिप्रभृतयः । सा पञ्चविधा ।मुग्धा मध्या प्रौडा परकीया सामान्या चेति ।मुग्धा स्वाधीनपतिका यथा, --“मध्ये नो कृशिमा स्तने न गरिमा देहे न वःकान्तिमाश्रोणौ न प्रथिमा गती न जडिमा नेत्रे न वावक्रिमा ।लास्य न द्राढमा न वाचि पटिमा हास्ये नवा स्फीतिमाप्राणेशस्य तथापि मज्जति मनो मय्येव किंकारणम् ॥
१ ॥
मध्या स्वाधीनतपतिका यथा, --यदपि रतिमहोत्सवे नकारोयदपि करेण च नीविधारणानि ।प्रियसखि पतिरेष पार्श्वदेशंतदपि न मुञ्चति चेत् किमाचरामि ॥
२ ॥
प्रौढा स्वाधीनपतिका यथा, --वक्त्रस्याधरपल्लवस्य वचसो हास्यस्य लास्यस्यवाधन्यानामरबिन्दसुन्दरदृशां कान्तस्तनोतिस्तुतिम् ।स्वप्नेनापि न गच्छति श्रुतिपथं चेतःपथं दृक्पथंकाप्यन्या दयितस्य मे सखि कथं तस्यास्तुभेदग्रहः ॥
३ ॥
परकीया स्वाधीनपतिका यथा, --स्वीयाः सन्ति गृहे सरोरुहदृशो यासां विलास-क्षणंकाञ्चीकुण्डलहेमकङ्कणझनत्कारो न विश्रा-म्यति ।को हेतुः सखि कानने पुरपथे सौधे सखी-सन्निधौभ्राम्यन्तीमपि पल्लवस्य परितो दृष्टिर्न मांमुञ्च्ति ॥
४ ॥
सामान्या स्वाधीनपतिका यथा, --सन्त्येव प्रतिमन्दिरं मृगदृशो यासां सुधा-सागर-स्रोतःस्यूतसरोजसुन्दरचमत्कारा दृशो-र्विभ्रमाः ।चित्रं किन्तु विचित्रमन्मथकलावैदग्ध्यहेतोः पुनर्वित्तं चित्तहरं प्रयच्छति युवा मय्येव किंकारणम् ॥
” ५ ॥
इति रसमञ्जरी ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
स्वाधीनपतिका स्त्री स्वाधीनः पतिर्यस्याः कप् । नायि-काभेदे स्वाधीनभर्तृकादयोऽप्यत्र ।“कान्तो रातगुणाकृष्टो न जहाति यदन्तिकम् । वि-चित्रबिभ्रमा मत्ता सा स्यात् स्वाधीनभर्तृका” सा० द० ।सा च पञ्च वधा “मुग्धा मध्या प्रौढा स्वकीया सामान्याचेति” रसमञ्जरी ।