| YouTube Channel

स्वर्णं (svarNaM)

 
Apte 1890
English
स्वर्णं [सुष्ठु अर्णो वर्णो यस्य] 1 Gold.
2 A golden coin.
Comp.
अंगः the Āragvadha tree.
अरिः sulphur.
कणः,
कणिका a grain of gold.
काय a. golden-bodied. (
यः) N. of Garuḍa.
कारः,
कृत् a goldsmith.
गैरिकं a kind of red chalk.
चूडः {1} the blue jay. {2} a cock.
जं tin.
दीधितिः fire.
पक्षः N. of Garuḍa.
पद्मा the celestial Ganges.
पाठकः borax.
पुष्पः the Campaka tree.
बंधः a deposit of gold.
बिंदुः N. of Viṣṇu.
भृंगारः a golden vase.
माक्षिकं a kind of mineral substance.
यूथी
यूथिका yellow jasmine.
रेखा,
लेखा a streak of gold.
वणिज् m. {1} a goldmerchant. {2} a money-changer.
वर्णा turmeric.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्वर्णं,
क्ली,
 (सुष्ठु अर्णो वर्णो य स्य ।) सुवर्णम् ।धुस्तूरः । इत्यमरः । २ । ९ । ९४ ॥
गौरसुवर्ण-शाकम् । नागकेशरम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
स्वर्णस्योत्पत्तिर्यथा, --“एकदा सर्व्वदेवाश्च समूबुः स्वर्गसंसदि ।तत्र कृत्वा च नृत्यञ्च गायन्त्यप्सरसां गणाः ॥
विसोक्य रम्भां सुश्रोणीं सकामो वह्निरेव च ।पपात वीर्य्यं चच्छाद लज्जया वाससा तथा ॥
उत्तलौ स्वर्णपुञ्जश्च वस्त्रं क्षिप्त्वा ज्वलत्प्रभः ।क्षणेन वर्द्धयामास स सुमेरुर्बभूव ह ॥
हिरण्यरेतसं वह्निं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥
”इति ब्रह्मवैवंर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १३१ । ३३-३७ ॥
तस्य गुणाः ।“सुवर्णं तिक्तमधुरं कषायं गुरु लेखनम् ।हृद्यं रसायनं बल्यं चक्षुष्यं कान्तिदं शुचि ॥
आयुर्मेधावयःस्थैर्य्यवाग् विशुद्धिद्यतिप्रदम् ।क्षयोन्मादगदार्त्तानां शमनं परमुच्यते ॥
”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
सुवर्णस्य शोधनमारणविधिर्यथा । मारणाययोग्यं सुवर्णमाह ।“दाहे रक्तं सितं छेदे निकषे कुङ्कुमप्रभम् ।तारशुक्लाग्निभं स्निन्धं कोमलं गुरु हेम सत् ॥
”सत् उत्तमम् ।“तच्छेतं कठिनं रूक्षं विवर्णं समलं दलम् ।दाहे च्छेदेऽसितं श्वेतं कषे स्फुटलघु त्यजेत् ॥
”अथ शोधनविधिः ।“पत्तलीकृतपत्राणि हेम्नो वह्नौ प्रतापयेत् ।निषिञ्चेत्तप्ततप्तानि तैले तक्रे च काञ्जिके ॥
गोमूत्रे च कुलत्थानां कषाये तु त्रिधा त्रिधा ।एवं हेम्नः परेषाञ्च धातूनां शोधनं भवेत् ॥
” * ॥
अथाशुद्धस्य सुवर्णस्य दोषमाह ।“बलं सवीर्य्यं हरते नराणांरोगतजं पोषयतीह काये ।असौख्यकार्य्ये च सदा सुवर्ण-मशुद्धमेतन्मरणञ्च कुर्य्यात् ॥
”अथ स्वर्णमारणविः ।“स्वर्णस्य द्विगुणं सूतमम्लेन सह मर्दयेत् ।तद्गोलकसमं गन्धं निदध्यादधरोत्तरम् ॥
”स्वर्णस्य अतितनूकृतपत्रस्य । गन्धं गन्धकचूर्णम् ।“गोलकञ्च ततो रुद्ध्वा सरावदृढसंपुटे ॥
त्रिंशद्वनोपलैर्दद्यात् पुटान्येवं चतुर्द्दश ।निरुत्थं जायते भस्म गन्धो देयः पुनः पुनः ॥
”रुद्ध्वा सवस्त्रकुष्टितचिक्वणमृत्तिकया । वनो-पलः गोइटा इति लोके । निरुत्थं यत् पुनर्नजीवति ॥
* ॥
अथान्यप्रकारः ।“काञ्चने गलिते नागं षोडशांशेन निःक्षिपेत् ।चूर्णयित्वा तथाम्लेन घृष्ट्वा कृत्वा तु गोलकम् ॥
गोलकेन समं गन्धं दत्त्वा चैवाधरोत्तरम् ।सरावसंपुटे धृत्वा पुटे त्रिशद्धनोपलैः ॥
एवं सप्तपुटैर्हेम निरुत्थं भस्म जायते ।अत्रापि पूर्व्ववद्गन्धः प्रदातव्यः पुनः पुनः ॥
काञ्चनारिरसैर्घृष्ट्वा समसूतकगन्धयोः ।कज्जलीहेमपत्राणि लेपयेत् समया तथा ॥
काञ्चनारित्वचः कल्कैर्मूषायुग्मं प्रकल्पयेत् ।धृत्वा तत् संपुटे गोलं मृन्मूषासंपुटे च तत् ॥
निधाय सन्धिरोधञ्च कृत्वा संशोष्य गोलकम् ।वह्निं खरतरं कुर्य्यादेवं दद्यात् पुटत्रयम् ॥
निरुत्थं जायते भस्म सर्व्वकर्म्मसु योजयेत् ।काञ्चनारिप्रकारेण लाङ्गलीं हन्ति काञ्चनम् ॥
णाङ्गली करिहारी ।ज्वालामुखी तथा हन्यात्तथा हन्ति मनःशिला ।शिलासिन्दूरयोश्चूर्णसमयोरर्कदुग्धकैः ॥
सप्तधा भावनां दद्याच्छोषयेच्च पुनः पुनः ।ततस्तु गलिते हेम्नि कल्कोऽयं दीयते समः ॥
पुनर्धमेदतितरां यथा कल्को विलीयते ।एवं बेलात्रयं दद्यात् कल्कं हेममृतिर्भवेत् ॥
एवं मारितस्य सुवर्णस्य गुणाः ।सुवर्णं शीतलं वृष्यं बल्यं गुरु रसायनम् ।स्वादु तिक्तञ्च तुवरं पाके च स्वादु पिच्छिलम् ।पवित्रं वृंहणं नेत्र्यं मेघास्मृतिमतिप्रदम् ॥
हृद्यमायुष्करं कान्तिवाग्विशुद्धिस्थिरत्वकृत् ।विषद्वयक्षयोन्मादत्रिदोषज्वरशोषजित् ॥
”वृष्यं वृषाय कामुकाय हितम् ॥
* ॥
असम्यङ्मारितं स्वर्णं बलं वीर्य्यञ्च नाशयेत् ।करोति रोमान्पृत्युञ्च तद्धन्याद् यत्नतस्ततः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
अन्यत् सुवर्णशब्दे द्रष्टव्यम् ॥